تالاب‌ها، اقامتگاه‌های پرندگان‌

با توجه به این‌که ایران در مسیر دو کریدور اصلی مهاجرت پرندگان کره زمین قرار گرفته، اهمیت تالاب های ایران در پشتیبانی نظام طبیعی مهاجرت پرندگان بسیار حائز اهمیت است.

تالاب‌های ایران

فلات مرتفع ایران که بیش از 80درصد خاک این سرزمین را در برگرفته، به همراه دشت‌های وسیع، سواحل خلیج‌فارس و دریای عمان و نیز حاشیه جنوبی دریای مازندران، تنوعی از چشم‌اندازهای کوهستانی، دشتی و کویری را به وجود آورده است. همین ویژگی باعث شده کشور ایران، به‌رغم قرار گرفتن در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان دارای خرداقلیم‌های متنوع باشد.

ارزش‌ها و تهدیدات پیش روی تالاب‌های ایران‌

تالاب‌ها اکوسیستم‌هایی پرتولید با منافع بسیار زیاد هستند. از جمله مهم‌ترین ارزش‌های تالاب‌های ایران شامل تأمین آب از سفره‌های آب زیرزمینی و چاه‌ها، کاهش خسارات ناشی از سیلاب، تصفیه آب، تأمین آب شرب، کشاورزی و صنعت و ایجاد محیط‌های جذاب برای گردشگری و طبیعت‌گردی است، اما متأسفانه در ایران و سرتاسر جهان، تالاب‌ها رو به نابودی رفته و به طور جدی و با سرعتی روزافزون تخریب می‌شوند. علی‌رغم تعهدات کشورهای جهان در چارچوب کنوانسیون تنوع زیستی، کنوانسیون تالاب‌ها (رامسر 1971) و برخلاف فعالیت‌های سازمان‌های مردم‌نهاد، این آسیب‌ها نه تنها منجر به فقدان روزافزون تنوع زیستی در جهان می‌شوند، بلکه فرصت‌های جوامع محلی برای استفاده از مزایای بی‌شمار تالاب‌ها را نیز کاهش می‌دهند. بررسی‌ها نشان می‌دهد تغییرات رژیم آب در اثر طرح‌های توسعه منابع آبی (سدها و انحرافات)، افزایش تقاضا برای آب، بازده پایین آب، استفاده بیش از حد از منابع آب زیرزمینی و تغییرات اقلیمی، از جمله تهدیدات تالاب‌هاست.

بهره‌برداری ناپایدار از منابع تالابی به صورت شکار و چرای بیش از حد و برنامه‌ریزی نشده است که در اثر مدیریت غیرمشارکتی، عدم استفاده از ظرفیت‌های بومی، سطح پایین آگاهی‌های عمومی و ضعف قوانین ایجاد می‌شود.  تغییر زیستگاه‌های تالابی و تغییر کاربری اراضی در اثر توسعه کشاورزی و نیز توسعه شهرنشینی و گونه‌های مهاجم غیربومی که به صورت عمدی یا تصادفی وارد زیستگاه شده است، پس از استقرار، گونه‌های بومی را مورد تهدید قرار می‌دهند.

تمام تهدیداتی که به آنها اشاره شد، به یک میزان تالاب‌های ایران را تهدید نمی‌کند. با این وجود عوامل عمده‌ای که به طور مستقیم یا غیرمستقیم منجر به فقدان و تخریب تالاب‌ها می‌شوند، منشأ انسانی دارند که باید تحت مدیریت قرار گیرند.

کنوانسیون رامسر

برای حفاظت از زیست‌ بوم‌های ارزشمند تالابی، کنوانسیون رامسر در سال 1971 میلادی در شهر رامسر ایران تشکیل شد و در سال 1975 جنبه قانونی یافت. این کنوانسیون با تاکید بر رویکرد و نقشی که تالاب‌ها در تامین نیازهای جوامع انسانی ایفا می‌کنند، در حفاظت از تنوع زیستی تالابی اهتمام می‌ورزد. کنوانسیون رامسر قدیمی‌ترین معاهده بین‌المللی، با تاکید بر حفاظت از طبیعت در جهان است. این معاهده 152 کشور عضو را به تعیین و حفظ تالاب‌های با اهمیت بین‌المللی و تشویق به استفاده خردمندانه از آنها ملزم می‌کند. کشور ایران، در شکل‌گیری کنوانسیون رامسر نقشی کلیدی ایفا کرده و در سال 1975، جزو 7 کشور نخستی بود که به عضویت کنوانسیون رامسر درآمد.

گوناگونی اقلیم و شرایط ویژه توپوگرافیک و زمین شناسی در کشور، باعث شکل‌گیری انواع مختلف تالاب‌ها، از جنگل‌های مانگرو و صخره‌های مرجانی گرفته تا دریاچه‌های وسیع نمک صفحه مرکزی و باتلاق‌های پست خزر در ایران شده است. براساس مستندات موجود، ایران دارای 63 تالاب از 160 تالاب مهم بین‌المللی خاورمیانه است و از 42 نوع تالاب مشخص شده توسط کنوانسیون رامسر، تنها 3 نوع آن در ایران وجود ندارد. در این میان بیش از 84 تالاب با اهمیت بین‌المللی شناسایی شده است که از بین آنها تاکنون 33 تالاب در قالب 22 عنوان با مساحت کل 1481147 هکتار به کنوانسیون رامسر معرفی و ثبت شده است. کنوانسیون رامسر دستاوردهای قابل توجهی در حفاظت از تالاب‌ها دارد، اما حفاظت و نگهداری، ایده‌آل‌های شکننده‌ای هستند و ما باید مدام هشیار باشیم تا اطمینان حاصل کنیم تمام موافقت‌نامه‌ها، معاهدات، قوانین و کنوانسیون‌های زیست‌محیطی با شدت و حدت پیگیری شوند.

حمیده سادات هاشمی‌