داروسازان در آرزوی فردایی روشن‌تر

زکریای رازی بزرگ مردی است که اعتبار نامش در تاریخ دانش بشری همواره یاد‌آور نگرش اصیل همه دانشمندان اسلامی به ارزش مقوله تحقیق و تجربه بوده و هست. آثار کم نظیری چون الحاوی و طب المنصوری که در قرون متمادی به عنوان مرجع آموزش پزشکان و دانشمندان در سراسر جهان معتبرترین کتب مورد استناد بوده‌اند، خود یادگار دوران رشد و شکوفایی علم و پژوهش در گهواره تمدن ایرانی اسلامی هستند. 5 شهریور ماه، زادروز حکیم محمدبن زکریای‌رازی است که روز داروسازی نامگذاری شده است.

از داروسازی تا داروفروشی‌

بسیاری از مردم براین باورند که با گرفتن دارو، سیر درمانی آنها  پایان یافته است. در حالی که درمان با گرفتن دارو آغاز می‌شود. از این نظر گرفتن اطلاعات دارویی در خصوص نحوه کاربرد داروها و عوارض آنها و اثربخشی آنها از حقوق اولیه بیمار است که متاسفانه بیماران با این حقوق آشنایی ندارند و در داروخانه‌های کشور نیز این اطلاعات عرضه نمی‌شود.

در حقیقت داروخانه‌ها تنها مکانی برای عرضه دارو نیستند، بلکه محل ارائه خدمات دارویی محسوب می‌شوند.
از سال‌ها پیش داروسازان از واگذاری مجوز تاسیس داروخانه به افراد غیر علمی گله داشتند و معتقد بودند غیر داروسازان، صلاحیت تاسیس و اداره داروخانه را ندارند.

از سوی دیگر، سال‌های سال است گفته می‌شود جامعه پزشکی و بیماران باید از مضرات تجویز و مصرف غیرمنطقی داروها و هزینه‌های اقتصادی ناشی از آن برای نظام سلامت کشور آگاه باشند. این امر موجب شد وزارت بهداشت اقدام به تعیین ضابطه برای تاسیس داروخانه کند.

طبق ماده 20 نظام دارویی کشور، تشخیص صلاحیت افراد برای تاسیس موسسات پزشکی از جمله داروخانه، به عهده کمیته‌ای تخصصی مستقر در وزارت بهداشت است. براساس این ضابطه، برای تاسیس داروخانه، دکتر داروساز باید ابتدا مسوول فنی داروخانه را معرفی می‌کرد و تا صلاحیت متقاضی تاسیس و مسوول فنی مورد بررسی و تایید قرار نمی‌گرفت، مجوز تاسیس داروخانه صادر نمی‌شد.

این موضوع نشان‌دهنده آن است که قرار نیست داروسازان تنها فروشندگان دارو باشند.

دکتر محمد خوئی، رئیس انجمن علمی داروسازان ایران نیز معتقد است داروسازان کشور باید نسبت به معرفی درست جایگاه داروسازان اقدام کنند.

دکتر خوئی می‌گوید در حال حاضر بسیاری از داروسازان فقط جایگاه مالی مناسب  یا جایگاه حرفه‌ای مطلوبی دارند. این در شرایطی است که بسیاری دیگر از داروسازان نه از لحاظ مالی در وضعیت مطلوبی قرار دارند و نه از نظر حرفه‌ای.

خوئی معتقد است تمام امکانات برای رسیدن به این هدف مهیاست. بنابراین با چشم پوشی از برخی منافع مادی زودگذر می‌توان آن را محقق ساخت.

حق فنی برای هیچ‌

داروسازان در قبال دریافت حق فنی،باید نحوه مصرف، نگهداری و چگونگی مصرف هر دارو را به مردم یاد دهند و در واقع آنها موظف به مشاوره دارویی به مردم هستند.

داروسازان همواره از نرخ پایین حق فنی دارو  شکایت دارند و معتقدند با میزان تعرفه‌های تعیین شده، حتی هزینه‌های داروخانه‌ها تامین نمی‌شود. این در شرایطی است که لزوم ارائه خدمات جانبی مانند مشاوره دارویی در داروخانه‌ها احساس می‌شود.

اما سوالی پیش می‌آید که آیا واقعا در قبال این حق فنی، مشاوره‌ای به بیمار داده می‌شود؟ پاسخ این سوال را هر کس که یک‌بار هم به داروخانه مراجعه کرده باشد به آسانی می‌تواند بدهد.

سوپر مارکت نیست‌

همواره در ایران به  داروخانه به چشم یک سوپر مارکت نگاه می‌شود نه یک مرکز درمانی! هر چند تا زمانی که داروسازان ما در داروخانه‌ها نقش چندان متفاوتی با یک فروشنده ساده را ندارند، باید انتظار داشت تا مردم نیز چنین تصوری داشته باشند.

در حقیقت جایگاه داروساز در داروخانه هیچ‌گاه در کشور ما تعریف نشده است و تا این مساله روشن نشود نباید انتظار داشت برای سلامت بیماران معجزه‌ای رخ دهد. گرچه ممکن است به ظاهر به حال داروسازان مفید باشد اما بسیاری از آنان نیز رضایتی از این مساله ندارند و ترجیح می‌دهند به جای فروشندگی به کاری بپردازند که روزگار جوانی خود را صرف آموختن آن کرده‌اند.

وظایفی جدید

داروسازان باید علاوه بر خدمات سنتی که در داروخانه‌ها به مردم ارائه می‌دهند، مشاوره‌های خاصی را نیز برای بیماران داشته باشند در شرح وظیفه‌ای که در حوزه معاونت آموزشی معاونت بهداشت برای یک داروساز تبیین شده و محتوای آموزشی نیز بر مبنای آن است ، یک داروساز فارغ‌التحصیل باید قادر باشد بیش از 15 وظیفه مشخص را برای مشارکت در تیم سلامت ارائه کند امروزه نظام آموزشی ما نیز بر این اساس استوار است که فارغ‌التحصیلان ما قادر باشند این خدمات را ارائه دهند.

انتظار می‌رود متناسب با این آموزش‌ها اختیارات و وظایف داروسازان نیز بر پایه این توانایی‌ها تبیین شود.

قوانین قدیمی‌

قوانین فعلی امور پزشکی ‌ دارویی کشور در سال‌1334 شمسی تصویب شده است. قابل انتظار است که اجرای این قانون پس از گذشت نیم قرن مشکلاتی را به همراه داشته باشد. نمونه آن مشکلی است که درخصوص داروخانه‌ها ایجاد شده است.

در سال‌های پیش از پیروزی انقلاب، به دلیل اجرای این قانون، همواره شاهد اختلاف نظر میان موسس داروخانه و مسوول فنی یا داروساز بودیم و در مواردی کار به جایی می‌رسید که مالک داروخانه می‌گفت به مسوول فنی نیاز ندارد. به اعتقاد کارشناسان اگر دانشکده داروسازی تاسیس شده و هدف، تربیت متخصصان در این رشته است باید تسهیلاتی نیز فراهم شود تا داروسازان بتوانند از طریق آن، توانایی تاسیس و راه‌اندازی داروخانه را داشته باشند.

نه این‌که فردی از راه برسد و چون دارای پول و سرمایه است بتواند داروخانه تاسیس کند و داروساز زیردست او کار کند. این در حقیقت استثمار داروساز است.

این سخن که بر اساس قانون اساسی نمی‌توان جلوی اشتغال هیچ‌کسی را گرفت درست است، اما مگر می‌شود به هر کسی اجازه طبابت داد؟ قطعا منظور قانون اساسی هم چنین چیزی نبوده و هر کاری نیاز به داشتن صلاحیت خاص دارد.

سوال دیگری که مطرح است، این است که با واگذاری حق تاسیس داروخانه به غیرداروسازان، فلسفه تربیت داروساز چیست؟

جای خالی داروساز

به‌دلیل جاذبه‌های اقتصادی و اعتباری در بخش تجارت بویژه تجارت خصوصی و بخش واردات و صادرات دارو، خود به خود انگیزه فعالیت داروسازان در این موقعیت‌ها بیشتر است. این در حالی است که کشور در موقعیت‌های حرفه‌ای بسیار ضروری نیاز به داروساز دارد.

به عنوان مثال می‌توان از داروخانه‌های بیمارستانی نام برد. داروخانه‌های بیمارستانی یکی از حیاتی‌ترین نقاط حضور داروساز است که می‌تواند به هنجار کردن مصرف دارو در بیمارستان و نظارت علمی بر فرآیند مصرف دارو در بیمارستان کمک کند اما در حال حاضر در کشور  حضور داروساز در بیمارستان بشدت ضعیف است و این مساله یکی از نقاط تفاوت اساسی ما با سیستم‌های پیشرفته دنیاست.

فرسودگی  صنعت دارو

صنعت داروی کشور از جمله صنایع پُرسابقه و مهم ایرانی محسوب می‌شود که از سالیان دور، جایگاهی ممتاز در کشورهای منطقه داشته است. صنعت تولید داروهای بیولوژیک در ایران قدمتی 85 ساله و صنعت تولید داروهای شیمیایی (ورود مواد اولیه و فرموله و آماده سازی کردن آن) قدمتی 55 ساله دارد که هیچ کدام از کشورهای منطقه دارای چنین سابقه ارزشمندی نیستند اما متوسط عمر ماشین‌آلات صنعت داروسازی دنیا 10 تا 15 سال و در ایران 20 تا 30 سال است که این خود عامل مخربی برای کیفیت و رقابت‌پذیری صنعت داروسازی کشور محسوب می‌شود.

فرسودگی زیرساخت‌های صنعت دارو، کمبود نیروی انسانی متخصص، نبود ساز و کار مناسب برای قیمت‌گذاری داروهای تولید داخل، کمبود قدرت رقابت صنعت داروسازی ایران با صنایع داروسازی روز دنیا و منطقه، عمر بالاتر ماشین‌آلات صنعت داروسازی ایران در برابر دنیا و ... از جمله مواردی است که به عنوان چالش‌های صنعت داروسازی ایران از آنها یاد و ضمن آن تاکید می‌شود که صنعت داروسازی، نباید در محدودیت نظارت‌های دولتی، محصور و راه توسعه بر آن بسته بماند.

متاسفانه صنعت دارو در ایران در سال‌های متمادی فرصت بازسازی و نوسازی خود را نیافته و قدرت رقابت این صنعت با صنایع داروسازی روز دنیا و منطقه بسیار پایین است.  از سوی دیگر، برنامه‌ریزی مطلوبی در تربیت نیروی انسانی ماهر مورد نیاز صنعت صورت نگرفت که نتیجه آن کمبود شدید نیروی ماهر متخصص در صنعت و ضعف شدید و نگران‌کننده زیرساخت‌های دستگاهی و ساختمان‌های تولید است.

چنانچه به مقوله بازسازی و نوسازی صنعت داروسازی کشور به عنوان یک ضرورت ملی توجه نشود، نباید انتظار داشت در سال‌های آتی این صنعت ملی و ارزشمند، یارای رقابت با صنایع بزرگ دنیا و ژنریک سازهایی که در منطقه در حال شکل گرفتن هستند را داشته باشد.

افق‌های تازه‌

با تمامی کاستی‌های موجود صنعت داروسازی کشور موفقیت‌های چشمگیری نیز در سال‌های اخیر به‌دست آورده است. ارائه ملکول‌ها و ترکیبات جدید داروهایی که برای نخستین بار از سوی دانشمندان ایرانی تولید و به دنیا عرضه می‌شوند، از یک سو موجبات خودباوری هر چه بیشتر جامعه علمی کشور را فراهم می‌آورد و از دیگر سو، توان بالای دانش و صنعت داروسازی ایران را در جامعه جهانی مطرح می‌کند.

در همین خصوص در سال 1385 داروی آیمود  برای نخستین بار در جهان به منظور کمک به درمان بیماری ایدز از سوی محققان ایرانی تولید شد. در سال 1386 نیز داروی آنژی پارس به منظور درمان زخم پای دیابتی به دست پژوهشگران ایرانی به بیماران دنیا عرضه شد واکسن هپاتیت B اینترفرون آلفا اینترفرون بتا، اریتروپوئیتین، کیت تشخیص HIV و انسولین نمونه‌هایی از فرآورده‌های نوترکیب موجود در کشور است که در حال حاضر به صورت داخلی تولید می‌شوند.تولید این محصولات که نیاز به فناوری‌های بسیار پیشرفته دارند، نوید افق‌هایی روشن را برای صنعت داروسازی کشور می‌دهد.

فردایی بهتر

حفظ و ارتقای سلامت همنوعان ثمره دانش، مهارت و تجربه تمامی گروه‌های جامعه پزشکی است.

در این میان داروسازان نقش بسیار مهمی در درمان بیماران و زدودن درد از سیمای دردمندان به عهده دارند و جامعه داروسازی ایران اسلامی با حضور 12 هزار نفر از سرمایه‌های علمی کشور در کنار دیگر اعضای خانواده پزشکی به خدمت رسانی به مردم مشغولند.

بدون شک سامانه تولید، تامین و توزیع دارو با وجود توان، دانش، مهارت و تجربه فراوان جامعه داروسازی کشور تا رسیدن به وضع مطلوب فاصله بسیار دارد.

در این خصوص به پشتوانه دیدگاه‌های جامعه داروسازی کشور می‌توان در زمینه اصلاح ضوابط و قوانین ناکارآمد، رفع محدودیت‌های ناعادلانه، ضعف انحصارات و رعایت عدالت در ارائه فرصت‌ها، پرهیز از مداخلات غیر منطقی در مبانی اقتصادی صنعت داروسازی، بازنگری سیاست‌های سازمان‌های بیمه‌گر در زمینه دارو و اصلاح تعاملات بیمه‌ها با داروسازان، بسترسازی برای استفاده از دانش و توانمندی داروسازان برای ارائه خدمات آموزشی و اطلاع رسانی به بیماران در روند عرضه و مصرف دارو، نظارت موثر بر شبکه تهیه و توزیع دارو قدم‌های موثری برداشت و به فردایی بهتر امیدوار بود.

علی اخوان بهبهانی‌