سدها را بشکنید

از عوامل عمده مشکلات نوجوانان، ارتباط نادرست در خانواده است. والدین با درایت و هوشمندی، اعتماد و اطمینان نوجوانان را نسبت به خودشان جلب کنند و به گونه‌ای رفتار کنند که نوجوان احساس کند می‌تواند در صورت برخورد با مشکلات از آنان یاری جوید، والدین باید باب گفت و شنود با نوجوانان را باز کنند تا نوجوان با آنها درد دل کند و آنها را یاور و امین خویش بپندارد و در لحظات بحرانی خود را تنها و منزوی نیابد. والدین می‌توانند در خلال گفت و شنود با افکار و عقاید وی آشنا شوند و به مسائل و مشکلاتش پی ببرند و به موقع در رفع آنها بکوشند و با هوشیاری اطلاعاتی در مورد دوستان و معاشران نوجوان به دست آورند و در صورت دوستی با افراد ناباب او را از معاشرت و ادامه دوستی با آنان برحذر دارند. بنابراین اصل برقراری ارتباط کلامی و عاطفی نقش موثرتری در هدایت نوجوان دارد.

نوجوان در این مرحله سنی، هرگز زیر بار فشار و زور نمی‌رود و هرگز سختگیری‌ای که توسط مسوولان و بزرگترهایشان درباره آنان به کار برده می‌شود، اگر در همان لحظه رویارویی، واکنش‌های تندی از خود نشان ندهند یا قادر به ابراز آنان نباشند، به محض خروج از میدان آن جریان و مکان، بار دیگر با شدت بیشتر به سوی دیدگاه‌ها و خواسته‌هایشان می‌شتابند و مشکلات خود و جامعه را  پیچیده‌تر می‌کنند. مگر این‌که با آموزش‌های لازم و برنامه‌های سودمند فراگیر، به شخصیت و اعتبار شخصی و به رشد فعلی و روانی‌شان خللی وارد نیاید و موجبات خروج بار اضافی انرژی و تخلیه روانی‌شان را فراهم کنیم و سرانجام آنان را با هدف‌های والای اجتماعی سازگار سازیم.

توجه به نقاط مثبت، تقویت اعتماد به نفس و احساس خود‌باوری و خود ارزشمندی در نوجوانان از ویژگی‌های اولیای الهی و مربیان بزرگ است. امام راحل رحمت‌الله علیه، در طول عمر پربرکتشان همیشه بر نقاط مثبت و توانمندی‌های نوجوانان تأکید داشته، عزت نفس و اعتماد به نفس را در آنها تقویت می‌نمودند.

تکریم شخصیت چیزی است که نوجوانان سخت بدان نیاز دارند. وقتی اعتماد نوجوان به دوستی پایدار با پدر و مادر جلب شد و نیاز او از این جهت به نحو شایسته‌ای ارضا گشت، دیگر او خود با همه وجود به دنبال معیارها و ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی مورد قبول و پذیرش «دوستش» که اینک مادر، پدر یا به عبارت دیگر الگوی محبوب رفتاری است، خواهد بود.

همچنین دریچه قلب نوجوان به روی کسی که به او محبت کند باز است و برای کسی که محبت کند و اعتمادش را جلب نماید، سفره دلش را می‌گشاید. والدین از هر کسی به او نزدیک‌ترند، اگر رازدار او باشند، می‌توانند به دنیای درون وی راه یابند و او را هدایت کنند.

 تمام تلاش والدین بر این اصل مبتنی باشد که فضای خانه سرشار از محبت، امنیت و آرامش باشد تا هر یک از فرزندان بتوانند آزادانه احساسات و نگرانی‌های خود را با والدین در میان بگذارند. پیدایش چنین رابطه‌ای در گرو صدق و صفا و یکرنگی و درک متقابل و علاقه واقعی بین والدین و فرزندان و بویژه نوجوان است.

والدین هنگام روبه‌رو شدن با نوجوان باید با او برخورد مثبت داشته باشند و رفتارهای مثبت او را مورد توجه قرار دهند و از سرزنش کردن، عیب جویی و بهانه گیری بپرهیزند و همواره توجه داشته باشند که مساله یا مشکل یک طرف و شیوه برخورد با مساله طرف دیگر قرار دارد. پدر و مادر دانا و توانا کسی است که هنگام بروز یک مساله یا موضوع، با شکیبایی و متانت به دنبال روش برخورد مناسب و مطلوب باشد و توجه داشته باشد که لحن تلخ او، حتی اگر از سر دلسوزی و خیرخواهی باشد، معمولا تأثیر مثبت بر نوجوان نمی‌گذارد و غالبا حس مقاومت را در او به وجود می‌آورد.

نوجوان دلش می‌خواهد مطمئن باشد که هر وقت احتیاج به کمک داشت، در دسترسش هستید. همچنین، نیاز دارد که از اشتباهات اجتناب ناپذیر و قضاوت‌های غلطش بگذرید. این اشتباهات و قضاوت‌های غلط، بخشی از فرآیند یادگیری انسان هستند.

با تجربه یاد خواهید گرفت که نوجوان شما در مورد چه مسائلی دوست دارد صحبت کند و برای چه مسائلی محدودیت قائل است. خیلی وقت‌ها لازم نیست صحبت‌های شما و نوجوانتان از یک مکالمه کوتاه، طولانی‌تر باشد؛ اما به هر حال، دنبال فرصت‌هایی باشید که بتوانید در مورد احساسات، عواطف، روحیات، سرگرمی‌ها، رفتارها و درست و غلط بودن مسائل مختلف بحث و گفتگو کنید. به خاطر داشته باشید فرزند شما بخصوص در اوایل نوجوانی، بیشتر پذیرای صحبت‌هایی است که در خصوص اکنون و زمان حال باشند، نه مسائلی که نیاز به تفکر آینده نگرانه دارند. اغلب بی‌فایده است که به یک نوجوان بگویید اگر بیشتر درس نخوانی و تحصیلات خوبی نداشته باشی، در بزرگسالی نمی‌توانی شغلی را که دلت می‌خواهد به دست بیاوری. متاسفانه نوجوان‌ها بویژه در اوایل نوجوانی، غالبا نمی‌توانند آینده نگر باشند و نمی‌توانند ارتباط بین علت و معلول را درک کنند.

برای اجتناب از بروز روابطی مملو از دردسر و مشکل، این مواردرا به خاطر داشته باشید:

زیاد انتقاد نکنید

با انتقاد زیاد، نوجوانتان را در وضعیتی دفاعی و مبارزه جویانه قرار می‌دهید و احتمال این که بتوانید از طریق صحبت کردن، به پیشرفتی واقعی دست پیدا کنید، خیلی کم می‌شود. انتقاد کردن، بیشتر باعث بروز خشم و عصبانیت در نوجوان‌ها می‌شود و آنها را نسبت به ارزشمند بودن خودشان به شک می‌اندازد. به همین دلیل، مکالمه خود را با جملات منفی شروع نکنید، از قبیل: «من از دست این رفتار تو خسته شدم، دیگر باید بنشینیم و در این باره صحبت کنیم!» در تمام مدت مکالمه، صادق باشید و از انتقاد بیش از حد خودداری کنید.

زیاد سخنرانی نکنید

اگربرای نوجوانتان سخنرانی‌های طولانی می‌کنید، طوری که او برای جواب دادن فرصت کمی داشته باشد، یا اصلا فرصتی نداشته باشد، ارتباط خوبی نیست. یک ارتباط خوب، لازمه اش یک مکالمه دو طرفه است و نوجوان باید احساس کند برای ابراز عقاید فرصت کافی دارد، حتی اگر شما با آن عقاید موافق نباشید. پس قبل از این که منصفانه به حرف‌های آنها گوش کرده باشید، فوری نظرشان را رد نکنید. نظر خودتان را برایشان تشریح کنید، اما موعظه و سخنرانی نکنید.

جیغ و فریاد نکشید

نعره زدن، در هر رابطه جدی، ایجاد اختلال می‌کند. صدایتان را پایین بیاورید. با این روش احتمالا نتیجه بیشتری به دست می‌آورید و کار بیشتری انجام می‌دهید. باید بدانید که در کدام مهارت‌های ارتباطی نیاز به پیشرفت دارید.

وقت بگذارید اگر واقع بین باشید، نمی‌توانید توقع داشته باشید که مسائل مهم زندگی‌تان را خیلی سریع حل کنید.
پس باید برای سر و کله زدن با هر مساله‌ای، وقت کافی کنار بگذارید. هنگام صحبت با نوجوان، خواه 15 دقیقه طول بکشد یا 2 ساعت، تمام چیزهایی را که باعث حواس پرتی می‌شوند، از قبیل تلفن و تلویزیون کنار بگذارید. همه توجه خود را به نوجوان معطوف کنید.

هرچه سعی کنید مکالمه‌تان با نوجوان کوتاه‌تر باشد، نشان می‌دهید که اهمیت کمتری برای او قائل هستید. بر عکس، به نوجوانتان نشان بدهید که او در اولویت اول زندگی شما قرار دارد و شنیدن اخباری شامگاهی یا تلفن‌های مهم تجاری اموری هستند که باید بعدا انجام شوند.

روی هر لغتی دقت کنید

دقت کنید هیچ سوء تفاهمی ایجاد نشود. نوجوان‌ها برای فرار از قوانین والدین، دنبال هر نوع سوراخ گریز و راه فرار ممکن می‌گردند، در این شرایط، بهتر است به جای این که آنها را به خاطر این رفتار سرزنش کنید، خودتان سعی داشته باشید حرف‌هایی کاملا دقیق به آنها بزنید. مثلا اگر می‌خواهید دخترتان بعد از جلسه‌ای که در مدرسه دارد، تا ساعت 5 به خانه برگشته باشد، بهتر است به او یک پیام دقیق را منتقل کنید و مثلا بگویید «تا ساعت5  خونه باش.» نه این که یک جمله کلی بگویید، مثل این جمله: «حتما قبل از تاریک شدن هوا بیا خونه». در مورد جمله، اول احتمال اشتباه و سردرگمی کمتر است. در ضمن دلیل خوبی هم داشته باشید که چرا ساعت 5 را انتخاب کرده‌اید و این دلیل را برای او توضیح دهید.

تشویق و تاییدکنید

تا جایی که امکان دارد، دنبال موقعیت‌هایی برای تشویق و تایید نوجوان باشید. او حتما باید بداند که شما به موفقیت تحصیلی یا موفقیتش در امور فوق برنامه، و از همه مهم‌تر، به خود او به عنوان یک انسان، افتخار می‌کنید. نوجوان‌ها حتی در زمان‌هایی که بیشترین سرکشی و طغیان را دارند، نگران هستند که مبادا والدینشان را ناامید یا عصبانی کنند و علت همه اینها این است که می‌ترسند عشق والدینشان را از دست بدهند. در نتیجه، بیشتر کنجکاوی‌ها و تجربیات طبیعی خود را مخفیانه انجام می‌دهند تا مبادا توسط بقیه اعضای خانواده که همیشه در کنارشان بوده‌اند، طرد شوند.

تظاهر نکنید که جواب همه چیز را می‌دانید

 اگر درباره مساله‌ای حق با شما نبود، واقعیت را بپذیرید. اگر مرتکب اشتباهی شدید، از عذرخواهی‌کردن نترسید. با عذرخواهی کردن، نه تنها وضعیت و تسلط خودتان را به عنوان یک والد از دست نمی‌‌دهید، بلکه در واقع، به احتمال زیاد، در این زمینه‌ها بهتر هم می‌شوید.

 در نهایت، هیچ وقت یادتان نرود که این نوجوان کیست. بله، بعضی وقت‌ها ممکن است حس کنید آن بچه‌ای که بزرگ کرده بودید، از شما ربوده شده و ناگهان فرد غریبه‌ای در جای او قرار گرفته که رفتار، حرکات و سر و لباس و آرایش او، برایتان کاملا بیگانه است. اما در عالم واقعیت، او هنوز هم فرزند نوجوان شماست و هنوز هم همان کسی است که دوستش دارید. البته وقتی کج خلق و بداخلاق است، ممکن است مشکل بتوانید نسبت به او احساس محبت کنید. اما حتی در سخت‌ترین لحظات هم، حفظ رابطه تان اهمیت دارد. ‌به نوجوانتان بگویید که واقعا برای او اهمیت قائلید و از او مراقبت می‌کنید. با او تماس بدنی ایجاد کنید، او را لمس کنید؛ اگر اجازه می‌دهد، بغلش کنید و به تلاش مضاعف خود برای حفظ و تداوم ارتباط، ادامه دهید؛ حتی وقتی که حس می‌کنید او در این زمینه هیچ تلاشی نمی‌کند.

سخن آخر

بعضی وقت‌ها سدهای محکمی وجود دارد که سال‌های سال مشکلاتی ایجاد می‌کنند و هر چه هم که خانواده‌ها در جهت بهبود مهارت‌های ارتباطی خود تلاش می‌کنند، باز هم نمی‌توانند آنها را بشکنند. در چنین مواردی باید از مشاوران کمک بگیرید. وقتی خانواده با یک مشکل خاص درگیر است، مشاور ممکن است بتواند همه افراد را جمع کند و مکالمه را در جهت مشخصی پیش ببرد. او می‌تواند درباره بیشتر مسائل زندگی نوجوانتان، اطلاعات و راهنمایی‌های مناسبی ارائه کند. اگر لازم باشد.

برای بهتر شدن روابط والدین و نوجوانان می‌بایست کوشش‌های جدی از طرف مراجع تربیتی صورت گیرد. آموزش‌های خانواده در جهت افزایش مهارت‌های اجتماعی و تغییر روابط بسیار مفید خواهد بود. به نظر اینجانب در برنامه‌ریزی‌ها و سیاستگذاری‌ها به این قشر کمتر توجه می‌شود. بنابراین لازم است با توجه به اهمیت این دوره در این زمینه تلویزیون و آموزش وپرورش کارهای بیشتری در رابطه با نوجوانان انجام دهند.

صابر محمدی‌