تازه‌های نشر

انتشار «تاریخ معاصر ایران»

چهل و چهارمین فصلنامه «تاریخ معاصر ایران» منتشر شد

در این شماره مقالات متعدد و اسناد متنوعی عرضه شده، که از آن جمله است:

داستان عضوپذیری حزب رستاخیز / مظفر شاهدی‌

مناسبات سیاسی علمای شیعه با سلاطین و دیدگاه‌های امام خمینی ره / علی ابوالحسنی (منذر)‌

آسیب‌شناسی فرهنگی  اجتماعی جامعه ایران در عصر مشروطه / عبدالمهدی رجایی‌

تمبر شیر و خورشید مشروطه / مرجان رامی‌

گفتگو با جواد تبریزی استاندار پیشین خلیج فارس و جزایر دنیا در عمان‌

اسنادی از والی‌گری مصدق در آذربایجان/  جلال فرهمند

گزارش هشتمین نشست بررسی مطبوعات ایران با موضوع: ملی شدن نفت و ریشه‌یابی واقعی 28‌‌مرداد

حوزه نجف و فلسفه تجدد در ایران‌

نویسنده: موسی‌ نجفی‌

ناشر: پژوهشگاه‌ فرهنگ‌ و اندیشه‌ اسلامی‌

+ مؤ‌سسه‌ مطالعات‌ تاریخ‌ معاصر ایران‌

تاریخ و محل نشر: تهران‌ 1379،

قطع: وزیری، 740 صفحه  مصور.

محدوده‌ مکانی‌ پژوهش‌ نویسنده‌ در کتاب‌ حاضر، حوزه‌ مرکزی‌ نجف‌ اشرف، و محدوده‌ زمانی‌ این‌ پژوهش، فاصله‌ سه‌ ساله‌ آغاز مشروطه‌ دوم‌ تا رحلت‌ آخوند خراسانی‌ (1329-1327 ق) را فرامی‌گیرد. این‌ فاصله‌ زمانی، هرچند به‌ لحاظ‌ کمی، کوتاه‌ و ناچیز می‌نماید، اما به‌ لحاظ‌ کیفی‌ و از حیث‌ «ماهیت‌ فکری، فضای‌ فرهنگی، و نوع‌ فرهنگ‌ سیاسی، و تعامل‌ و اختلاف‌ اندیشه‌ها و گرایشها»ی‌ جاری‌ و ساری‌ در آن، و اندیشه‌ و تکاپوی‌ آزادی‌ خواهان‌ متدین‌ در عرصه‌ سیاست‌ و تحولات‌ تاریخی‌ عصر مشروطه، دارای‌ سطوح‌ و جنبه‌های‌ درخور توجه‌ تاریخی، سیاسی‌ و فلسفی‌ است. شاید کتاب‌ مشهور نائینی: تنبیه‌ الامه، که‌ اثری‌ مربوط‌ به‌ دوره‌ نخست‌ مشروطه‌ است، بتواند به‌ عنوان‌ یکی‌ از دستاوردهای‌ مهم‌ فکر سیاسی‌ نجف‌ در این‌ دوران، اهمیت‌ و ارزش‌ حوزه‌ نجف‌ در مقطع زمانی یادشده را نشان دهد. این‌ دوران‌ خاص، به‌ دلایل‌ گوناگون، از سوی‌ هر دو جناح‌ درگیر مشروطه‌ (مشروعه‌ طلبان‌ و مشروطه‌ خواهان‌ سکولار) مورد توجه‌ جدی‌ و پیگیر قرار نگرفته‌ و مؤ‌لف‌ بر آن‌ است‌ که‌ به‌ این‌ غفلت‌ یا تغافل‌ تاریخی‌ پایان‌ دهد.

کتاب‌ در دو بخش‌ (یا به‌ قول‌ نویسنده: دو دفتر) تدوین‌ شده‌ است: بخش‌ اول‌ (شامل‌ سه‌ فصل) با عنوان‌ «تحول‌ تاریخی‌ - اندیشه‌ سیاسی»، به‌ بررسی‌ اختلاف‌ بنیادین‌ آزادی‌ خواهان‌ عصر مشروطه‌ پیرامون‌ کلمه‌ آزادی‌ و فلسفه‌ آن، و گستره‌ اصلاح‌طلبی‌ در اندیشه‌ اسلام‌ و غرب‌ می‌پردازد.

فصل‌ نخست، ضمن‌ بحثی‌ گسترده‌ پیرامون‌ شهر مقدس‌ نجف‌ و پیشینه‌ فرهنگی‌ و سیاسی‌ آن، از چگونگی‌ تکوین‌ حوزه‌ مرکزی‌ این‌ شهر توسط‌ شیخ‌ طوسی‌ و تطور آن‌ در طول‌ تاریخ‌ تا دوران‌ مرجعیت‌ آخوند خراسانی‌ سخن‌ می‌گوید و سپس‌ با اشاره‌ به‌ عوامل‌ زمینه‌ساز ذهنیت‌ سیاسی‌ در عراق، از موقعیت‌ مهم‌ نجف‌ برای‌ مرکزیت‌ نهضتهای‌ بزرگ‌ تاریخی‌ یادمی‌ کند و نقش‌ علمای‌ برجسته‌ آن‌ در قبال‌ حوادث‌ عصر مشروطیت‌ در ایران‌ و عثمانی‌ را باز می‌گوید.

فصل‌ دوم، به‌ نقد مشهورات‌ رایج‌ (اما غلط) در نهضت‌ مشروطیت‌ ایران‌ می‌پردازد و اهمیت‌ مطبوعات‌ در بین‌ رسائل‌ آزادی‌ خواه‌ ضد‌ غرب‌ عراق‌ (بویژه‌ سه‌ نشریه‌ فارسی‌ زبان‌ منتشره‌ در نجف: الغَری، دره‌ النجف، و نجف) را بازگو می‌کند.

«اصول‌ فلسفه‌ سیاسی‌ نجف»، عنوان‌ فصل‌ سوم‌ است‌ که‌ پس‌ از بحثی‌ کلی‌ و مقدماتی‌ پیرامون‌ «عقلانیت‌ و فلسفه‌ تاریخ‌ در قوانین‌ حیات‌ اجتماعی‌ و سیاسی» بشر، «ماهیت‌ تفکر غرب‌ و نقد اقتباس‌ آن‌ در فلسفه‌ تجدد ایران»، و «غرب‌شناسی‌ ایرانیان‌ با نگرش‌ به‌ غرب‌ و غربیان‌ (تقلید، اقتباس، نقد)‌»، به‌ «انتقاد نجف‌ از روند سیاسی‌ و اجتماعی‌ ایران‌ در دوره‌ مشروطیت» می‌پردازد و دیدگاههای‌ حوزه‌ نجف‌ (جناح‌ آخوند خراسانی) درباره‌ «ضرورت‌ حکومت‌ و حاکمیت‌ اندیشه‌ دینی‌ وارتباط‌ سایر مفاهیم‌ با آن» و مقوله‌ «دیانت‌ و ملیت‌ و وحدت‌ اسلامی» را با استناد به‌ مندرجات‌ سه‌ نشریه‌ فوق‌ الذکر (الغری، درد النجف‌ و نجف) تبیین‌ می‌کند.

بخش‌ (یا دفتر دوم) کتاب‌ حاضر، حاوی‌ متن‌ کامل‌ مقالات، لوایح‌ و رسائل‌ سیاسی‌ - اجتماعی‌ - فرهنگی‌ حوزه‌ نجف‌ است‌ که‌ در فاصله‌ سالهای‌ 1328 - 1330 قمری‌ در سه‌ روزنامه‌ مهم‌ آن‌ شهر (الغری، دره‌ النجف‌ و نجف) منتشر شده‌ است‌ و در آن، افزون‌ بر رساله‌ها و لوایحی‌ از آخوند خراسانی‌ و شیخ‌ محمد اسماعیل‌ محلاتی، مقالات‌ فراوانی‌ پیرامون‌ ضرورت‌ نفی‌ استبداد سلطنتی‌ و لزوم‌ اجرای‌ قانون‌ اساسی‌ در جوامع‌ بشری، نقد عملکرد احزاب‌ مشروطه‌ خواه‌ (اعتدالیون‌ و دمکراتها)، فلسفه‌ و فواید احکام‌ اسلام‌ (همچون‌ قصاص)، معنای‌ تدین‌ و نسبت‌ آن‌ با تمدن، ضرورت‌ اخذ تمدن‌ بر طبق‌ اصول‌ دینی، ماهیت‌ فلسفه‌های‌ سیاسی‌ غرب‌ و ایدئولوژیها و مکاتب‌ گوناگون‌ آن‌ (دمکراسی، سوسیالیسم، کمونیسم، و...)، نقش‌ سکولاریزم‌ در تفکر مغرب‌ زمین‌ و نیز سیاست‌ استعماری غرب، نقد حریت مطلقه (آزادی‌ بی‌بندوبارانه) و تمدن‌ سکولار غرب، علل‌ ترقی‌ و انحطاط‌ مسلمانان‌ و غربیان، شرح‌ مظالم‌ و جنایات‌ استعمارگران‌ در ممالک‌ شرقی‌ و اسلامی، ضرورت‌ اتحاد و اتفاق‌ کلمه‌ مسلمین‌ در برابر هجمه‌ بیگانگان، هشدار نسبت‌ به‌ فعالیت‌ ضد اسلامی‌ مدارس‌ خارجی‌ در ایران، انتقاد از رسوخ‌ عادات‌ سطحی‌ غربی‌ در ایران، تربیت‌ نسوان‌ در اسلام‌ و غرب، پاسخ‌ به‌ برخی‌ شبهات‌ اعتقادی‌ (نظیر تشکیک‌ در معراج‌ پیامبر اکرم‌ «ص»)، و دهها موضوع‌ دیگر...

کتاب‌ دارای‌ فهارس‌ فنی‌ (شامل‌ فهرست‌ نام‌ اشخاص، اماکن، کتب‌ و مقالات، و...) است‌ و پس‌ از آن، با کلیشه‌ برخی‌ از اسناد و تصاویر روبرو می‌شویم‌ که‌ به‌ نحوی، در کتاب‌ از آنها یاد شده‌ است.

آموزه‌

نویسنده‌: مجموعه مقالا‌ت اندیشمندان‌

ناشر: موسسه‌ آموزشی‌ و پژوهشی‌ امام‌ خمینی‌ قدس‌ سره‌ - قم‌

تاریخ نشر: تابستان‌ 1382

قطع: وزیری، 408 صفحه‌

آموزه، گاهنامه‌ای‌ است‌ که‌ در سالهای‌ اخیر، توسط‌ گروه‌ تاریخ‌ و اندیشه‌ معاصر (وابسته‌ به‌ موسسه‌ آموزشی‌ و پژوهشی‌ امام‌ خمینی‌ قدس‌ سره‌ - قم) منتشر می‌شود و شماره‌های‌ نخستین‌ آن، از جمله‌ کتاب‌ حاضر، مُهر «نظارت‌ علمی» جناب‌ دکتر موسی‌ نجفی‌ را بر پیشانی‌ دارد.

جلد (یا کتاب) سوم‌ آموزه، به‌ بررسی‌ مواضع‌ فکری‌ و عملی‌ چند تن‌ از عالمان‌ بزرگ، صاحب‌ نفوذ و مؤ‌ثر در روند انقلاب‌ مشروطیت‌ می‌پردازد که‌ هر چند، همگی‌ در صنف‌ روحانیت‌ جای‌ داشته‌ و عمیقاً‌ دلبسته‌ اسلام‌ و تشیع‌ بوده‌اند، اما پاره‌ای‌ تفاوتها در نظر و عمل‌ (و عمدتاً‌ تفاوت‌ آنها در «تشخیص‌ موضوعات» و مصادیق)، همراه‌ با برخی‌ علل‌ و اسباب‌ دیگر (همچون‌ دسیسه‌گری‌ و اختلاف‌افکنی‌ حساب‌ شده‌ عوامل‌ نفوذی‌ و مزدور بیگانه)، آنان‌ را به‌ دو دسته‌ بزرگ‌ «مشروطه‌ خواه» (شامل‌ آخوند خراسانی، میرزای‌ نائینی، حاج‌ آقا نورالله اصفهانی، سید عبدالحسین‌ لاری) و «مشروعه‌ خواه» (شامل‌ حاج‌ شیخ‌ فضل‌ الله نوری، حاجی‌ میرزا حسن‌ آقا مجتهد تبریز، ملا محمد آملی) تقسیم‌ کرده‌ و سبب‌ شده‌ است‌ برخی‌ از آنان‌ (در دوران‌ موسوم‌ به‌ مشروطه‌ اول‌ و استبداد صغیر) رویاروی برخی دیگر قرار گیرند یا قرار داده‌ شوند. احتوای‌ کتاب‌ بر شرح‌ حال‌ و بررسی‌ افکار عالمان‌ یادشده، خواننده‌ را طبعاً‌ با گرایشها و جهت‌گیری‌های‌ فکری‌ و سیاسی‌ متنوع‌ عالمانِ‌ دست‌ اندرکار در جنبش‌ مشروطیت‌ آشنا می‌سازد و به‌ او امکان‌ می‌دهد که‌ بر خلاف‌ القائات‌ رایج‌ در تواریخ‌ مشروطه، به‌ «اتحاد» و «اشتراک» علمای‌ مشروطه‌ خواه‌ و مشروعه‌ خواه‌ در دیدگاههای‌ کلی‌ و اهداف‌ کلان‌ (ملی‌ - اسلامی) خویش‌ پی‌ برد. 

عناوین‌ مقالات‌ و نویسندگان‌ آنها در این‌ مجموعه‌ از قرار زیر است:

1. حیات‌ و اندیشه‌ آخوند ملا کاظم‌ خراسانی‌ (آرمان‌ «ترقی» و «تعالی» و تطبیق‌ آن‌ بر نظام‌ مشروطه)، نوشته‌ علیرضا جهانشاه‌لو.

2. نظریه‌ دولت‌ در اندیشه‌ سیاسی‌ شیخ‌ فضل‌الله بر اساس‌ گفتمان‌ ثابت‌ سیاسی‌ شیعه، نوشته‌ ذبیح‌‌الله نعیمیان.

3. سیری‌ در حیات‌ سیاسی‌ میرزا حسن‌ مجتهد تبریزی، نوشته‌ احمد رهدار.

4. سیری‌ در زندگی، فعالیت‌ها و اندیشه‌ سیاسی‌ سید عبدالحسین‌ موسوی‌ لاری، نوشته‌ محسن‌ رنجبر.

5. نظام‌ سازی‌ سیاسی‌ بر اساس‌ ت.مین‌ مشروعیت‌ دینی‌ از منظر سید لاری، نوشته‌ ذبیح‌ الله نعیمیان.

6. حدود و جایگاه‌ آزادی‌ در اندیشه‌ سیاسی‌ میرزای‌ نائینی، نوشته‌ جواد سلیمانی.

7.  حیات‌ و اندیشه‌ سیاسی‌ حاج‌ آقا نورالله اصفهانی‌ (حکومت‌ «قَدر مقدور» در رساله‌ مکالمات‌ مقیم‌ و مسافر)‌، نوشته‌ تقی‌ صوفی‌ نیارکی.

8. مروری‌ بر حیات‌ و اندیشه‌ سیاسی‌ شیخ‌ محمد اسماعیل‌ غروی‌ محلاتی، نوشته‌ احمد حسین‌‌زاده.

9. حیات‌ سیاسی‌ و زندی‌ نامه‌ خودنوشت‌ ملا محمد آملی‌ بر اساس‌ نوشتاری‌ از آیت‌‌الله حسن‌زاده‌ آملی، نوشته‌ مهدی‌ رنجبریان.

10. مبانی‌ و اندیشه‌های‌ سیاسی‌ - اجتماعی‌ ثقه‌ الاسلام‌ تبریزی‌ در مکتوبات‌ سیاسی‌ با تأکید بر رساله‌ لالان، نوشته‌ عبدالرسول‌ یعقوبی.