نقش‌های سایه و روشن غیرمتعهدها در پرونده هسته‌ای ایران‌

در کمیته سیاسی، مهم‌ترین مسائل بین‌المللی و موضوعاتی که جامعه بین‌المللی با آنها مواجه است مانند تروریسم، مبارزه با مواد مخدر و جرایم سازمان یافته، همکاری‌های بین‌المللی برای تقویت صلح و امنیت در جهان، مسائل منطقه‌ای مانند عراق، افغانستان، فلسطین، خلع سلاح و موضوع فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت که البته کمیته‌ای ویژه موضوعات خلع سلاح و برنامه هسته‌ای ایران را به طور جداگانه بررسی و نتایج کار را  به کمیته سیاسی گزارش کرد.

در پانزدهمین اجلاس وزیران خارجه کشورهای عضو جنبش غیرمتعهدها  که از امروز در تهران آغاز شده است  نمایندگان 118 کشور عضو، 15 کشور ناظر و 8 سازمان بین‌المللی و منطقه‌ای ناظر حضور دارند. جنبش عدم تعهد تاکنون 14 اجلاس در سطح سران و 14 اجلاس در سطح وزرا برگزار کرده است.

در پی اعلام آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای میزبانی پانزدهمین اجلاس وزرای خارجه عدم تعهد در تهران، این پیشنهاد در جلسه 22 آذر 86 در جلسه دفتر هماهنگی جنبش عدم تعهد در نیویورک به تصویب رسید. جمهوری اسلامی ایران همچنین آمادگی خود را برای میزبانی شانزدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد در سال 2012 اعلام کرده است.

عملکرد جنبش عدم تعهد در پرونده هسته‌ای ایران

اعضای جنبش عدم تعهد معتقدند که توانسته‌اند نقش مثبتی را در خصوص مساله هسته‌ای ایران ایفا کنند. تمام اعضای این جنبش بر این حقیقت واقفند که سرنوشت پرونده هسته‌ای ایران، در آینده نه چندان دور بر منطقه و تک تک آنها موثر خواهد بود و این موضوع تمام منطقه را تحت‌تاثیر قرار خواهد داد.

این کشورها ضمن حمایت قاطع از حقوق هسته‌ای کشورمان، دستیابی به انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای را از سوی کشورمان مورد تاکید قرار داده و اعلام کرده‌اند دفاع خود را در این زمینه ادامه خواهند داد.

از آغاز مناقشه هسته‌ای ایران در سال 2003 در شورای حکام تاکنون جنبش غیر متعهدها بیشترین تلاش را در حمایت از ایران بر اساس مواد 2، 4، 6 و 9 معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (ان پی تی) داشته است.

نمایندگان این نهضت در شورای حکام در تمامی نشست‌هایی که تاکنون برگزار شده است، در حمایت از صلح‌آمیز بودن فعالیت‌های هسته‌ای ایران بیانیه صادر کرده و حتی در مقاطعی طی دو سال اخیر به‌طور مستقیم با صدور قطعنامه علیه ایران در شورای حکام و نیز شورای امنیت مخالفت کرده‌اند و یا نقشه کشورهای غربی و در راس آن آمریکا را برای اعمال فشار بیشتر علیه ایران و جنگ روانی بر هم زده‌اند.

آنها همواره بر پایان دادن به برخوردهای دوگانه  که ایالات متحده آمریکا از بزرگ‌ترین بانیان آن است  تاکید داشته‌اند اما تمامی این اقدامات فراتر از ارائه بیانیه و... نبوده است.

جنبش عدم تعهد بیش از نیمی از اعضای سازمان ملل متحد را در خود جای داده و اعضای مهمی در اماکن مختلف همچون شورای امنیت سازمان ملل، سازمان کنفرانس اسلامی و یا اتحادیه عرب دارد.

جنبش عدم تعهد بهترین و بزرگ‌ترین تجمع کشورهای مستقل دنیاست که با وجود مشکلات فراوان و موانع بسیار می‌تواند در عرصه‌های بسیاری ضمن نقش‌آفرینی برجسته به عنوان یک مجموعه تاثیرگذار ظاهر شود که متاسفانه این نهضت به لحاظ سیاسی از قدرت لازم برای تاثیرگذاری بر معادلات جهانی و منطقه‌ای برخوردار نیست زیرا کشورهای عضو از قدرت اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و نظامی لازم برخوردار نیستند و به نوعی در مسیر توسعه عقب هستند.

حمایت‌های این جنبش از ایران در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نتوانست تصمیمات کشورهای اروپایی و قدرتمند را علیه ایران منتفی کند، هر چند که آن را به تاخیر انداخت. در نوع عملکرد جنبش عدم تعهد در پرونده هسته‌ای ایران همچنین نوعی تناقض دیده می‌شود.

به این صورت که اغلب اعضای جنبش عدم تعهد اگر در چارچوب نهادهایی مانند شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و یا شورای امنیت سازمان ملل حمایت مناسبی از ایران نکرده‌اند اما تا حد زیادی توانسته‌اند در قالب جنبش عدم تعهد به نفع ایران موضعگیری کنند.

در سال 2006 برخی از مهم‌ترین اعضای جنبش عدم تعهد مانند مصر، هند و برزیل در نشست کوآلالامپور از برنامه هسته‌ای ایران حمایت کردند و این در حالی بود که پیش از این در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به قطعنامه‌ای که تعلیق کامل فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم از سوی ایران را خواستار شده بود، رای مثبت دادند و حتی برای ارجاع پرونده هسته‌ای کشورمان به شورای امنیت سازمان ملل با آمریکا و متحدان آن همراه شدند.

آفریقای جنوبی به همراه ویتنام، اندونزی و لیبی مخالفت‌هایی را نسبت به قطعنامه سوم تحریم علیه ایران در شورای امنیت سازمان ملل داشتند اما در نهایت اندونزی به آن رای ممتنع داد و قطعنامه با اکثریت آرا به تصویب رسید. رای کشورها در داخل نهادهای وابسته به سازمان ملل معمولا پیامد عملی دارد در حالی که رای آنها در چارچوب جنبش عدم تعهد نه فقط التزامی در پی ندارد بلکه تعهدی نیز برای کشورها ایجاد نمی‌کند.

این مطلب به آن معناست که جنبش عدم تعهد در دنیای دوقطبی مبتنی بر جنگ سرد شکل گرفت تا کشورهای در حال توسعه خود را ملتزم به اتحاد با یکی از دو قطب شرق و غرب نبینند و راه سومی را برگزینند اما این آرزو همچنان کمرنگ است.

هم‌اکنون بسیاری از اعضای موثر و محوری جنبش عدم تعهد، منافع خود را در همکاری با آمریکا و متحدانش دنبال می‌کنند و از همین‌رو، تصمیم‌گیری‌های داخل جنبش را به عنوان اموری صرفا پروتکلی و صوری به حساب می‌آورند.