بازگشت جنگ سرد

حامیان عقد این قرارداد برای توجیه آن به لزوم دفاع از اروپا در برابر تهدیدات موشکی احتمالی از سوی ایران استناد می‌کنند در حالی که طرف روس اصرار دارد هدف واقعی استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی آمریکا در شرق اروپا نه ایران که روسیه است.

اگر این طرح اجرایی شود جایگاه نظامی و سیاسی روسیه تضعیف شده و به مخاطره خواهد افتاد. تنها یک روز پس از مراسم امضای توافقنامه جمهوری چک و ایالات‌متحده بود که وزارت امور خارجه روسیه با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد مسکو در صورت ورود طرح به فاز اجرایی اقدامات لازم برای مواجهه با تهدیدهای بالقوه‌ای که متوجه امنیت ملی روسیه خواهد شد را انجام می‌دهد.

در بخشی از این بیانیه تصریح شده بود تمهیدات مورد نظر روس‌ها صرفا تحرکات دیپلماتیک را دربرنمی‌گیرد و شیوه‌های نظامی را نیز شامل می‌شود.

دیمیتری مدودوف، رئیس‌جمهور روسیه به فاصله اندکی پس از این تحولات روز 15 ژوئیه طی نشستی با حضور روسای نمایندگی‌های دیپلماتیک این کشور در خارج برای تشریح دکترین سیاست خارجی جدید روسیه گفت: استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی آمریکا در شرق اروپا صرفا شرایط را پیچیده‌تر می‌کند و ما چاره‌ای جز دادن پاسخی مقتضی به این اقدام نخواهیم داشت. او تصریح کرد امنیت روسیه را تنها وعده و وعیده نمی‌توان تامین کرد و واشنگتن را به حرکت در راستای تضعیف گام‌به‌گام ثبات استراتژیک در روابط ایالات‌متحده و روسیه متهم کرد.

علاوه بر ایجاد تاسیسات راداری در جمهوری چک، طرح استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی در شرق اروپا استقرار 10 موشک رهگیر در قلمرو لهستان را نیز دربرمی‌گیرد. اگرچه مذاکرات ایالات‌متحده و لهستان در این رابطه پس از آن که دولت ورشو شروطی را برای موافقت با استقرار موشک‌های رهگیر سامانه دفاع موشکی در خاک این کشور از جمله اختصاص 20 میلیارد دلار از سوی آمریکا برای نوسازی ارتش لهستان و تقویت دفاع هوایی ارتش این کشور تعیین کرد به حال تعلیق درآمد. به اعتقاد دونالد تاسک، نخست‌وزیر لهستان استقرار اجزای سامانه دفاع موشکی در خاک این کشور شاید امنیت آمریکا را بهبود بخشد اما در مورد لهستان اثری معکوس خواهد داشت. دولت جورج بوش، رئیس‌جمهور آمریکا پس از آن که با مقاومت لهستانی‌ها مواجه شد در ابتدا به مذاکره با دولت لیتوانی برای استقرار موشک‌های رهگیر سامانه دفاع موشکی در خاک این کشور روی آورد اما به نظر می‌رسد هدف از انجام این مذاکرات پیش‌تر برای اعمال فشار به ورشو باشد.

تمهیدات مناسب‌

منظور روس‌ها از تمهیدات مناسب، استقرار موشک‌های بالستیک جدید روسیه در کالنینگراد و هدف‌گیری موشک‌های هسته‌ای به سوی جاهایی که اجزای سامانه دفاع موشکی در آن جا استقرار خواهند یافت، بود.

سرگئی ایوانف، معاون اول نخست‌وزیر روسیه سال گذشته میلادی اعلام کرده بود مسکو مصمم به ایجاد پایگاه موشکی جدید در کالنینگراد با هدف رویارویی با تهدیدهای نظامی بالقوه از سوی ایالات‌متحده است. اندکی پس از این اظهارات ایوانف بود که یوری بالیفسکی، رئیس وقت ستاد مشترک ارتش روسیه تاکید کرد روسیه در واکنش طرح‌های ضدموشکی آمریکا از معاهده نابودی زرادخانه موشک‌های میان‌برد و دوربرد خارج خواهد شد. اولین واکنش دیپلماتیک روسیه به امضای توافقنامه آمریکا با جمهوری چک وتوی قطعنامه پیشنهادی ایالات‌متحده برای تشدید تحریم‌های زیمبابوه بود. روسیه به همراه چین در رای‌گیری 11 ژانویه شورای امنیت به این قطعنامه رای منفی داد و مانع از تصویب آن شد.

چند روز قبل از این اقدام مدودف که برای شرکت در نشست سران 8 کشور صنعتی جهان ‌(8 G) به هوکایدوی ژاپن رفته بود از تنظیم قطعنامه‌ای برای اعمال فشار بر رابرت موگابه، رئیس‌جمهور زیمبابوه حمایت به عمل آورده بود.
گام بعدی روس‌ها حرکت در جهت تنبیه اقتصادی جمهوری چک بود. از روز 8 ژوئیه ارسال نفت به جمهوری چک از طریق خط لوله دوستی به نصف کاهش یافت. هر چند روس‌ها مشکلات عمیق اقتصادی را علت اصلی اتخاذ این تصمیم عنوان کردند اما حتی رسانه‌های این کشور هم اذعان داشتند  رابطه‌ای غیرقابل انکار بین این تصمیم و توافقنامه آمریکا به جمهوری چک وجود دارد.

گسترش به شرق‌

با وجود همه فشارها ایالات‌متحده مصمم به اجرای طرح‌های خود است که بر منافع استراتژیک این کشور استوار شده‌اند. این منافع چیزی جز تلاش آمریکا برای افزایش کنترلش بر مسیرهای اصلی انتقال انرژی از حوزه خزر به غرب و گسترش نفوذش در شرق اروپا نیست.

ایالات‌متحده پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991 میلادی به طور مداوم در حال افزایش حضور و نفوذ خود در مناطق شرق اروپا و آسیای میانه بوده است.

 در این چارچوب پایگاه‌های نظامی آمریکا یک‌به‌یک در کشورهای منطقه چون ازبکستان و قرقیزستان سر برآوردند، 3 کشور حوزه بالتیک در سال 2004 میلادی به عضویت ناتو درآوردند و دولت‌های متمایل به آمریکا در نتیجه انقلاب‌های رنگین در گرجستان (پاییز 2003)‌ و اوکراین (پاییز 2004)‌ به قدرت رسیدند.

در نشست بهار سال جاری میلادی ناتو در بخارست، پایتخت رومانی مذاکراتی پیرامون اعمال طرح اقدام برای عضویت در ناتو در مورد اوکراین و گرجستان انجام شد ولی با توجه به اعتراض شدید روسیه تصمیم‌گیری در این زمینه به بعد موکول شد.

در نهایت در آخرین روزهای ماه ژوئیه گمانه‌زنی‌هایی در مورد احتمال پیوستن جمهوری آذربایجان به ناتو مطرح شد. آن درسی، سفیر آمریکا در باکو، پایتخت جمهوری آذربایجان اولین کسی بود که این پیشنهاد را مطرح کرد. اظهارات او بلافاصله با حمایت دولت ترکیه همراه شد که برای کمک به پیوستن جمهوری آذربایجان به ناتو اعلام آمادگی کرد.

دکترین سیاسی و نظامی روسیه‌

تحرکات ژئوپولتیک ایالات‌متحده موجب شده کرملین دکترین جدیدی را در حوزه سیاست خارجی تدوین کند که رویکرد مستقل‌تر و در عین حال تهاجمی‌تری دارد.

اولین نشانه‌ها از این دکترین جدید در سخنرانی ولادیمیر پوتین، ‌رئیس‌جمهور پیشین روسیه در کنفرانس امنیتی مونیخ در فوریه سال گذشته میلادی به منصه ظهور رسید. او در سخنانش بی‌توجهی ایالات‌متحده به اصول و قوانین بین‌المللی را به باد انتقاد گرفت و استفاده یکجانبه از قدرت نظامی در امور بین‌الملل که موجب شده جهان از بحرانی به بحرانی درغلتد را غیرقابل توجیه توصیف کرد.

در نتیجه اقدامات اخیر ایالات‌متحده رفتار و تعامل مسکو با برخی همسایگانش در مسیری تنش‌آفرین قرار گرفته است. سرگئی کاراگانف، از معماران سیاست خارجی روسیه روز 5 ماه می‌سال گذشته میلادی با انتشار مقاله‌ای در نشریه دولتی راشیاگازت از ورود روسیه به دوران تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌های انعکاسی خبر داد.در حالی که براساس دکترین نظامی کنونی روسیه، استفاده از تسلیحات هسته‌ای تنها در صورت مواجهه با حملات هسته‌ای مجاز قلمداد شده فرماندهان ارشد ارتش خواستار گسترش دامنه استفاده از این سلاح‌ها به حملات پیشگیرانه هستند. حرکت در این راستا می‌تواند بزرگترین تغییر استراتژی نظامی قرن را رقم بزنند که تاثیری عمیق بر امنیت اروپا و تعامل مسکو و پایتخت‌های اروپایی بر جای خواهد گذاشت.

رضا سادات‌