درختان ‌اسطوره‌ای‌

 بعضی ساکنان جزایر فیلیپین گمان دارند ارواح در گذشتگانشان بر درخت‌ها زندگی می‌کنند و آن هم بر بلندترین درختان که شاخه‌های خود را به هر سو گسترده‌اند.

در کتاب هنری ماسه از درختان نارون و شمشاد به عنوان درختان مقدس و همچنین از درختان سرو و زیتون به عنوان درختان بهشتی یاد شده است. از دیگر درختان مقدس می‌توان از خرما و انار و انجیر نام برد. از درخت خرما به عنوان قدیمی‌ترین منبع ارتزاق و اشتغال مردم نام برده شده که کاشت آن در بین‌النهرین مربوط به 300 سال پیش از میلاد مسیح بوده است و هنوز هم برای مردم این ناحیه درخت خرما درخت زندگی محسوب می‌شود.

در تمام ادیان باستانی رسم بر این بود تا برای سپاسگزاری از نعمت‌های خدا محصول خود را که انگور، انجیر، انار و زیتون بود به معابد ببرند و پس از نیایش خدایانی که مظهر درخت و گیاه بوده‌اند بین مردم تقسیم کنند. باقیمانده این رسم هنوزهم بین کلیمی‌ها و ارامنه وجود دارد و با تغییراتی از اعیاد آنها به شمار می‌آید. مراسم تبرک انگور در قدیم در تاکستان‌ها انجام می‌شد و پس از تبرک این میوه سهمی ‌هم به پرندگان اختصاص می‌یافت.

یونانیان باستان بیشتر درختان را منسوب به خدایان می‌دانستند و صدای به هم‌خوردن برگ‌های درخت بلوط را در معبد دودونا نشانه زئوس خدای خدایان در معبد تصور می‌کردند. در میان آنان برخی درختان آنچنان مقدس بودند که گاه هدایایی از مردم عامی ‌دریافت می‌کردند.

همچنین آنها معتقد بودند وقتی خداوند می‌خواهد به کسی محبت کند یا خود را به صورت درخت ظاهر می‌کند یا او را به شکل درخت تغییر می‌دهد. در باور برخی ایرانیان نیز چنین اعتقادی وجود داردکه بعضی درختان را مظهر انسان‌های نیکوکار می‌دانندکه پس از مرگ به درخت تبدیل شده‌اند تا زندگی جاوید بیابند.

در ایران‌

در فرهنگ کهن ایرانی  هر آنچه داده خداست، پاک و دوست داشتنی است و درختان به عنوان یکی از نماد‌های ظهور اراده خداوند یکتا بر روی زمین و به منزله یکی از بخشش‌های خدایی از تقدس و ارزش ویژه‌ای برخوردار بوده‌اند. در باور ایرانیان درختان نشانه‌ای از زندگی، آفرینندگی و باروری به شمار می‌آمده‌اند و گاه هنگام خشکسالی به عنوان نماد پایداری در مقابل دیو بدیمن قحطی از آنها یاد می‌شده است.

همواره ارزش درخت در ایران چنان بوده که اگر کسی تک درختی را می‌شکسته مجبور بوده به جرم این گناه مبلغی بپردازد یا چند درخت بکارد.

در متن کوتاهی به زبان پهلوی آمده است هرگاه کسی گیاهی را بر خلاف قاعده درست آن بشکند یا حتی کوچک‌ترین آسیبی برساند و این آسیب را جبران نکند؛ هنگامی‌که از این جهان درگذرد، صورت معنوی همه گیاهان به بلندای بالای مردی درپیش او می‌ایستد و او را به بهشت راه نمی‌دهد. این اشاره‌ای است کوتاه و کلی به باورهای ایرانیان که از دیرباز نسبت به گیاهان و طبیعت داشته‌اند.  همین مفهوم را می‌توان در نوشته‌های بسیار دیگری یافت که هرگونه آسیب رساندن به طبیعت و گیاهان و درختان را گناه به شمار آورده است. 

ایرانیان باستان به فرشته‌ای معتقد بودند به نام هورز که صدمه زدن به گل و گیاه موجب ناراحتی و خشم وی می‌شد.

در آیین میتراییسم درهنگام نیایش، غذا خوردن و نیز برپایی مراسم مختلف، دسته‌های کوچک گیاهان یا درختان مقدس را به نشانه برکت در دست می‌گرفتند. هنوز هم زرتشتیان در مراسم و جشن‌های خود شاخه‌های درختان مقدس را در دست می‌گیرند. از جمله مراسم مربوط به در گذشتگان که به هنگام نیایش و طلب آمرزش برای متوفی، موبد شاخه‌های درخت مورد، سرو، کاج و یا شمشاد در دست می‌گیرد.

در یسنا بر اهمیت سبز نگه داشتن جهان تأکید شده است و بنا بر قانون «اشا» آدمیان را ملزم دانسته تا جهان را سبز و آباد نگه دارند. در اوستا آسیب رساندن و قطع کردن درختان گناهی نابخشودنی شمرده شده است که پیشامدی ناگوار را برای شخص  یا نزدیکانش در پی خواهد داشت. هنوز هم در باور بعضی ایرانیان قطع درختان سبز بویژه در فصل بهار و تابستان گناهی بسیار بزرگ و شوم تلقی می‌شود، به همین دلیل برخی قطع درخت را به فصل سرما موکول می‌کنند.

ایرانیان حتی در برپایی جشن‌های آتش از جمله جشن سده از شاخه‌های خشکیده درختان بویژه درختان مقدس استفاده می‌کردند و چون باور داشتندکه نیروی باروری، حیات و  برکت روح مقدس در آن درختان سرایت کرده است، خاکستر جشن را در کشتزارها می‌پاشیدند تا سبب باروری و برکت محصول شود.

در فرهنگ ایرانی زرتشتی، امشاسپند امر داد به عنوان فرشته جاودانگی و بی‌مرگی در عالم جسمانی، نگهبانی نباتات و روییدنی‌ها را به عهده دارد. در یکی از نیایش‌های زرتشتیان آمده است:

ما امرتات امشاسپند را می‌ستاییم. ما مزارع و گله‌ها را ستایش می‌کنیم. ما درخت گائوکرنا را که محکم‌تر از همه درختان و آفریده اهورامزداست می‌ستاییم.

 درخت گائوکرنا درخت اسطوره‌ای ایرانی است.با این اعتقاد که حاوی تخم و بذر تمامی‌ روییدنی‌ها شناخته شده است. امرتات برمزارع وکشتزارها و گله‌ها حکومت می‌کند. چون او سبب رویش نباتات و میوه گیاهان است و نگهداری از درخت کائوکرنا که خود شاه گیاهان است و ابدیت و بقا می‌بخشد، به عهده اوست.

درخت هوم در آموزه‌های دینی موبدان ساسانی با دانش و خرد مترادف است و معنای آن درخت مقدس است که با مفهوم درخت زندگی و معرفت که میراث بین‌النهرین برای ایرانیان بود ترکیب شده و به درخت دانش که میوه‌اش خرد است تبدیل شده است.

در بند (9 - 20 - 19 - 22 - 23) یسنا در معرفی این گیاه آمده است: این گیاه یا شیره آن دورکننده مرگ، ارزانی دهنده فرزند به زنان و شوهر به دوشیزگان است.

در اسلام‌

در اسلام پرستش هر گونه درخت، اصنام، توتم و هر نوع اعمال و پندارهای خرافی منع شده است. دین اسلام دین علم وعقل برای شناخت حقیقت زندگی و پرهیز از جهالت و گمراهی و دوری از افکار رویایی ساحری و جادویی است. در عین حال، اسلام به تمام پدیده‌های مفید و تمام آفریده‌های خداوند به چشم پدیده‌ای قابل تأمل، محترم و حتی آیه و وسیله‌ای برای شناخت خداوند و نزدیکی به حق تعالی می‌نگرد و با این دیدگاه شگفتی‌های آفرینش، مخلوقات خداوند هستند و عناصر و پدیده‌های طبیعی در این دین رنگ و بوی روحانی و الهی به خود گرفته‌اند.

خداوند در قرآن از بسیاری از درختان یاد می‌کند و آنها را نماد قدرت خداوندی  و نشانه‌ای برای تدّبر و تنبه آدمیان معرفی کرده است.

در فرهنگ اسلامی‌ درخت نماد زندگی، معرفت و نعمت الهی است که در قرآن نیز از آن یاد شده است.

در سوره انعام آمده است: اوست خدایی که از آسمان باران فرو بارد تا هر نبات در آن برویانیم و سبزه‌ها را از زمین برون آریم و در آن سبزه‌ها دانه‌هایی که روی هم چیده شده پدید آریم  و از نخل خوشه‌هایی پیوسته به هم برانگیزیم و نیز بستان‌هایی از تاک‌ها، زیتون و انار  که برخی مشابه و برخی نامشابه‌هم‌اند، خلق کنیم. به میوه‌هایش آن گاه که پدید می‌آیند و آن گاه که می‌رسند بنگرید که در آنها عبرت‌هاست برای آنان که ایمان می‌آورند. (انعام/99)

همچنین در سوره تین چنین آمده است: والتین والزیتون و طور سینین و هذا البلد الامین لقد خلقنا الانسان فی احسن التقویم: سوگند به انجیر و زیتون، سوگند به طور مبارک، سوگند به این شهر امن که ما آدمی‌را در نیکوتر اعتدالی بیافریدیم. (تین:4 1)

درخت زیتون که نامش در قرآن 6 مرتبه آمده است، لقب شجره مبارک را از خدا در کتاب مقدس قرآن کریم دریافت کرده است. 

نیروی اصلی حیات‌