مردی از خاندان سیتار

در این آلبوم کیهان کلهر نوازنده کمانچه، شجاعت حسین خان نوازنده سیتار و ساندیپ داس نوازنده طبلا به همنوازی پرداخته بودند. حسین خان و کلهر که هر کدام از آنها در کشورشان به عنوان استادان موسیقی شناخته می‌شوند در این اثر به تجربه‌ای دست زدند که تا پیش از آن هیچ وقت اتفاق نیفتاده بود. پایه کار آنها بر بداهه‌نوازی استوار بود، اما پیچیدگی این کار از آنجایی آشکار می‌شود که حسین خان در موسیقی هندوستان استادی سرشناس است و کلهر در موسیقی ایرانی. هر چند برای موسیقی ایران و هندوستان وجوه مشترکی وجود دارد و ریشه‌های کهن یکسانی برای آنها ذکر می‌شود، اما در طول اعصار گذشته موسیقی هر کدام از این کشورها به راه خود رفتند و در مسیری متفاوت، رشد و بالندگی خود را ادامه دادند. با وجود تمام این تفاوت‌ها نتیجه همنوازی این دو هنرمند اثری دلنشین بود که علاوه بر جذب دوستداران موسیقی در ایران و هندوستان، توانست مخاطبانی از دیگر کشورها و فرهنگ‌هایی کاملا متفاوت را هم به خود جلب کند.

شجاعت حسین خان و کیهان کلهر پیش از آن که آلبوم باران را منتشر کنند سه کار مشترک دیگر داشتند.
آلبوم‌هایی که شماره اول تا سوم مجموعه «غزل» بودند. در هر سه آلبوم غزل این دو هنرمند به بداهه‌نوازی با هم پرداختند. با گوش دادن به این مجموعه می‌توان به میزان تبحر حسین خان و کلهر پی ‌برد چرا که با وجود تفاوت‌های موسیقی دو کشور، این دو هنرمند به خوبی توانسته‌اند پل ارتباطی بین آن دو را پیدا کنند و موسیقی هندوستان را به موسیقی سنتی ایرانی پیوند بزنند. حسین خان که در کشور خود علاوه بر نواختن سیتار به خواندن آواز نیز می‌پردازد در مجموعه «غزل»ها بیشتر بر نواختن متمرکز شده و جز چند مورد محدود به خواندن آواز نمی‌پردازد. در این مجموعه هر گاه حسین خان با سیتار خود ملودی‌های هندی را می‌نوازد و به اوج می‌رسد، کیهان کلهر با کمانچه خود در پس زمینه به همراهی با او مشغول است و هرگاه نوبت به کلهر می‌رسد که نت‌های استوار بر پایه چارچوب موسیقی ایرانی را اجرا کند، حسین‌خان وظیفه همراهی را بر عهده می‌گیرد. این جابه‌جایی‌ و سوال جواب‌ها به قدری هنرمندانه و با لطافت اجرا می‌شود که انگار کمانچه و سیتار متعلق به یک نوع موسیقی هستند و فاصله‌ای بین آنها وجود ندارد.

کلهر یک بار درباره تحربه همکاری با شجاعت حسین خان و شیوه بداهه‌نوازی با این نوازنده سیتار گفت: «موسیقی‌ای که ما درکنار هم اجرا می‌کنیم نشانگر گستره وسیعی بداهه‌گی در فرهنگ ماست. ما در واقع از یک ایده یا ملودی بسیارکوچک استفاده می‌کنیم و آن را بسط و گسترش می‌دهیم. این گسترش تا جایی ادامه پیدا می‌کند که از آن شخصیت اولیه خود، فاصله زیادی می‌گیرد».

شجاعت حسین خان بعد از انتشار این آلبوم‌ها بود که در ایران به شکل گسترده شناخته شد، اما او پیش از آن شهرت فراوانی در هندوستان داشت و در بسیاری از کشورهای جهان نیز به اجرای برنامه پرداخته بود. حسین خان در خانواده‌ای متولد شد که نسل اندر نسل در حوزه موسیقی فعالیت می‌کردند و پسر خود او هم مانند پدرانش به نوازندگی سیتار مشغول است. شجاعت فرزند یکی از موسیقیدان‌های سرشناس کشور هندوستان است که «ولایت خان» نام دارد. او علاوه بر نواختن سیتار به عنوان یک خواننده نیز شهرت فراوانی دارد و در کنسرت‌هایش علاوه بر بخش‌های‌ سازی، بخشی را نیز به آواز اختصاص می‌دهد. سبکی که خانواده حسین خان در آن به اجرای موسیقی می‌پردازند «عماد خانی قارانا» نام دارد و پیشینه آن به چند صد سال قبل بازمی‌گردد. خانواده حسین خان از 7 نسل پیش از شجاعت، همگی نوازنده و موزیسین بودند: پدربزگش استاد عنایت خان، پدر پدربزرگش استاد عماد خان و جد بزرگش استاد صاحب‌داد خان همگی از چهره‌های سرشناس موسیقی هندوستان بودند و در همین سبک از موسیقی تبحر داشتند که پیشینه آن به میمن‌سینگ (بنگلادش فعلی) باز می‌گردد.

شجاعت حسین خان در مهم‌ترین جشنواره‌های موسیقی کشورش به اجرای برنامه پرداخته و از او برای اجرای موسیقی در کشورهای آسیایی، آفریقایی، آمریکای شمالی و اروپا دعوت شده است. با وجود آن که در خانواده آنها نوازندگان بسیاری وجود دارد، اما هنر شجاعت حسین خان در ایجاد تغییرهای ریتمیک و شیوه او در استفاده از ملودی‌های مختلف، ‌این نوازنده را در میان آنها برجسته‌تر کرده است. تن صدای او نیز از دیگر نکاتی به شمار می‌رود که به او در میان دیگر خوانندگان هندوستان، هویتی جداگانه بخشیده است.

در بسیاری از رویدادهای ملی و مهم کشور هندوستان از این نوازنده و خواننده دعوت می‌شود که صدای سازش را به گوش مردم کشورش برساند. او سال گذشته در جشن سالگرد پنجاهمین سال استقلال هندوستان به اجرای برنامه پرداخت. در کشورهای خارجی نیز او در سالن‌هایی به روی صحنه رفته است که هر موسیقیدانی آرزوی آن را دارد. او در سالن کارنگی نیویورک، تئاتر پارامونت در سیاتل، سالن مئیر در دالاس و در سالان سازمان ملل در جنوا به اجرای موسیقی هندوستان پرداخته است.

در سال 1999 او تکنوازی بود که برای اجرای برنامه همراه با ارکستر سمفونی ادمونتون دعوت شد. حسین خان علاوه بر همنوازی با ارکسترهای کلاسیک با طیف گسترده‌ای از موسیقیدان‌ها سبک‌های مختلف به خلق اثر پرداخته که همین نکته یکی از نقاط قوت او در نوازندگی و آهنگسازی محسوب می‌شود. اهمیت او در دنیای موسیقی در سال‌های اخیر به اندازه‌ای افزایش پیدا کرده که در سال 2000 زمانی که بوستون هرالد فهرستی از 25 رویداد موسیقایی مهم آن سال را اعلام کرد نام شجاعت حسین خان نیز در کنار «لوچیانو پاواروتی» و «شیجی اوزاوا» به چشم می‌خورد. 

پویا قریشی‌