مهجور در خانه، غریب در جهان‌

توجه به این مفهوم که چرا مردمان یک کشور ترجیح می دهند تا صنایع دستی کشورهای دیگر را استفاده کنند، توجیه کاملا‌ مناسبی باشد برای جمله ای که  چندی پیش  رئیس سازمان میراث فرهنگی  به صراحت  در مورد صنایع دستی اذعان داشت.او چندی پیش گفته بود  که در بخش صنایع‌دستی کشور، سرمایه‌گذاری بنیادین صورت نگرفته است و این موضوع نباید جالب  باشد وقتی هم‌اکنون حداکثر 10 میلیون نفر و حداقل 6 میلیون نفر از حوزه صنایع دستی در ایران به طور مستقیم به کسب درآمد می‌پردازند.

اکنون بسیاری از دانش‌آموختگان حوزه صنایع‌دستی در کشور با مشکل بیکاری دست به گریبان هستند و از سویی دیگر طرح بیمه هنرمندان صنایع دستی همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است.

شاید  اگر پیش از اینکه تمامی این  مشکلات برای مفهوم صنایع دستی پشت سر هم ردیف شود ، اگر به مقوله صنایع دستی ایران به دیده ای علمی نگریسته می‌شد اکنون این هنر-  فن با رویکرد دیگری در جهان به  مخاطبان هنر ایرانی عرضه می گشت.

 بازهم اگر  اکنون سفال کلپورگان  یکی از شاهکار های هنر ایرانی اکنون به دلیل نداشتن گازوئیل برای پخته شدن در کوره کم کم به یک هنر تاریخی نزدیک می شود باید به این نکته بیشتر دقت می کردیم که اکنون بسیاری از تسهیلات اعطایی  به هنرمندان که ایشان می توانند برای دوام هنر خویش از آن استفاده کنند  به نقطه صفر فراموشی رسیده است و همه مبهوت این ماجرا که انگار  وقتی گازوئیل نباشد، هنر هم نیست ،  و معلوم نیست تا چندی دیگر نامی از سفال کلپورگان باقی بماند.

با یک حساب سر انگشتی اکنون  در ایران دقیقا 255 هنر- صنعت به عنوان صنایع دستی ثبت شده وجود دارد که در آن‌سوی قضیه هم  اکثر آنها در حال حاضر به مرز فراموشی نزدیک می شوند.

بسیاری عقیده دارند که اگر گستره صنایع دستی ایران آنطور که باید رشد نکرده این امر سالها به دلیل پاسخ ندادن مسئولان این حوزه به چند پرسش اساسی است که از مهمترین آنها می توان به این مهم اشاره کرد که اکنون سهم حضور ایران در بازار جهانی صنایع دستی چقدر است؟

گم شدن بازار منطقه ای صنایع دستی‌

در دنیای امروز تولید ، عرضه و صادرات صنایع دستی یک امر مهم اشتغالزا به شمار می رود که حتی در برخی از کشورهای آسیای شرقی مافیایی نیز به وجود آورده است. رقابت تنگاتنگ صاحبان مشاغل این حوزه با یکدیگر  تا جایی رسیده است که برخی از کشورها در صدد کشف ! صنایع دستی جدید  برای معرفی جهانی از سوی کشور متبوع  خویش  و حتی  سرقت صنایع دستی دیگر کشورها به نام خود هستند.

چندی پیش خبری  غیر رسمی  در  برخی   رسانه های داخلی منتشر شد  که  بر اساس آن اعلام شده بود که چین درصدد است تا شهرکی به نام کاشان بسازد تا در آن با تولید فرش و صادرات آن به کشورهای مختلف دنیا از نام صنایع دستی ایرانی و کاشان   استفاده کرده و محصول خود را در بازار جهانی به فروش برساند.

شاید این تصویر که روزی فرش شهرک کاشان چین در کشورمان همچون دیگر محصولات این کشور به فروش برسد دور از ذهن نباشد وقتی بازار داخلی صنایع دستی به هیچ عنوان نمی تواند پاسخگوی مشکل فروش این آثار باشد.

آمار ها نشان می دهد که بازار داخلی صنایع دستی در حدی نیست که مشکل عمده این حوزه را حل کند و شاید تنها راه حل این معضل گسترش صادرات این محصول به کشورهای دیگر باشد.

تبلیغات هدفمند حلقه  گمشده صنایع دستی‌

ما چقدر در دنیای امروز توانسته ایم صنایع دستی کشورمان را به طور کامل معرفی کنیم؟ آیا معرفی صورت گرفته از صنایع دستی کشورمان در کشوهای دیگر آن طور که شایسته است صورت گرفته یا خیر؟

امروزه معرفی نشدن مناسب  محصولات صنایع دستی ایران در محیط های مجازی همچون اینترنت باعث شده است که اکنون صنایع دستی ایران در مهجور ترین شکل خود در این  جهان مجازی قرار بگیرد.

ضعف بازاریابی دربخش‌های مختلف با وجود قابلیت‌های مطلوب در کشور، سبب حضور نیافتن فعال در بازارهای صادراتی دنیا شده است.

اکنون بسیاری از شبکه های تلویزیونی کشورهای صاحب هنر در کانال های تلویزیونی فرا ملیتی  صرفآ به معرفی صنایع دستی کشورهای خودشان می پردازند و این موضوع باعث شده است تا بازهم این مهم از سوی ایشان در این محیط نیز به فراموشی سپرده نشود.

حتی  برخی از ایشان  پا را فراتر گذاشته با تهیه سریال‌های تلویزیونی و تبلیغ غیر مستقیم این محصولات در کشورهای مقصد  راه فروش را برای عرضه بیشتر محصولات خود هموار می کنند.

از سویی نباد از خاطر برد که بازاریابی  موثر و حرفه‌ای تنها می تواند باعث شود صنایع دستی کشورها و از جمله کشورمان  در مجامع بین المللی به عنوان ابزار ی برای معرفی فرهنگ و هنر کشورمان  تبدیل شود. ابزاری  که از آن می توان به عنوان دست آویزی برای خروج از بن بست اقتصاد تک محصولی در عرصه اقتصادی نیز  به شمار رود.

اما از سویی نباید این مهم را نیز از یاد برد که اکنون عرضه صنایع دستی ایرانی در کشورهای مختلف جهان به بد ترین شکل موجود   صورت می گیرد.

باید اذعان داشت این معرفی هم از دریچه بخش خصوصی به واسطه کمبود امکانات مالی برای تبلیغ و از سویی دیگر از دریچه  بخش دولتی به واسطه حضور کمرنگ  و گهگاه مبهم ایشان در مجامع جهانی معرفی صنایع دستی ایرانی به چشم می خورد.

انجام تبلیغات هدفمند یکی از راههای برون رفت از بن بست موجود در این حوزه است اما بازهم باید قبول داشت که  تا هنگامی که تبلیغات سنتی در عرصه جهانی بر حاشیه صنایع دستی ایرانی سایه افکنده  و هیچ کدام از مبادی فوق الذکر  چه دستگاه دولتی و چه بخش خصوصی  بدون توجه به نیاز دنیای امروز و بازار  روز جها نی صنایع دستی به تبلیغات سنتی در این حوزه بپردازند هیچگاه نمی توان به تسخیر  بازارهای جهانی صنایع دستی امید داشت.

شاید  وحشت  رویارویی با رقبای جهانی در عرضه محصولات صنایع دستی باعث شده است که اکنون نتوانیم همه پتانسیل کشورمان را برای عرضه جهانی به نمایش بگذاریم.

شهرک های صنایع دستی از رویا تا واقعیت‌

هر چند که رییس سازمان میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی ،به صرات گفته بود که صنایع دستی در ایران با مشکلات بزرگی مواجه است و در این بخش باید کارهای زیادی صورت گیرد اما کماکان ایده ایجاد شهرک‌ها و بازارچه های صنایع دستی که نزدیک به چهار سال  است که قرار است به تحقق بپیوندد شاید یکی از راههای برون رفت از این بحران باشد.

 عده ای عقیده دارند که این ایده پس از گذشت چند سال اکنون  تبدیل به وعده ای کلی شده است که در عمل گویا انگار زیاد مهم به چشم نمی آید.

بر اساس عقیده کارشناسان صنایع دستی ایده تشکیل بازارچه‌ها و دهکده‌های صنایع دستی در استان‌های مختلف کشور اکنون به دلیل نداشتن مکانیزم مناسب در اجرای آن، در ذهن همه دوستداران این هنر تبدیل به وعده بزرگی شده است که در بهترین شرایط تنها منجر به تشکیل بازارچه‌های کوچک محلی شده است  که پس از مدتی از بین خواهد رفت.

احداث بازارچه‌، شهرک و دهکده صنایع دستی از برنامه‌های محوری دولت نهم در استان‌ها، شهرستان‌ها و روستاهای کشور  بوده که براساس ظرفیت و توانمندی مناطق مختلف در حوزه تولید صنایع دستی و هنرهای سنتی انجام  بگیرد.

بر اساس این مصوبه‌ که از سوی‌ هیات دولت به تصویب رسیده قرار است  تا بازارچه های بزرگ و دایمی  تولید و فروش صنایع دستی  در استان‌ها و شهرستان‌ها و دهکده‌های صنایع دستی نیز در روستاها و شهرک‌های کوچک ایجاد شود.

معاونت های مختلف صنایع دستی در چند سال گذشته   تنها گاهی در گفتگو با خبرگزاری‌ها از بهره‌برداری کامل از این شهرک‌ها، بازارچه‌ها و دهکده‌های صنایع دستی خبر می دادند و این در حالیست که ساختن این شهرک‌ها  پس از مدت اندکی تبدیل به یک رویای می گشت تا به سادگی به فراموشی سپرده شود.

هم‌اکنون تنها برنامه ایجاد این بازارچه‌ها در استان‌های سمنان، زنجان، اصفهان، ‌فارس و چهارمحال و بختیاری در هیات دولت به تصویب رسیده، که بر اساس شواهد موجود تنها این مهم در استان همدان به سرانجام رسیده است .

رشته دانشگاهی صنایع دستی با گرایش بیکاری

بدون تردید یکی از رشته های دانشگاهی که از ابتدا دانش آموختگان آن می دانند که با گرایش بیکاری شروع به تحصیل کرده اند ، رشته صنایع دستی است. حال آن‌که بازار صنایع دستی  همواره نیازمند حضور  کسانی است که این هنر  صنعت را به صورت آکادمیک آموخته اند.

از سویی به واسطه آنکه مطالعات و نیاز سنجی برای این رشته دانشگاهی آنطور که باید صورت نگرفته است فارغ التحصیلان رشته صنایع دستی اکنون در ایران از آن دست رشته های دانشگاهی شده است که درس می خوانند تا بیکار بمانند.

 شاید تنها راه فرار از این مهم ایجاد تشکل های قانونی از سوی دانش آموختگان این رشته باشد که با حمایت‌های دولتی بتوانند برخی از امور جاری صنایع دستی کشور را از جمله آموزش این هنر- صنعت  به هنرمندان آموزش ندیده گوشه کنار کشور بسپارند.

نبود  بازار کار برای فارغ التحصیلان رشته صنایع دستی یکی از مشکلاتی است که این قشر با آن دست به گریبان است اما نباید از این مهم نیز غافل شد که بسیاری از فارغ التحصیلان این رشته دانشگاهی بدون تخصص کامل در یک رشته خاص در این حوزه کار خود را به پایان می رسانند تا تنها به مدرکی دانشگاهی دل خوش کنند و مشغول شدن در حوزه ای غیر مرتبط با آنچه که درسشان را خوانده اند.

این آسیب شناسی را به خوبی می توان از فارغ‌التحصیلان این رشته که پس از پایان تحصیلات خویش به طور کامل به یک رشته هنری مسلط نشده اند دریافت.

شاید توجه بیشتر به اشتغال فارغ التحصیلان دانشگاهی رشته صنایع دستی از جمله عواملی باشد که بتواند بازار کم رونق صنایع دستی در داخل و خارج از ایران کمک کند.

شاید نباید از خاطر برد که اکنون صنایع دستی ایرانی تبدیل به صنایع کوچکی شده است که در بهترین حالت خود از سوی تولید کنندگان به بنگاههای کوچک اقتصادی تبدیل شده است که هیچگاه نمی توان به آینده آن امیدوار بود.

جهان تشنه هنر ایرانی‌

این یک واقعیت است که اکنون جهان تشنه هنر ایرانی است که در قالب صنایع دستی مردمان این سرزمین جلوه گر می شود ، اما بسیاری از موارد و مسایل باعث شده است تا صادرات صنایع دستی ایران با مشکلات بسیاری روبرو شود.

بر اساس نظر کارشناسان،  کیفیت پایین محصولات صاداراتی  صنایع دستی ایران به کشورهای دیگر  بخصوص بازار منطقه ای فروش این آثار از سویی و همچنین   ایجاد  مقررات سختگیرانه برای صادرات صنایع دستی از سویی دیگر  از جمله مشکلات اصلی  به شمار می روند که باعث شده است تا مقاصد هدف فروش این آثار در کشورهای  مختلف و حتی کشورهای همسایه ایران -  که با توجه با مختصات خاص خود می توانند بازار فروش خوبی  نیز در این میان به شمار رود - با رغبت کمتری به محصولات ایرانی نگاه کنند.

مهدی نورعلیشاهی‌