اهدای ‌زندگی‌

همه دولت‌ها می‌کوشند تا از سلامت و کفایت خون برای تامین نیاز جمعیت بیماران و قابلیت دسترسی تمام افرادی که به آن نیاز دارند، اطمینان حاصل کنند. اگر چه این مساله بدون هزینه به دست نمی‌آید، اما باید به این نکته توجه داشت که فرآورده خونی ناسالم یا ناکافی، در نهایت هم از جنبه انسانی و هم جنبه اقتصادی،‌ گران‌تر است.

14 ژوئن (25 خرداد) سالروز تولد کارل لاندشتاینر دانشمند فقید اتریشی و کاشف گروه‌های خونیC ، B، A «روز جهانی اهداکنندگان خون» نام گرفته است. این تصمیم از سوی سازمان بهداشت جهانی، انجمن بین‌المللی انتقال خون، فدراسیون بین‌المللی صلیب سرخ و فدراسیون بین‌المللی سازمان‌های امور اهداکنندگان خون گرفته شده است. از سال 2004 همه ساله در روز 14 ژوئن و در سراسر جهان جشن گرفته می‌شود.

روز جهانی اهدای خون، مراسم سالانه جهانی گرامیداشت میلیون‌ها تن در سراسر جهان است که داوطلبانه و بدون هیچ اساس مالی، برای نجات جان افرادی که نیازمند هستند، خونشان را اهدا می‌کنند.

این روز با هدف افزایش آگاهی‌ها درباره نیاز به خون سالم و مطمئن، تشکر و قدردانی از اهداکنندگان خون که امکان انتقال خون را فراهم می‌کنند و تشویق برای اهدای منظم خون از سوی اهداکنندگان مناسب و واجد شرایط است.  پاسداشت روز جهانی اهداکنندگان خون، تقریبا در تمامی کشورها انجام می‌شود. در برخی کشورها، از جمله ایران، مسوولان بلندپایه در حرکتی نمادین اهدای خون می‌کنند تا این موضوع باعث ترغیب مردم به فرهنگ اهدای خون ‌شود.

افزایش سطح آگاهی عمومی مردم درخصوص نیاز به خون و اهمیت اهداکنندگان داوطلب منظم، اشاعه شیوه‌های سالم زندگی برای سلامت اهدا کنندگان و بیماران دریافت‌کننده خون و حذف استفاده از خون اهداکنندگان دریافت‌کننده پول، از اهداف اصلی روز اهداکننده خون در سراسر جهان است.

اهدای خون در ایران

تبدیل «اهدای پولی خون» به «اهدای جایگزین» و تبدیل اهدای جایگزین به «اهدای داوطلبانه» حاصل تلاش تدریجی و پیگیر از سال 1353 تا به امروز است. چند دهه پیش مردم از اهدای خون ترس داشتند اما امروز تقریبا همه اهداکنندگان خون با انگیزه دگرخواهانه اقدام به خون دادن می‌کنند. روحیه ایثار ایرانیان موجب شد تا اهدای خون در ایران بسیار زود پذیرفته شود و رواج پیدا کند. سیاست‌های کلی  پیش و پس از انقلاب در این خصوص رویکرد نسبتا یکسانی به این موضوع داشته‌اند. سیاست اصلی  تشویق افراد برای اهدای داوطلبانه خون بوده است. اما موانع ساختاری موجود در جامعه همیشه دستیابی به اهداف مورد نظر را با مشکل مواجه کرده‌اند. 

این مساله نشان می‌دهد می‌توان براساس آموزش‌های علمی، اهداکنندگان را زیاد کرد. در این خصوص لازم است رسانه‌های گروهی آموزش را جایگزین تبلیغ کنند و به جای تهییج احساسات و تحریک عواطف، دانش و اطلاعات را در اختیار جامعه قرار دهند.

اما از سوی دیگر سازمان انتقال خون نیز نمی‌تواند پذیرای تمامی داوطلبان باشد. اگر وظیفه انتقال خون را تضمین سلامت اهداکننده خون و تامین سلامت گیرنده خون بدانیم، رد و قبول اهداکنندگان خون هم قابل پذیرش است. مسلما اهدا و دریافت خون نباید به سلامت اهداکننده و دریافت‌کننده خون آسیب بزند. به همین دلیل برخی محدودیت‌ها برای اهداکنندگان در نظر گرفته می‌شود. از سوی دیگر برخی از علل معافیت از اهدای خون، علل رفتاری هستند و به بیماری‌های زمینه‌ای و مشکلات جسمی افراد مربوط نمی‌شوند و با آموزش‌های عمومی و ایجاد ساز و کارهای لازم قابل کنترل و کاهش هستند.

100 درصد داوطلبانه

دستیابی به اهدای خون داوطلبانه در سال گذشته، موفقیتی بزرگ برای سازمان انتقال خون بود و موجب شد تا سازمان بهداشت جهانی، طی نامه رسمی به مدیر عامل سازمان انتقال خون ایران دستیابی این سازمان به اهدای 100 درصد داوطلبانه و بدون چشمداشت مالی در سال گذشته را تبریک بگوید.

میزان اهدای خون به هزار نفر جمعیت در ایران حدود 23 نفر و این آمار در استان تهران 27 نفر است که هنوز با کشورهای پیشرفته که آمار اهداء حدود 50  40 نفر به ازای هر هزار نفر جمعیت است فاصله زیادی دارد.

میزان تولید خون در کشور در سال 79 معادل یک میلیون و 340 هزار واحد بود، در سال 84 سازمان انتقال خون توانست به تولید یک میلیون و 603 هزار واحد خون در کشور دست یابد. در سال 1385 سه میلیون و 500 هزار واحد خون اهدا شد. سال گذشته، این میزان به 4 میلیون واحد افزایش یافت.

بر اساس آمار موجود سالانه حدود 5/3 میلیون ایرانی نیازمند خون‌های اهدایی هستند. باید توجه داشت از کل خون‌های اهدایی بالغ بر 12 درصد ضایعات خونی وجود دارد. از این میزان ضایعات در حدود 14 درصد مربوط به خون‌های آلوده و ویروسی است و 60 درصد ضایعات نیز به دلیل نظارت کمتر در بیمارستان‌ها و بانک خون است ضمن این که ناهماهنگی در پخش و توزیع خون نیز یکی از دلایل ضایعات خونی است.

بر اساس آمار ارائه شده از سوی سازمان انتقال خون هزینه‌ای حدود 43 میلیارد تومان اعتبار برای تهیه واحد‌های خونی صرف شده است؛ یعنی هزینه مصرفی برای هر واحد خونی که در حدود 30 هزار تومان است.

دنیا و آخرت‌

شاید بسیاری از ما تصور کنیم اهدای خون تنها به نفع نیازمندان این مایع حیاتی است و اجر اخروی دارد؛ اما حقیقت این است که اهدای خون پیش از آن که حرکتی انسان‌دوستانه و با هدف بازگردان زندگی به نیازمندان باشد، گام مهمی برای حفظ سلامت فرد اهداکننده است؛ یعنی اجر دنیوی و اخروی را توامان با هم دارد.

از لحاظ پزشکی، اهدای خون برای همه کسانی که خون سالم با فشار خون مناسب داشته باشند، لازم و عاملی موثر در تصفیه خون و تحریک مجدد بدن است. با هر بار اهدای خون، غلظت خون کاهش می‌یابد. تعادل غلظت خون یکی دیگر از شاخص‌های کنترل بیماری‌های قلبی  عروقی است. اهدای خون را در درمان بسیاری بیماری‌ها، اختلال یا نگرانی‌های مربوط به جسم و روح کارآمد دانسته‌اند. از جمله باید گفت که خطر سکته قلبی که بیشتر به دلیل افزایش چربی‌های مضر خون (کلسترول) رخ می‌دهد، با اهدای خون یا گرفتن مقادیری خون از بدن، کاهش زیادی می‌یابد.

زنان یائسه‌ای که به طور مرتب خون اهدا می‌کنند، نسبت به همسالان خود که خون اهدا نمی‌کنند، از سلامت بیشتری برخوردار هستند. به علاوه در این افراد عوارض ناشی از یائسگی نیز کمتر مشاهده شد.

اهدای خون همچنین در ایجاد روحیه‌ای شاد و تازه نقش بسزایی دارد و اصولا با تازه‌تر شدن خون بدن که در نهایت حدود 3 الی 4 ساعت پس از گرفته شدن خون صورت می‌گیرد جریان جدید و شفافی در تحریک اعضای بدن پدید می‌آید که خود به خود افسردگی‌های روحی، خمودگی و تنبلی جسمی  عضوی بدن را برطرف می‌کند.

اهدای مستمر

اهدای مقطعی خون در کشور ما خون رسانی به نیازمندان را با بحران‌های مقطعی مواجه می‌کند. برای مثال در کشور ما در بعضی شرایط زمانی مانند محرم آمار خون بسیار بالا و در بعضی شرایط مثل ماه رمضان این آمار بسیار پایین است یا در تعطیلات نوروزی از تعداد اهداکنندگان خون کاسته می‌شود؛ در حالی که میزان نیاز مراکز درمانی به خون و فرآورده‌های آن به دلیل افزایش تصادفات رانندگی بالا می‌رود.

در روزهای تاسوعا و عاشورا تعداد اهداکنندگان به حدی زیاد است که ظرفیت انتقال خون کشور پاسخگوی آنها نیست در حالی که مقدار زیادی از خون‌های دریافت شده به دلیل انقضای تاریخ مصرف به رغم هزینه‌های زیاد به عنوان زباله بیمارستانی تحویل محیط زیست خواهد شد. بنابراین با توجه به این که نیازمندان به میزان منظم و همیشگی به خون احتیاج دارند، در این روند باید تعدیل‌هایی صورت گیرد و برقراری تعادل تنها به وسیله خون اهداکنندگان مقدور خواهد بود.

مطمئن و کم خطر

ابتلا به بیماری بر اثر انتقال خون و تزریق خون‌آلوده همواره یکی از دغدغه‌های مصرف‌کنندگان فرآورده‌های خونی است؛ اما رئیس سازمان انتقال خون معتقد است خطر انتقال خون از رانندگی و نبستن کمربند ایمنی در ایران بسیار کمتر است. دکتر ابوالقاسمی با تاکید بر انجام آزمایش‌های دقیق روی خون‌های اهدایی می‌گوید: از مجموع 854 هزار و 633 نفر اهداکننده خون، کمتر از 2 هزارم درصد تست HIV مثبت داشتند و کمتر از 6 صدم درصد تست هپاتیت مثبت و کمتر از 45 هزارم درصد تست آنتی‌ژن هپاتیت B مثبت داشتند که همگی آنها در فرم محرمانه انتقال خون اعلام کرده بودند از خونشان استفاده نشود.

حسن ابوالقاسمی می‌افزاید:‌ در زمان حاضر حدود 20 درصد خون‌های اهدایی به علت مشکوک بودن یا تست‌های مثبت آنها از چرخه مصرف خارج می‌شود و به همین علت ضریب بالای ایمنی را در انتقال خون داریم و امیدواریم با ادامه این روند بزودی بتوانیم اعلام کنیم که 100 درصد خون‌های مصرفی کشور ایمن و سالم هستند.

ایران به این مرحله رسیده است که از هر 100 نفر داوطلب اهدای خون 12 درصد آنان برای بار اول و 88 درصد آنان باسابقه اهدای خون هستند. یعنی 60 درصد اهداکنندگان خون کشور، اهداکننده مستمرند؛ این حاکی از وجود فرهنگ اهدای خون در مردم نوعدوست ایرانی است. اهداکننده مستمر به شخصی گفته می‌شود که در طول یک سال، حداقل 2 بار خون اهدا کرده و آزمایش‌های وی از نظر سازمان انتقال خون سالم گزارش شده باشد.

میزان اهدای خون در ایران  نسبت به سایر کشورهای منطقه مناسب است. براساس آمار هم‌اکنون 9 تا 11 درصد اهداکنندگان خون در کشور زنان هستند. افزایش اهداکنندگان زن به 20 درصد، یکی از برنامه‌های سازمان انتقال خون کشور است.

اهدای خون اهدای زندگی است. خون‌های اهدایی می‌تواند جان بسیاری از بیماران را نجات دهد. این مساله در دنیا از اهمیت بسیاری برخوردار است. امروزه افراد بی‌شماری در دنیا در کشور ما به مساله پسندیده اهدای خون می‌پردازند که این کار آنها علاوه بر نجات همنوعشان می‌تواند برای جسم آنها نیز سودمند باشد.

سالانه بیش از 75 میلیون واحد خون از اهداکنندگان سراسر جهان جمع‌آوری می‌شود، ولی هنوز سالانه یک میلیون و 500 هزار نفر در کشورهای در حال توسعه به علت کمبود خون و محصولات خونی جان خود را از دست می‌دهند و هنوز در منطقه آسیا کشورهایی وجود دارد که در برابر تامین خون و فرآورده‌های خونی مورد نیاز وجه دریافت می‌کنند.

خوشبختانه روحیه ایثار در میان ایرانیان موجب شده تا در کشورمان بارها شاهد باشیم در صورت بروز یک اتفاق نظیر سیل یا زلزله، مردم در اهدای خون بر یکدیگر پیشی گیرند و بدون هیچ منت و ادعایی در هر ساعت از روز یا شب در صف‌های طولانی ساعت‌ها به انتظار بنشینند تا بتوانند با دادن بخشی از خون خود، هموطن خود را از مرگ نجات دهند.

اهدای خون در یک نگاه‌

اکثر افراد سالمی که مبتلا به بیماری عفونی (که از طریق خون منتقل می‌شود) ‌نباشند و از نظر جسمی و روحی شرایط مناسبی داشته باشند، می‌توانند خون اهدا کنند. سن مناسب برای مردمی که اهدای خون می‌کنند، ‌میان کشورهای مختلف متفاوت است؛ اما به طور متداول بین 17 تا 65 سالگی است. وزن بالاتر از 50 کیلوگرم و نداشتن کم‌خونی نیز جزو شرایط اهدای خون است. هر فرد سالم در سال می‌تواند 4 بار خون اهدا کند به شرطی که از اهدای خون قبلی حداقل 8 هفته گذشته باشد. 

قبل از اهدای خون، چند سوال درباره تاریخچه پزشکی شما، سلامت و روش زندگی شما در گذشته و حال پرسیده می‌شود. ممکن است از شما در ارتباط با سفرهای اخیرتان سوالاتی شود.‌ به عنوان مثال، اگر شما در ناحیه‌ای زندگی می‌کنید که مالاریا وجود ندارد، از شما سوال می‌شود آیا بتازگی سفری به یک کشور منطقه گرمسیری داشته‌اید یا نه.

این پرسش‌ها فقط به منظور حفظ سلامت شما و سلامت شخصی است که خون شما را دریافت می‌کند. مطمئن باشید اطلاعات شخصی به صورت محرمانه حفظ می‌شود و از آن به منظور دیگری استفاده نخواهد شد.

سپس معاینه پزشکی مختصری هم از شما به عمل خواهد آمد تا نبض، ‌فشار خون و وزن شما کنترل ‌شود.

اهدای خون بسیار ساده است. شما روی تخت یا صندلی مخصوص ‌قرار می‌گیرید. ناحیه داخل آرنج شما با محلول‌های ضدعفونی‌کننده تمیز می‌شود و سپس یک خونگیر آموزش دیده مجرب، سوزن استریل را که به یک کیسه خون مخصوص متصل است، وارد ورید شما می‌کند. ‌حجم خون جمع‌آوری شده 450 میلی‌لیتر، یعنی کمتر از
10 درصد حجم کل خون است. زمان جمع‌آوری خون کمتر از 10  دقیقه است.

بدن شما مایع از دست رفته را بین 12 تا 24 ساعت جبران می‌کند. گاهی این زمان تا 36 ساعت هم طول می‌کشد، تعداد گلبول قرمز شما در 21 روز به حالت طبیعی برمی‌گردد.

اهدا ممنوع‌

اهدای خون برای همه افراد مجاز نیست. اگر یکی از شرایط زیر را دارید، فعلا نمی‌توانید خون اهدا کنید.

- سابقه ابتلا به زردی بعد از 10 سالگی

- آزمایش‌های مثبت از نظر هپاتیت B، C  و ایدز

- استفاده از مواد مخدر تزریقی (حتی برای یک بار)‌

- دریافت فاکتورهای انعقادی تغلیظ شده

- انجام خالکوبی در چند ماه گذشته

- بارداری یا سابقه بارداری در یک سال گذشته

- بیماری قلبی، ‌فشار خون کم یا زیاد، دیابت یا صرع

- مصرف بعضی داروها مانند آنتی‌بیوتیک‌ها، آسپرین، پروپرانولول‌

10 فرمان‌

اگر خون اهدا کردید این 10 توصیه را بعد از اهدای خون در نظر داشته باشید.

1- پس از اهدای خون به طور ناگهانی از جای خود بلند نشوید.

2- پس از اهدای خون ترجیحا 15 دقیقه در محل خون‌گیری استراحت کنید و از نوشیدنی یا مواد خوراکی که در اختیارتان قرار می‌گیرد، استفاده نمایید.

3- مراقب محل خون‌گیری روی بازویتان باشید و لااقل تا 4 ساعت به پوششی که روی بازویتان قرار داده‌اند، دست نزنید.

4- به دستی که از آن خون گرفته شده، فشار وارد نکنید و حداقل تا 4 ساعت بعد، با آن دست بار سنگین بلند نکنید.

5- پس از اهدای خون می‌توانید به فعالیت‌های روزمره‌تان بپردازید، اما فعالیت اضافه‌ای انجام ندهید و از انجام کارها و فعالیت‌های ورزشی سنگین در آن روز بپرهیزید.

6- لااقل تا یک ساعت پس از اهدای خون، از استعمال دخانیات بپرهیزید.

7- اگر پس از اهدای خون، دچار سرگیجه شدید یا احساس ضعف کردید، بسرعت روی زمین دراز بکشید و پاهایتان را بالا بگیرید.

8- ممکن است پس از اهدای خون، کبودی مختصری در ناحیه ورود سوزن ایجاد شود که علتش تجمع خون در بافت‌های اطراف محل خون‌گیری است. این کبودی معمولا طی یکی دو روز برطرف می‌شود و جای هیچ‌گونه نگرانی ندارد. 

9- برای جبران خونی که اهدا کرده‌اید، مقدار بیشتری مایعات میل کنید.

10- سعی کنید از غذاهای مغذی و غنی از آهن (انواع گوشت قرمز، مرغ، ماهی و حبوبات) بیشتر استفاده کنید.

9 ‌دلیل ‌برای ‌اهدای ‌خون‌

اگر به دنبال بهانه‌ای برای اهدای خون هستید، دلایل زیر می‌تواند توجیه مناسبی باشد تا انگیزه این عمل خیر را در شما تقویت کند:

1- با اهدای خون با آزمایش‌هایی که روی خون شما صورت می‌گیرد از سلامت خود مطمئن می‌شوید.

2- اهدای مستمر خون موجب دسترسی دائم به خون کافی در طول سال خواهد شد.

3- اهداکنندگان مستمر آگاهی بیشتری نسبت به اهمیت اهدای خون و پیشگیری از بیماری‌های قابل انتقال از طریق خون دارند.

4- اهداکنندگان داوطلب و مستمر اغلب به خاطر احساس مسوولیت اجتماعی، انسان‌دوستی و خداباوری اقدام به اهدای خون می‌کنند، بنابراین انگیزه‌ای برای پنهان کردن رفتار‌های پرخطر خود ندارند.

5- خون اهداکنندگان مستمر نسبت به اهداکنندگانی که برای نخستین بار اقدام به اهدای خون می‌نمایند به خاطر غربالگری‌های مکرر بالینی و آزمایشگاهی از نظر سلامت قابل اعتمادتر است.

6- با اهدای مستمر خون از اتلاف مازاد بر نیاز خون و خطرات زیست محیطی ناشی از دفع خون‌های مصرف نشده جلوگیری می‌شود.

7-‌ با اهدای مستمر خون هزینه‌های مربوط به ذخیره‌سازی خون و فرآورده‌های خونی کاهش پیدا می‌کند.

8- با اهدای مستمر خون بین دریافت خون از اهداکنندگان و عرضه آن به مراکز درمانی تعادل برقرار می‌شود.

9- با اهدای مستمر خون از ایجاد اضطراب، نگرانی و تشویش در بیماران نیازمند به خون و خانواده‌های آنها جلوگیری می‌شود.

دلا‌رام شجاعی باغینی‌