صدایی که جادو می‌کرد

زمانی که یکی از خبرنگاران هندی به نام «آمیت وارما» به سراغ او رفت تا مصاحبه‌ای درباره استادش با او انجام دهد، متوجه شد او زندگی عجیبی دارد. این خبرنگار در همان وهله اول وقتی عنوان کرد در طول روز فرصتی برای مصاحبه ندارد، مدیر برنامه‌های راحت فاتح‌علی‌خان با او برای ساعت 2 بامداد قرار گذاشت. بعد از آن بود که متوجه شد این هنرمند قوال معمولا تا نیمه‌های شب مشغول اجرای قوالی برای دوستداران این هنر است و زودتر از حوالی سپیده‌دم فرصتی برای استراحت پیدا نمی‌کند.

زمانی که راحت با گروه عموی خود به اجرای برنامه پرداخت، نصرت فاتح‌علی‌خان در سراسر جهان شناخته‌شده بوده، اما به همان اندازه نیز مخالفانی در داخل کشورش داشت. برخی از قوالان سنتی پاکستان به هیچ وجه نمی‌توانستند با شیوه‌های جدید اجرای قوالی او کنار بیایند. راحت که حالا به یک قوال معروف تبدیل شده در این باره می‌گوید: «هر کاری که او انجام داد برای عظمت بخشیدن به موسیقی قوالی بود. او همان ریشه‌هایی را که از صدها سال پیش وجود داشت به کار می‌برد، اما با حس و حالی تازه».

یکی از انتقادهای دیگری که در همان زمان به نصرت فاتح‌علی‌خان می‌شد و حالا همان انتقادها متوجه راحت است، به این موضوع بازمی‌گردد که آنها موسیقی قوالی را از منطقه اصلی آن خارج کردند و به مناطق دیگری بردند که هیچ‌گونه آشنایی با این هنر نداشتند. راحت در جواب این انتقادها می‌گوید: «به هر اجرای قوالی می‌شود به دو شیوه گوش داد. وقتی ما از «عشق» یا «سرور» می‌خوانیم، شنونده می‌تواند برداشتی کاملا فیزیکی داشته باشد، اما جنبه‌ای روحانی نیز در پس این شعر وجود دارد. برداشتی که از این اشعار می‌شود به فردی بستگی دارد که آنها را می‌شنود، نه به جایی که ما آن را اجرا می‌کنیم یا به شیوه اجرایمان».

سوال دیگری که «آمیت وارما» از برادرزاده نصرت فاتح‌علی‌خان پرسید، این بود که  در زمان اجرا در کشورهای غربی آیا نصرت تلاش می‌کرد از فضاهای موسیقایی کلاسیک در کارش بیشتر استفاده کند یا با آزادی کامل همان کاری را که مثلا در پاکستان انجام می‌داد روی صحنه اجرا می‌کرد. راحت فاتح‌علی‌خان در جواب این پرسش می‌گوید: «اجرای موسیقی در کشورهای غربی از دو منظر برای یک گروه قوالی دشوار است، چون غربی‌ها نه‌تنها چیزی از زبان اردو نمی‌فهمند، بلکه با ساختار موسیقی ما هم کاملا بیگانه هستند. به همین دلیل نصرت فاتح‌علی‌خان همیشه سعی می‌کرد از قالب‌هایی استفاده کند که برای آنها می‌تواند آشناتر باشد. اما واقعیت دیگری نیز وجود داشت؛ در زمان اجرای قوالی، وقتی که اجرا به اوج می‌رسد، نمی‌شود احساسات و شور قوالی را به شکلی کاملا حساب‌شده و از پیش معین اجرا کرد.»

راحت فاتح‌علی‌خان وقتی درباره توانایی‌هایش در اجرای قوالی مورد پرسش قرار می‌گیرد، جواب می‌دهد: «خیلی وقت‌ها چیز‌هایی را که در ذهن دارم، نمی‌توانم اجرا کنم. چیزهایی که شاید هیچ وقت نتوانم اجرا کنم، اما نصرت فاتح‌علی‌خان هر کاری که می‌خواست با صدایش می‌کرد.»

منبع: BBC