تحریم؛ فرصت یا تهدید

تحریم اقتصادی، اقدام برنامه‌ریزی شده یک یا چند دولت از طریق محدود کردن مناسبات اقتصادی اعم از روابط اقتصادی، تجاری و مالی برای اعمال فشار بر کشور هدف است که با مقاصد مختلف سیاسی صورت می‌گیرد و یکی از ابزارهای سرمایه‌داری برای مقابله با کشورهایی است که در چارچوب سیاست‌های آنها در نظام جهانی حرکت نمی‌کنند.

کشور ما نیز از نهضت ملی شدن صنعت نفت تا پیروزی انقلاب و جنگ تحمیلی و دستیابی به فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای همواره در مواقع متعددی مورد تحریم اقتصادی قرار گرفته است و امریکا بیش از هر کشور دیگری از ابزار تحریم برای برهم زدن وضع اقتصادی ایران و اعمال فشار استفاده کرده است، ولی ملت ایران همواره با اتکا به خود و برآورده کردن احتیاجات خود با توسل به توانایی‌های داخلی نه تنها امریکا را به زانو درآورده‌اند، بلکه با استفاده از این فرصت و توفیق اجباری به موفقیت‌های چشمگیری نیز دست یافته‌اند.

بنابراین تحریم‌های اقتصادی مباحثی است که از سالیان سال در ایران وجود داشته است، اما در ماه‌های اخیر این تحریم‌ها کمی شدت یافته و نگرانی‌ها را در این خصوص افزایش داده است.

دشمنان ما همواره برای ایجاد فشار به ایران درپی بهانه بوده‌اند و از همین روست که پرونده هسته‌ای ایران بابی مناسب برای غربی‌ها باز کرده تا این بار با تمسک به آن، فشارهای خود را علیه ایران تشدید کنند و در این میان آنچه می‌تواند این حربه زنگ‌زده تحریم اقتصادی دولت امریکا را با شکست مواجه کند، چگونگی مدیریت این تحریم‌های اقتصادی است.

به طور طبیعی هر کشوری در کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت با چالش‌های متعددی روبه‌روست و یکی از دغدغه‌های برنامه‌ریزان حتی در میان کشورهای توسعه یافته، بحث مقابله با تحریم و بحران‌های اقتصادی است، بویژه این که چنین مسائلی در کالاهای اساسی و ضروری بخصوص در قوت مردم از حساسیت و کشش بسیار بالایی برخوردار است و کوچک‌ترین نابسامانی و آشفتگی می‌تواند به یک بحران اقتصادی تبدیل شود.

در این شرایط، کارشناسان و صاحب‌نظران اقتصادی دیدگاه‌های متفاوتی در بحث تحریم دارند. عده‌ای معتقدند تحریم‌ها علیه ایران تهدید نیست، بلکه فرصتی است که با استفاده از مدیریت تحریم می‌توان آن را به شرایط مناسب برای کشور تبدیل و با رشد و توسعه فناوری اقتصادی به توسعه کشور کمک کرد.

برخی دیگر از صاحب‌نظران عقیده دارند رشد اقتصادی و فناوری باید در بستر آرام اقتصادی محقق شود و صنایع کشور بتدریج در مسیر توسعه و پیشرفت گام بردارند و در این میان و با توجه به شرایط کنونی، بسیاری از صنایع کشور که به واردات مواد اولیه از خارج وابسته‌اند، دچار زیان‌های اساسی و جدی خواهند شد.

اما آنچه تمامی صاحب‌نظران با دیدگاه‌های متفاوت بر آن تاکید دارند، بحث مدیریت تحریم و استفاده از منابع و امکانات کشور است که می‌تواند تحریم را به فرصت تبدیل کند تا تحریم، تهدید نباشد.

باید به سمت مولدان دانش رفت‌

عادل آذر عضو کمیسیون اقتصادی مجلس هفتم تصریح می‌کند: کشورهایی در دنیای اقتصادی جدید و در عصر اطلاعات در مبارزه با چالش‌های اقتصادی پیش آمده از تحریم‌های اقتصادی موفق‌تر هستند که از رویکرد اقتصاد دانش‌محور و دانایی محور بیشتر استفاده کنند و به سمت کسانی بروند که مولد دانایی و دانش هستند و این افراد کسانی جز نخبگان، دانشمندان، کارشناسان و خردورزان نیستند، البته برنامه‌های سیاسی و گروهی هم قاعدتا باید در چارچوب همین سیستم علمی و کارشناسی تحلیل و برای آن برنامه‌ریزی شود.

وی درخصوص چگونگی مدیریت تحریم‌های بانکی نیز با بیان این که بحث اقتصاد بانکداری یکی از مولفه‌های اساسی اقتصاد جهانی است و بانک‌ها شریان انتقال پول را به عهده دارند، می‌گوید: یکی از پایه‌های اساسی مبادلات بین‌المللی برای واردات و صادرات بحث پول است که از کانال بانک‌ها انجام می‌گیرد بنابراین، در بحران‌های بین‌المللی اقتصادی بخصوص آنجایی که قرار است مقاوله‌های سیاسی انجام بگیرد، بانک‌ها نقش ایفا می‌کنند. اما آنچه مسلم است، ظرفیت‌هایی که در نظام بانکداری ایران وجود دارد و نوع تعاملاتی که بانک‌های ایران با بانک‌های جهانی دارند و عمدتا رقابت‌هایی که میان نظام بانکداری در غرب مثل کشورهای اروپایی با بانکداری کشورهای امریکایی وجود دارد، هیچ‌گاه ما را به این تنگنا نخواهد کشاند.

وی می‌افزاید: درست است که امریکایی‌ها ممکن است بانک‌های بین‌المللی، بخصوص بانک‌های دیگر کشورها را در فشار قرار دهند؛ ولی چون آنها  شعار اقتصاد آزاد و رقابت را سر می‌دهند و نظام بانکداری آنها  نیز نظام بنگاهداری است که باید در شرایط رقابتی سودآور باشد، خیلی از بانک‌ها بویژه بانک‌هایی که در کنترل مدیریتی امریکایی‌ها نیستند، از چنین سیاست‌هایی تمکین نمی‌کنند. می‌بینیم با این که خیلی از بانک‌های ما در لیست سیاه قرار گرفتند، ولی براحتی مبادلات خود را با بانک‌های کشورهای جهان انجام می‌دهند.

تهدیدها تبدیل به فرصت شد

محمد خوش‌چهره، عضو دیگر کمیسیون اقتصادی مجلس هفتم دراین‌باره می‌گوید: تجربه نظام جمهوری اسلامی ایران که تجربه 28 سال گذشته مبین آن است، نشان می‌دهد بسیاری از تهدیدات مخصوصا در شروع انقلاب و جنگ تحمیلی به برکت مدیریت‌های استراتژیک حضرت امام نه‌تنها کنترل و مهار شد، بلکه تهدیدها به فرصت تبدیل و در بسیاری از موارد نیز خنثی شد، به طوری که بحث خودکفایی در صنایع دفاعی و نظامی هم به واسطه تحریم‌ها صورت گرفت.

وی می‌افزاید خیلی از مواردی که در عرصه‌های اقتصادی به‌صورت تحریم و بازدارندگی ارسال کالاهای سرمایه‌ای و حتی واسطه‌ای بود، در قالب یک مدیریت حساب شده خودکفایی به سمت نوعی استقلال پیش رفت، پس ما تجربه 28 ساله مدیریت تحریم را در موارد مختلف در کشور داریم.

وی با تاکید بر این که تحریم آثار و خسارت‌های خود را دارد، اظهار داشت: ارزیابی نسبت به تحریم بستگی به مدیریت تحریم و پلان و برنامه‌ای دارد که برای مقابله با تحریم وجود دارد؛ یعنی در چنین مواقعی از یک طرف نباید دچار خام خیالی شد و ساده و بی‌پروا به مقابله با هر نوع تحریمی رفت؛ از طرف دیگر هم نباید نگران و مرعوب شد و صرف هر تحریم اهداف آرمانی و استراتژیک و بنیادی و ارزشی یک نظام را دچار خدشه کرد، بلکه باید با روش عقلایی و منطقی، اقدامی بین این دو را انجام داد و تحریم را مدیریت کرد.

خوش‌چهره می‌گوید: آنچه در شرایط کنونی که دنیای سلطه و در راس آن امریکا، قلمرویی تحت عنوان قلمرو اقتصاد را برای تهاجم خودش قرار داده است، نکته قابل تاملی است؛ زیرا تهدیدات امریکا قبل از این که نظامی یا سیاسی باشد، اقتصادی است؛ برای این که امریکا روی نقاط ضعف ما انگشت خواهد گذاشت و آن را مدخلی برای ورود خودش قرار خواهد داد. بنابراین ما باید در چنین شرایط و فضایی کاملا عقلایی، منطقی و عالمانه به مقابله با تحریم‌هایی که بشدت می‌تواند حساس باشد، بپردازیم. بخصوص در قلمروهای اقتصادی اعم از تحریم‌های مالی و جریان‌های پولی که می‌تواند شبکه‌های اقتصاد را دچار اختلال کند، باید در اوج درایت و منطق پیش رویم و از شعارزدگی اجتناب کنیم. قطعا اگر چنین رویه‌ای را اتخاذ کنیم، تجربه 28 سال انقلاب در این جا هم برای ما مفید خواهد بود و می‌توانیم در کنترل و مهار تحریم‌ها و تبدیل آنها به بی‌اثر و خنثی کردن و فراتر از آن پیش رویم و اگر روش حضرت امام را به کار بگیریم، می‌توانیم تبدیل تحریم به فرصت را در کارنامه خودمان داشته باشیم.

وی همچنین معتقد است برای مدیریت تحریم باید اتاق فکری تشکیل داد و از نظریات کارشناسان مستقل و ارزشی و مدافع منافع ملی و کسانی که نظام برایشان مهم است، استفاده کرد.

لزوم دیپلماسی فعال‌

مرتضی تمدن  عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس هفتم  نیز در این باره می‌گوید: ما باید سعی کنیم از طریق تعامل و دیپلماسی فعال بر مبنای تعامل و گفتگو از صدور قطعنامه‌ها که متضمن تحریم‌هایی برای کشورمان است جلوگیری کنیم و در وهله بعد دستگاه دیپلماسی خارجی‌مان از طریق رایزنی‌ها و گفتگوهای موثر با سران کشورها در همه جای دنیا به آنها تفهیم کنند که صدور این قطعنامه‌ها یک اقدام ظالمانه در حق ایران است.

وی می‌افزاید: علاوه بر آن ما باید دارایی‌هایمان را در هر جای دنیا در نزد بانک‌ها ایمن‌سازی کنیم و از آسیبی که ممکن است به آنها وارد شود برایش چاره‌اندیشی کنیم. خلاصه این که برای دارایی‌هایمان مصونیت ایجاد کنیم زیرا ممکن است در شرایطی آنها متعرض دارایی‌های ما در خارج از کشور شوند.

تمدن معتقد است ما باید با استفاده از ظرفیت‌های مجامع بین‌المللی نیز از آنها بخواهیم حقوق ما را به رسمیت بشناسند و بر کشورهای زورگو و کشورهایی که ما را تحت فشار غیرقانونی قرار دادند، فشار بیاورند. در این خصوص نمایندگان ما در مجامع و محافل بین‌المللی می‌توانند موثر باشند. در داخل کشور هم باید افکار عمومی را به طور مستمر در جریان اتفاقات رخ داده قرار دهیم تا آنها در این موارد از مسوولان خود حمایت و برای خروج از این مشکل چاره‌اندیشی کنند.

نماینده شهرکرد در ادامه می‌گوید: با این که این تحریم‌ها اقتصادی است، ولی راه‌حل سیاسی دارد. بنابراین ما باید سعی کنیم پیمان‌های منطقه‌ای خود را در ارتباط با کاهش فشار اقتصادی فعال کنیم و راه‌های مناسبی را برای تامین نیازهای حیاتی خود که باید از خارج کشور تامین شود، جستجو کنیم که می‌توان آن را در قالب پیمان‌های منطقه‌ای فعال کرد.

در واقع پیمان‌های منطقه‌ای یکی از رهکارهای مبارزه با آثار تحریم است تا از این طریق بر بازارهای آنها تاثیرگذار باشیم؛ به نحوی که شرکت‌ها و کمپانی‌های اقتصادی در کشورهایی که ما را مورد تحریم‌ قرار دادند، عامل فشار بر آنها باشد نه عامل تهدید برای ما.

هادی حق‌شناس، نماینده بندرانزلی و دیگر عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس هفتم نیز معتقد است که تحریم‌ها عام بوده و بسیاری از کالاهای اساسی را دربر می‌گیرد و چون این تحریم‌ها اثرات منفی روی اقتصاد ایران می‌گذارد، باید سعی کنیم با خودکفایی، اثر آنها را کاهش دهیم.

به عنوان مثال در کالاهایی مثل برنج و گندم، خودکفایی می‌تواند اثر این تحریم‌ها را کم کند؛ اما در خصوص محصولات و کالاهای صنعتی نیازمند یک برنامه استراتژیک بلندمدت هستیم. متاسفانه سیاست خارجی‌ ما تاکنون به گونه‌ای بوده است که دوستان ما، دوستان واقعی نبودند؛ یعنی در واقع متحدان استراتژیک برای ما نبودند و در شورای امنیت علیه ما رای دادند، بنابراین برای مقابله با تحریم‌های اقتصادی و مدیریت آن باید در سیاست خارجی خود تجدیدنظر کنیم.

وی در ادامه می‌افزاید: راه دیگر مدیریت تحریم این است که مردم واقعیت را بدانند و کمک کنند.

حق‌شناس، یکی دیگر از راهکارهای مدیریت تحریم و عبور از آن را در حمایت از کالاهای داخلی و تولیدات داخلی عنوان می‌کند و می‌گوید: نمونه آن را در 8 سال دفاع مقدس که در آن موقع هم به نوعی در تحریم بودیم، تجربه کردیم. ما با حمایت از تولیدات داخلی مثل خرید تضمینی گندم می‌توانیم در سایر کالاها نیز به خودکفایی برسیم. در خصوص کالاهای صنعتی مثل قطعات خودرو و غیره نیز که ایران بعضا واردکننده برخی قطعات است، باید به فکر خودکفایی باشیم و راهکارهای مربوط را پیگیری کنیم.

رضا عبداللهی، عضو دیگر کمیسیون برنامه و بودجه مجلس هفتم نیز مهمترین راهکار مدیریت تحریم‌های اقتصادی را تقویت تیم اقتصادی دولت عنوان می‌کند و معتقد است که مدیریت تحریم را باید به دست افراد کاردان، قوی، توانمند، خبره و اهل فن سپرد تا از نظرات این افراد استفاده شود؛ همان کسانی که در طول جنگ تحمیلی توانستند کشور را اداره کنند. در این صورت است که  90 - 80 درصد کارها حل می‌شوند.

غلامرضا سلامی، کارشناس مسائل اقتصادی نیز با اشاره به تحریم‌های اقتصادی بخصوص تحریم سیستم بانکی می‌گوید: با توجه به این که مهمترین منبع درآمدی کشور ما صادرات نفت و فرآورده‌های نفتی است و اینها در سیستم بانکی و بین‌المللی جذب می‌شوند و خیلی از پرداخت‌ها و هزینه‌های ما از طریق بانک‌های بین‌المللی پرداخت می‌شود، اگر این تحریم‌ها دامنه‌اش به تمام بانک‌های معتبر کشور بکشد، مشکلاتی را برای ما به وجود می‌آورد، بنابراین در چنین شرایطی ما باید با کشورهایی که دارای سیستم بانکی فرعی هستند، مثل سوئیس یک مقداری تعامل برقرار کنیم و پای بانک‌های بزرگ بین‌المللی را به ایران باز کنیم و در حقیقت اجازه دهیم آنها در ایران بانک ایجاد کنند که خود این می‌تواند در مبادلات ارزی به ما کمک کند.

وی می‌افزاید: راه‌حل دوم این که ما باید جلوی تحریم‌های بانکی را تا آنجا که می‌توانیم سد کنیم؛ زیرا ما هر کاری که بخواهیم بکنیم، هزینه مبادله بالا می‌رود. فرض کنید شرکت‌های ما ماشین‌آلاتی را خریداری کردند، ولی به دلیل مشکل اعتباری که بانک‌ها نمی‌پذیرند، مدت‌ها در گمرک می‌ماند. ما باید سعی کنیم این مشکلات به وجود نیاید.

سلامی با بیان این که هرچه دامنه و محدوده تحریم‌ بانک‌ها زیادتر شود، آسیب‌پذیری صنایع و اقتصاد ما بیشتر می‌شود، تصریح می‌کند: بهترین کار این است که مدیریت سیاسی ما به نحوی تغییر کند که این تحریم‌ها پیش نیاید و اگر هم پیش می‌آید، کمترین آسیب را بزند و دستگاه دیپلماسی ما هم باید با فعالیت خود جلوی تحریم‌ها را بگیرد؛ زیرا در صورت وقوع آن راهکار عملی بسیار مشکل و پرهزینه می‌شود.

ایرج ندیمی: برای مقابله با تحریم‌ها باید برنامه‌ریزی صحیح داشت‌

برای این که بتوانیم تحریم‌های اقتصادی را در کشور مدیریت کنیم، باید چند باور و چند برنامه داشته باشیم. باور اول این که قبول کنیم امریکا در رابطه با دشمنی با ایران برنامه دارد و این برنامه در درازمدت، کوتاه‌مدت و میان‌مدت با هم متفاوت است، اما یک نتیجه و خروجی دارد و آن این که دنیا را مقابل ما قرار دهد.

دومین باور این که این تحریم‌ها با تحریم‌های ابتدایی متفاوت است. مثلا ما تحریم امریکا را از ابتدا داشتیم، اما تحریم جهانی نبود و قطعنامه‌ای نداشتیم که کشورها را مجاب کنند که نمی‌توانید کالاهای خود را به ایران بفروشید و اگر بفروشید، تحریم می‌شوید.

  سومین باور این است که ما بپذیریم نگاه مردم به اقتصاد با 10، 20 سال پیش خیلی فرق می‌کند؛ زیرا احزاب در کشور ما به گونه‌ای عمل کردند که نیازهای اقتصادی و احساس فقر را تشدید می‌کند. بنابراین در شرایط فعلی اگر اقتصاد حرف اول زندگی مردم نباشد. مهم‌ترین موضوع زندگی آنهاست.

بر اساس راهکارهای مقابله با تحریم اقتصادی و چگونگی مدیریت آن، ما باید دوستان دیپلماتیک خود را افزایش دهیم و این کار فقط در حد یک نامه و سفر و سلام‌علیک مقدور نیست، بلکه باید در قالب قراردادها مطرح شود و در وهله دوم نیز باید تدبیری که باید آخر کار بکنیم، اول و وسط کار بکنیم، یعنی خودمان را در موضعی نیندازیم که هزینه‌ها را داده باشیم، بلکه با تدبیری که اتخاذ می‌کنیم پیش از این‌که هزینه‌ها زیاد شود، جلوی آن را بگیریم. درباره تحریم‌ کالاهای اقتصادی هم یا ما واردکننده هستیم یا صادرکننده، پس به بازار نیازمندیم. در این صورت هم نمی‌توانیم بدون توجه به روابط سیاسی دیپلماتیک مسائل اقتصادی‌مان را حل کنیم.

ما باید درباره دشمن، شناخت شرایط فعلی دنیا درخصوص اقتصاد، شرایط فعلی اقتصاد در کشور، وابستگی و پیوستگی اقتصادی، تدبیر برای برون‌رفت از راه دیپلماتیک و سیاسی در وهله اول وزارت خارجه‌مان را تقویت و در این بخش تحولی اساسی و همه‌جانبه ایجاد کنیم. ما در دستگاه دیپلماسی به آدمهایی نیازمندیم که تدبیر، دانش و اطلاعات و به رهبری و انقلاب پیوستگی داشته باشند و مساله را با عقل حل کنند. باید شرایط را اولویت‌بندی کنیم و میان صنایع کوچک و بزرگ همچنین صنایعی که وابستگی ما را به واردات زیاد می‌کند یا نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین دارند، تفاوت قائل شویم و با توجه به انواع نگاه‌ها از باب مکان‌یابی طرح‌ها، اجرای طرح‌ها را اولویت‌بندی کنیم و دولت راحت‌ترین کاری که می‌تواند در این زمینه بکند، این است که خودش را دولت رفاه کند و خود را از شر خیلی از شرکت‌ها راحت کند و آن را به بخش خصوصی بسپارد و هزاران میلیارد تومان پول خود را که درگیر این شرکت‌هاست، آزاد و برای زندگی مردم هزینه کند.

گلبهار مجیدی‌