بشر علیه بشر

تغییرات آب و هوایی یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های عصر ما محسوب می‌شود. رشد سریع جمعیت و مصرف انرژی فسیلی، روند طبیعی را دگرگون کرده و عناصر جو را تغییر داده است. افزایش دما نیز تغییرات و نوسان‌های شدیدی را باعث خواهد شد که پوشش گیاهی را بشدت دچار دگرگونی خواهد کرد.

گرم شدن زمین موجب افزایش سیل، خشکسالی، سرمای شدید و طولانی، کاهش میانگین دما، کاهش فاصله حداقل و حداکثر دما، تغییر الگوی وزش باد، تغییر الگوی رشد محصولات کشاورزی و جابه‌جایی شروع دوره رشد شده است. تغییر در کیفیت رشد علوفه، افزایش سرعت بیابان‌زایی، بالا آمدن سطح آب دریاها، تغییر در آب و هوای موسمی و تغییر در جمعیت آفات نباتی از دیگر عوارض تغییر در آب و هوای زمین و گرم شدن آن است. تمامی این مسائل، حیات آدمی را تهدید می‌کند. این مساله به قدری جدی شده است که در سال 2008 نه‌تنها شعار روز جهانی سلامت حفاظت از سلامت در برابر بحران‌های ناشی از تغییرات آب و هوایی انتخاب شد، بلکه روز جهانی محیط زیست نیز با عنوانی مشابه، هدف خود را معطوف تغییرات آب و هوایی کرد.

زنگ خطر

 محیط زیست و منابع طبیعی جهان در دهه‌های اخیر با شرایط تازه‌ای روبه‌رو بوده است. اندیشمندان، متخصصان و دست‌اندرکاران، بیش از هر زمان دیگر، زنگ خطر را درباره مخاطراتی که محیط زیست و در واقع حیات انسان‌ها را تهدید می‌کند به صدا درآورده‌اند.

اطلس جدیدی که توسط برنامه توسعه سازمان ملل متحد تهیه شده، نشان می‌دهد که کره ‌زمین طی چند دهه اخیر با تغییرات زیست‌محیطی عمده و زیانباری مواجه بوده است. این اطلس، تصاویر ماهواره‌ای را که طی چند دهه اخیر از کره زمین گرفته شده با تصاویر جدید کنار هم قرار داده و رشد سریع شهرهای بزرگ جهان، نابودی جنگل‌های آمریکای جنوبی و کاهش یخچال‌های طبیعی و توده‌های یخی در مناطق قطبی و کوهستانی را نشان می‌دهد. این اطلس نشانگر نبرد مربوط به حفظ یک جهان پایدار از نظر زیست‌محیطی در برخی شهرهای بزرگ در حال شکست است. به گفته وی، از آنجا که شهرهای بزرگ مقادیر عظیم منابع طبیعی از جمله آب، غذا، چوب جنگل‌ها، فلزات و انسان‌ها را به سوی خود می‌کشند و همچنین تولیدکننده مقادیر قابل توجه زباله و فضولات هستند، بر محیط زیست کل جهان تاثیر دارند.

 شاید این تصاویر، ساکنان شهرهای بزرگ را وادار کند که به طور جدی به این موضوع بیندیشند که برای جلوگیری از این وضعیت، چه کار می‌توانند بکنند. تصاویر این اطلس، جهانی را نشان می‌دهد که به دلیل فعالیت‌های انسان دگرگون شده است؛ شهرها با بی‌نظمی توسعه یافته‌اند، قطع درختان باعث نابودی جنگل‌ها شده و یخ‌های قطبی آب شده‌اند.

چالش‌های شهرنشینی

در ربع قرن آتی، تقریبا تمامی رشد جمعیت در شهرها به وقوع خواهد پیوست که بیشتر آن در کشورهای کمتر توسعه‌یافته است. تا سال 2030 بیش از 60 درصد از جمعیت جهان در مناطق شهری به سر خواهند برد. چنین شهرنشینی گسترده موجب ایجاد چالش‌های عظیم مانند فقر، بیکاری، جنایت و اعتیاد به مواد مخدر می‌شود. تا این زمان، یکی از هر 3 نفر شهرنشین، در حلبی‌آبادها زندگی می‌کند. در بسیاری از شهرهای رو به گسترش جهان، حفاظت از محیط زیست ناچیز و برنامه‌ریزی برای آن بی‌هدف است.

در واقع پیامدهای زیست‌محیطی رشد شهرنشینی قابل توجه است. شهرها مصرف‌کنندگان فعال منابع طبیعی و ایجادکنندگان زباله هستند. شهرها بیشترین مقدار گازهای گلخانه‌ای را تولید می‌کنند که موجب تغییر آب و هوای جهان می‌شود. شهرها غالبا کیفیت آب را کاهش می‌دهند، چشمه‌ها را خشک، محیط دریایی را آلوده، هوا را متعفن، زمین را تخریب و در نتیجه، تنوع‌زیستی را نابود می‌کنند.

تمرکز بشر در شهرهای بزرگ یعنی این‌که جهان نمی‌تواند به اهداف توسعه هزاره دست یابد مگر طرح‌های زیست‌محیطی را در تمامی جنبه‌های مدیریت شهری ادغام کند. ایجاد شهرهای دوستد‌ار محیط زیست به طور قطع چالشی بزرگ است، اما برای دستیابی به آن فناوری‌ها و تخصص‌های مورد نیاز ما وجود دارد. در حال حاضر و نه فقط در آینده، حمل و نقل تمیز، ساختمان‌هایی که انرژی را به گونه‌ای مؤثر مصرف می‌کنند، دفع فاضلاب بهداشتی و مصرف اقتصادی آب امکان‌پذیرند و غالبا روش اجرای آنها نیز برای همگان قابل دسترسی است.

اجازه دهید شهرهای سبز بسازیم تا در آنها مردم بتوانند کودکان خود را پرورش دهند و آرزوهای خود را در محیطی سالم، پاک و خوب برنامه‌ریزی شده تحقق بخشند. این قسمتی از پیام دبیرکل سازمان ملل متحد بود.

سند چشم‌انداز

زندگی انسان‌ها در کنار یکدیگر و در زیستگاه‌های انسانی عوارض منفی زیست‌محیطی زیادی به همراه دارد. با وجود این از اثرات مثبتی همچون فعالیت‌های اقتصادی به منظور تامین فرصت‌هایی برای اقتصاد ملی و منطقه‌ای حفاظت محیط زیست و مدیریت زایدات که به مدد وجود این زیستگاه‌ها حاصل می‌شود، نمی‌توان چشم‌پوشی کرد.

امروزه سعی شده تا تقابل سنتی توسعه و محیط زیست  به تعامل سازنده هم‌افزایی محیط زیست و اقتصاد تبدیل شود. البته این مساله با لحاظ ضوابط زیست‌محیطی در کلیه فرآیندهای اقتصادی و توسعه میسر می‌شود. کشور ما نیز با اهداف بلند اقتصادی و توسعه‌ای که برای خود ترسیم کرده نمی‌تواند از این قاعده مستثنا باشد، چنانچه در چشم‌انداز بیست ساله کشور یکی از شاخصه‌های جامعه آرمانی ایرانیان، بهره‌مندی از محیط زیست مطلوب عنوان شده است. ما نیز امیدواریم رویای تبدیل تقابل به تعامل روزی محقق شود.

مرثیه‌ای برای طبیعت‌

بیش از دوسوم خاک ایران به لحاظ شرایط طبیعی و اقلیمی و داشتن آب و هوای خشک بیابانی است  که بسرعت روند بیابانی شدن را طی می‌کند. بر اساس گزارش‌های موجود 100 میلیون هکتار از مساحت کشور تحت تاثیر پدیده بیابان‌زایی قرار دارد و هر ساله 5/1 میلیون هکتار به کویرهای ایران افزوده می‌شود.

تغییرات زمین‌شناسی، آب و هوایی، جمعیتی و هزاران عوامل دیگر در گسترش بیابان‌ها نقش دارد. متأسفانه پدیده بیابانی شدن با بیابانی بودن مشکل کشورهای جهان سوم است. رفتار نسنجیده و ناآگاهانه به تخریب زمین‌های قابل کشت و مراتع منجر می‌شود و پدیده بیابان را تشدید می‌کند. امروز بسیاری از زیست بوم‌ها در معرض تهدید و تخریب قرار گرفته است. این پدیده امروزه پا را از اقلیم‌های خشک و نیمه خشک فراتر نهاده و در مناطق خشک نیمه مرطوب در حال چهره نمایی است.

وحشت و نگرانی دولت‌ها از به مخاطره افتادن حیات در نتیجه بیابان زایی سبب شده در سال 1992 سران کشورها به سمت تنظیم و تصویب گام بردارند که اگر نمی‌توانند این پدیده را به طور کامل متوقف کنند، دست‌کم روند آن را کند سازند. تهیه، تنظیم و تصویب کنوانسیون در یک فرصت زمانی بسیار کم اتفاق افتاد و اکنون اعضای متعهد موظف به اجرای آن شده‌اند.  زیرا که تخریب سرزمین و کاهش توان حاصلخیزی خاک برای تأمین نیازهای مختلف موجودات کره زمین از جمله انسان، از نگرانیهای عمده انسان در آستانه قرن 21 محسوب می‌شود.

در این میان، کشور ما با ایجاد بیش از 2 میلیون هکتار جنگل‌های بیابانی در دهه‌های اخیر به منظور ایجاد تعادل زیست بوم‌ها و حفظ منابع پایه، گام مهمی را در جلوگیری از گسترش بیابان‌ها برداشته است؛ هر چند مناطق بحرانی واقع در نقاط زیستی و اقتصادی اولویت‌دار را از حالت بحرانی خارج کرده‌ایم، ولی حجم و سطح وسیع رو به گسترش بیابان‌ها به‌گونه‌ای است که طلب می‌کند به حفظ منابع پایه بیشتر توجه کنیم.

از سوی دیگر، جنگل‌های اندک ایران نیز در حال نابودی ا‌ست. سطح مناطق پوشیده از جنگل  در کشور طی
57 سال، روزانه 240 هکتار کاهش یافته است. باز سازی و نوسازی جنگل‌های شمال نیازمند گذشت زمان است که بسرعت به همان سرعت که جنگل تخریب می‌شود، بازسازی نمی‌شود. در سال 82 بیش از 2 میلیون هکتار از بیابان‌های کشور جنگل  کاری شده و شناسایی کانون‌های بحران از اولویت‌های برنامه چهارم توسعه است.

آب‌های آلوده‌

دریاها و اقیانوس‌های جهان به گونه‌ای فزاینده به وسیله فاضلاب‌های تصفیه نشده، آلاینده‌هایی که منشاء هوایی دارند، ته مانده و پس آب‌های صنعتی، در حال آلوده شدن هستند. نیتروژن مازاد از کودهای شیمیایی، موجب افزایش تعداد نواحی مرده از کمبود اکسیژن در آب‌های ساحلی سراسر جهان شده است. این وضعیت در دریاچه و خلیج‌ها بدتر است‌، 2 بخشی که در کشور ما نیز وجود دارد. حدود  300 کشتی که بیشتر آنها تانکرهای نفتی و نفت‌کش بوده‌اند از سال 1980 تاکنون در منطقه خلیج فارس غرق شده اند که یک فاجعه دریایی برای محیط زیست دریا محسوب می‌شود. همچنین جنگ  1991 خلیج فارس و جنگ 88 - 1980 ایران و عراق و نشت دائمی نفت خلیج فارس کمک کرد تا خلیج فارس آلوده ترین دریای جهان باشد.

رودخانه نیز وضعی بهتر ندارد. فاضلاب‌های صنعتی و شیمیایی نسبت به پساب‌های شهری، خانگی و بیمارستانی ، عمده‌ترین عامل آلودگی رودخانه‌ها  محسوب می‌شوند.

در ایران نیز از میان 80 رودخانه کشور 50 رودخانه آلوده به مواد صنعتی و شیمیایی، روستایی، کشاورزی و همچنین پساب‌های بیمارستانی و عفونی است که از این میان بیشترین آلودگی رودخانه‌های کشور به علت روان شدن پساب‌ها و پسماندهای صنعتی و شیمیایی به داخل رودخانه‌ها بوده است. بر همین اساس، پس از پساب‌های صنعتی و شیمیایی، به ترتیب فاضلاب‌های روستایی و کشاورزی، بیمارستانی و عفونی و همچنین فاضلاب‌های شهری و خانگی، به آلودگی آب‌ها و محیط زیست می‌افزاید. 

این در حالی ا‌ست که نیاز انسان به رودخانه و دریا  قابل انکار نیست. 40  درصد از ساکنان جهان در سواحل دریا و اقیانوس‌ها زندگی می‌کنند. بیش از 3 میلیارد و 500 میلیون نفر مواد غذایی اصلی خود را از دریاها و اقیانوس‌ها تامین می‌کنند. این رقم در 20 سال آینده به دو برابر افزایش پیدا خواهد کرد.

محیط زیست فراموش نشود

در مظلومیت محیط زیست و منابع طبیعی ایران سخن زیاد به میان آمده، اما از مظلومیت محیط زیست ایران همین بس که روز جهانی محیط زیست در کشور ما در خرداد ماه قرار دارد، چرا که این ماه برای تمامی ایرانیان با چنان روزهای پر احساس و خاطره‌ای همراه است که مقوله‌ای به نام محیط زیست در آن رنگ می‌بازد.سوم خرداد، یادآور روزهای مقاومت و پیروزی و الهام‌بخش روز غرور آفرین آزاد سازی خرمشهر است. معمولا مجلس جدید در هفتم خرداد آغاز به کار می‌کند و تمامی اخبار، معطوف انتخاب رئیس مجلس و حواشی آن می‌شود. چهاردهم خرداد، ارتحال حضرت امام خمینی‌ره و روزهایی که مردم یک کشور را در ماتمی سنگین و مشترک فرو می‌برد. پانزدهم خرداد،‌ تداعی کننده قیام خونین سال 42 که در اصل، هسته شکل دهنده انقلاب اسلامی بود و درست بعد از این روزها،‌ روز جهانی محیط زیست قرار دارد.

آینده‌ای مبهم‌

امروز با دخالت بشر در محیط زیست چرخه آب، کربن و مواد غذایی تغییر کرده است. در نتیجه، زیست محیط‌ها بتدریج فرسوده شده و کارایی کمتری پیدا کرده‌اند. امروزه یک قطره باران باید از بند سدهای زیادی بگذرد  تا به دریا برسد. کودهای شیمیایی توسط کشاورزان برای بالا بردن محصول در مزارع پخش می‌شوند و آب رودخانه‌ها آنها را می‌شویند. با ورود آب رودخانه‌ها  به دریاها و اقیانوس‌ها مواد غذایی زیادی به همراه آنان وارد حوزه‌های دریایی می‌شود. این مساله موجب می‌شود تا تعداد جلبک‌ها افزایش یافته و به محیط زیست آسیب برسد.

 استفاده فزاینده از سوخت‌های فسیلی، همچنان میزان دی‌اکسیدکربن را در جو افزایش داده که این مقدار حداقل ظرف 420 هزار سال گذشته بی‌سابقه است.

پیامدهای ناخوشایند گرم شدن کره زمین از هم‌اکنون آشکار شده‌اند: باران‌های شدید و پی‌درپی، افزایش توفان‌ها، سیلاب‌ها و قحطی‌ها و گسترش بیابان‌ها. البته هنوز مشخص نیست که در نهایت، این روند چه نتیجه قطعی‌ای خواهد داشت.

مواد شیمیایی خطرناک‌

مسوولان وزارت بهداشت بارها از سموم و مواد شیمیایی بسیار خطرناکی که هنوز هم در کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد و هر ساله به شمار قربانیان خود می‌افزاید، بسیار گفتند؛ سمومی که هر سال با روانه کردن 31 هزار و 500 نفر به بیمارستان‌ها جان 1500 نفر را در کشور می‌گیرند. براساس آمار وزارت جهاد کشاورزی، هر سال بالغ بر 27 هزار تن سموم شیمیایی در مزارع کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد. به گفته مسوولان وزارت بهداشت، براساس کنوانسیون منع آلاینده‌های آلی پایدار موسوم به کنوانسیون استکهلم، مصرف مواد شیمیایی که ماندگاری طولانی در طبیعت دارند و 12 قلم سم را شامل می‌شوند می‌باید در دنیا ممنوع شود. این کنوانسیون، دولت‌ها را موظف کرده تا نسبت به نصب برچسب و طبقه‌بندی آفت‌کش‌ها اقدام کنند، در حالی که این اقدام تا امروز در کشور ما انجام نشده است. د.د.ت از مهم‌ترین آفت‌کش‌هایی است که نزدیک به 30 سال است در بسیاری از کشورهای دنیا مصرف آن ممنوع شده، ولی متاسفانه هنوز هم در کشور ما به طرق غیرقانونی در شمال کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد، البته پیگیری این‌که چگونه و از چه راه‌هایی این سموم وارد کشور شده و در اختیار کشاورزان قرار می‌گیرد خود یک بحث و تحقیق طولانی نیاز دارد. از این رو، هنوز هم در شیر برخی مادران شمالی د.د.ت یافت می‌شود و عامل مرگ فوک‌های خزری است.

علی اخوان بهبهانی‌