فراگردشناسی ‌کتاب‌

در بسیاری از کشورهایی که موضوع کتاب به عنوان یکی از اولویت‌های اصلی فرهنگی مورد بررسی قرار گرفته است، فرصت‌ها، تهدیدها، نقاط قوت، نقاط ضعف و بالاخره شمایی واضح از اوضاع و احوال کتاب و کتابخوانی به عنوان پیش‌زمینه و درونمایه هر بررسی و برنامه‌ریزی قرار می‌گیرد.

صاحبان انتشارات و متخصصان صنعت نشر، ضمن اشاره به این موضوع تصریح می‌کنند: در کشورهایی مانند مصر و ترکیه که در سال‌های اخیر برنامه‌ای با عنوان برنامه جامع کتاب و کتابخوانی به اجرا درآمده، دلسوزان و مسوولان دست در دست یکدیگر با بررسی موارد فوق طی یک برنامه‌ریزی حساب‌شده متوسط سرانه مطالعه را طی یک سال تا 3 سال به چندین برابر مدت مشابه سال‌های گذشته رسانده و از این رهگذار علاوه بر ارتقای فرهنگی هموطنان، شاهد رونق شگرف صنعت و اقتصاد فرهنگی خود بوده‌اند.

تذبذب؟

در فرهنگ لغت و اصطلاحات فنی، سیاسی و اجتماعی با موضوعی به نام تذبذب روبه‌رو هستیم. تذبذب در لغت به معنای رفت و برگشت پاندول ساعت است و در اصطلاح، گرفتاری فرد یا گروهی در افراط و تفریط.

رفت و برگشت‌های غیرضروری در سیاستگذاری، نه‌تنها برنامه‌ریزی برای کتاب را دشوار و غیرممکن کرده؛ بلکه خود دست‌اندرکاران صنعت نشر را از برنامه‌ریزی برای خودشان بازداشته است.

یکی از مدیران انتشارات در همین زمینه می‌گوید: ما اگر به دنبال شترهای خودمان هم باشیم (انا رب الابل)‌ باید 4 سال به 4 سال برای جلوگیری از ورشکستگی، چشم به دهان دولتمردان بمانیم که این بار چه نسخه‌ای برای فرهنگ و کتاب پیچیده‌اند. یکی از مسوولان انتشارات خوارزمی در همین زمینه می‌افزاید:‌ «مشکل اساسی در فهم موضوع و کار فرهنگی است. هر دوره‌ای فردی می‌آید و ممکن است بازار نشر نوسان پیدا کند. ما به نوبه خود در انتشارات، منتظر تدوین سیاستگذاری‌ها با ورود هر گروه جدید مسوولان هستیم.»

رستم‌خانی، مدیر بازرگانی انتشارات سوره مهر هم با گلایه شدید از تذبذب تصمیم‌گیری‌ها و سیاستگذاری‌ها در این عرصه می‌گوید: «یک روز برای حمایت از صنعت نشر می‌آیند کاغذ دولتی می‌دهند؛ یک روز می‌گویند سوءاستفاده شد به جای یارانه به انتشاراتی، به مخاطب بن می‌دهیم. نتیجه‌اش هم این است که هزاران دانشجو و طلبه اینجا به من مراجعه کرده‌اند و می‌گویند شما که وابسته به دولت یا نهادهای حکومتی هستید، به ما بگویید اینها که هر کدام چندین هزار تومان بن در جیب دارند، از چه کسی بن گرفته‌اند؟

اساسا سیاست توزیع بن کتاب توسط چه کسی تنظیم و اجرا می‌شود؟

معادله هزارمجهولی!

احمد شاکری، نویسنده کتاب انجمن مخفی در تحلیل اوضاع و احوال کتاب و کتابخوانی می‌گوید: «واقعیت این است که موضوع کتاب و ادبیات یک معادله 50 مجهولی است، یعنی باید بتوان پیش از از هر چیز به مولفه‌های تشکیل این اوضاع و احوال پی برد.»

توجه به برخی اتفاقات نیز در حوزه نشر و تولید کتاب نشانگر همین موضوع است؛ زیرا بسیاری از اتفاقات با چارچوب‌های کنونی قابل توجیه نیست. یکی از مراجعان نمایشگاه کتاب در این زمینه می‌گوید: «هیچ وقت مسوولان در پی تحلیل واقعی موضوعات نیستند. همین نمایشگاه کتاب هزار بعد دارد که شاید 10 گوشه آن مورد توجه قرار نگیرد. من شنیده‌ام چند کتاب در همین نمایشگاه تجدید چاپ شده‌اند. آیا با این استقبال که وجود دارد و جمعیتی که به خاطر نبود بانک اطلاعات همیشه در میدان انقلاب سردرگم پیدا کردن کتاب‌های خود هستند، می‌توانیم بگوییم ما مشکل کتابخوان داریم؟»

مدیر یکی از انتشاراتی‌ها می‌گوید: اگر دولت کمک نکند، همه‌مان ورشکسته می‌شویم. دیگری می‌گوید: به دولت بگویید دست از سر ما بردارد. کاش معادله هزار مجهولی بود!

فراگرد

شاید رمز پیدایش این همه مجهول و نبودن چیزی به نام جریان‌شناسی کتاب در کشور، محوریت خودفردی، سازمانی یا گروهی  صنفی در همه تحلیل‌های ارائه شده باشد. به قول مولوی که می‌گوید:

هر کسی از ظن خود شد یار من‌

از درون من نجست اسرار من‌

مثلا همین چند روز پیش دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور خواستار شده بود برای اندازه‌گیری سرانه مطالعه، مقدار قرائت قرآن و ادعیه و شاید فال حافظ‌خوانی نیز به مقدار مطالعه مردم اضافه شود. غافل از این که اگر در عدد و رقم هم مردم ما 3 برابر استاندارد جهانی کتاب بخوانند و باز هم مشکل کتابخوانی داشته باشیم، آیا مشکلی حل می‌شود؟

نگاه کلان و مدیریت واقعی در حوزه کتاب باید براساس «مساله‌محوری» و «فراگردشناسی» صورت پذیرد.

کتاب یک رسانه ارتباطی است و بسیاری از دانشمندان علوم ارتباطی مانند شرام، روش، هاولند، لیندگرن، رایت، لارسن، برلسون، لانگلی و... اساسا ارتباط را یک فراگرد برمی‌شمارند.

تحلیل و ارائه پیشنهاد برای اوضاع کتاب براساس فراگردشناسی و ارائه ساختارهای فراگردی شاید بتواند در تعیین وضعیت اوضاع و احوال کتاب موثر باشد.

فراگرد معادل Process  آورده شده و در فارسی معادل‌های دیگر مانند پویش و روند نیز برای آن پیشنهاد شده است.

دکتر مهدی محسنیان‌راد در کتاب ارتباط‌شناسی (انتشارات سروش، چاپ ششم، 1384)‌ در این رابطه آورده است:

«دویدبرلو درباره فراگرد می‌نویسد: هر رویدادی که یک تغییر ممتد در زمان را نشان دهد یا هر عملی یا نحوه عملی که ممتد باشد... وقتی ما مفهوم فراگرد را برای چیزی بپذیریم، در واقع به این نکته توجه کرده‌ایم که رویدادها و روابط بین عناصر آن چیز، به صورتی پویا و به طور مداوم در حال تغییر است، آغاز و پایان ندارد، یک تسلسل ایستا از رویدادها وجود ندارد و اصولا فراگرد چیزی ایستا نیست، بلکه پویاست. اجزای داخل یک فراگرد دارای کنش‌های متقابل هستند و هریک بر دیگری تاثیر می‌گذارد و از دیگری تاثیر می‌پذیرد. مفهوم فراگرد، چه از دیدگاه علمی و چه حقیقت تجربی دارای حالتی مارپیچی و به هم یافته است.» (صفحه 71)‌

این نگاه و تمرکز بر فراگردشناسی کتاب اقتضا می‌کند که پیش از هر تصمیمی برای مدیریت اوضاع و احوال توجه خاصی به درک واقعی از کنش‌های متقابل اجزای فراگرد کتاب داشته باشیم. تصویر و نموداری که هیچ‌گاه رسم نشده و مورد تحلیل قرار نگرفته است.

فراگردشناسی کتاب از سوی دیگر پیام‌آور فرمول‌ناپذیری، مدل‌های مدیریت و برنامه‌ریزی کتاب است.

به این معنا که هر موضوع و پدیده خاصی در این حوزه باید بر اساس عوامل و کارکردها و اثرات ویژه خود سنجیده شده و تعمیم آن به موضوعات مشابه غیرمنطقی تلقی شود؛ تلاشی که در ارائه تحلیل‌های آینده با استفاده از نظر صاحب‌نظران مجرب باید به آن دست یافت.

محمدصادق دهنادی‌