مریخ‌ آشیانه ققنوس‌

سفر به مریخ را شاید بتوان با هر صفتی توصیف کرد غیر از ساده. کمی بیش از یک سوم ماموریت‌ها به این سیاره، مطابق برنامه به هدف رسیده‌اند. این عدد برای آنها که قصد فرود بر همسایه ما در منظومه شمسی را داشته‌اند حتی از این هم کمتر است. از میان 14 تلاش برای فرود بر مریخ، تنها 6 موفقیت در پرونده سفرها به چشم می‌خورد.

وایکینگ 1 و 2، رهیاب مریخ، روح، فرصت و اینک ققنوس. نگاهی به وضعیت مریخ و زمین، دشواری این ماموریت‌ها را آشکار می‌کند. زمانی که سفر طولانی به سوی مریخ با همه دشواری‌هایش تمام می‌شود، تازه اوج کار فرا می‌رسد. در جایی که بشر هیچ قدرتی برای کنترل فرستاده خود ندارد، فضاپیما باید تازه مراحل پیچیده فرود و ورود به جو سیاره سرخ را آغاز کند.

مراحلی که تنها چند ثانیه اختلاف در آغازشان یا کمتر از یک درجه اشتباه در زوایا، یک نتیجه به بار خواهد آورد: شکست مطلق. برای همین است که وقتی ماموریتی تازه در راه قدم گذاشتن بر مریخ گام برمی‌دارد، در دوسوی سیاره زمین، چشم‌های زیادی به نتایجی است که با 15 دقیقه تاخیر به زمین می‌رسد تا از موفقیت مطمئن شوند و به همین دلیل وقتی علائم فرود موفق به زمین می‌رسد، اتاق کنترل ماموریت، بیشتر به استادیومی ورزشی شبیه می‌شود که قهرمانی تیم محبوبش را جشن می‌گیرد.

فریادها، شادی‌ها و اشک‌های این بار برای ارج نهادن نهایت دقت علمی در کاوشی فراسوی خانه است. مقر آزمایشگاه جت پیشران ناسا‌ (JPL) در بامداد روز دوشنبه 6 خرداد نیز چنین وضعیتی داشت و در سراسر جهان میلیون‌ها نفر به تلویزیون‌ها و رایانه‌های خود خیره شده بودند تا در این جشن پیروزی دانش بشری مشارکت کنند.

در سرزمین ما نیز چنین بود و همزمان با اشتیاق در پاسادنای آمریکا، هزاران نفر به وبگاه نجوم‌
 (www.nojumnews.com)  چشم دوختند تا لحظه به لحظه مراحل فرود را دنبال کنند.

صبح روز بعد از این پخش مستقیم اطلاعات به زبان فارسی در ایران دکتر فیروز نادری، معاون ارشد مدیریت استراتژیک ناسا در نامه‌ای از کار بزرگ ایرانیان در اطلاع‌رسانی این رویداد قدردانی کرد.

او نوشت آنچه در ایران انجام گرفت چیزی کم از اطلاع‌رسانی وبگاه‌های آمریکایی و اروپایی که نماینده‌ای در محل داشتند، نداشته است.

اما بهانه همه این سرخوشی‌ها ماموریتی به نام فینیکس‌ (Phoenix) بود. نام این ماموریت از پرنده‌ای افسانه‌ای گرفته شده است که آن را مرغ‌آتش نیز می‌نامند؛ پرنده‌ای که چون مرگش فرا می‌رسد در هیمه‌ای از آتش جان می‌دهد و از خاکسترش پرنده‌ای تازه و زیبا متولد می‌شود.

فینیکس نیز چنین کرد و از دل شکست‌های پیشین کاوش مریخ و بخصوص شکست تاسف‌بار کاوشگر قطب‌نشین مریخ سر برآورد تا تجربه‌های آن ماموریت و فناوری‌های جدید، امیدی جدید برای کاوش مریخ را به ارمغان آورد.

10 ماه پیش، پرتابگر «دلتا 2» محموله‌ای مهم را با خود به فضا برد. این محموله پس از چندین تصحیح مداری مسیری دشوار و طولانی را به سوی سیاره سرخ آغاز کرد، اگرچه در آن روز فاصله مریخ و زمین تنها 195 میلیون کیلومتر بود، اما ققنوس برای رسیدن به آن باید مسافتی بیشتر را طی می‌کرد، چراکه مریخ منتظر نایستاده و در فضا به دور خورشید در حال گردش بود. به این ترتیب طی 10 ماه بعد، فینیکس 679 میلیون کیلومتر را در فضا طی کرد تا بامداد 6 خرداد فرا برسد و لحظات دشوار فرود آغاز شود.

مریخ‌نورد فینیکس یک آزمایشگاه سطح‌نشین غیرمتحرک است و به دلیل ابعاد بزرگ (زمان استقرار کامل فینیکس قطری معادل 5/5 متر و ارتفاعی معادل 2 متر دارد) و وزن زیادش (وزن آن 410 کیلوگرم است که 59 کیلوگرم آن را ابزارهای علمی‌اش تشکیل داده‌اند) نمی‌توانست از سناریوی فرود روح و فرصت استفاده کند.

آنها در آخرین مرحله فرود، با کمک کیسه‌های هوایی که اطراف محفظه باد می‌شد، ضربه ناشی از فرود را مهار کردند، اما این بار فرود باید مستقیم صورت می‌گرفت، در حالی که در دقایق پایانی همه چیز به محاسبات قبلی بستگی داشت و به دلیل فاصله زمین و مریخ، حدود 15 دقیقه بعد به هدف می‌رسید که در عمل بی‌فایده بود. پس از تثبیت سیستم فشار که ساعت 46/3 بامداد (همه وقت‌ها به زمان مرکزی ایران است) روز دوشنبه 6 خرداد رخ داد، در ساعت 09/4 بامداد، محفظه فرود از سیستم کنترلی که او را تا این مرحله از سفر همراهی کرده بود، جدا شد. دقایقی بعد در حالی که این محفظه سرعتی معادل 5/7 کیلومتر بر ثانیه داشت وارد لایه‌های بالایی جو مریخ شد.

برخورد با جو مریخ در زاویه مناسب، باعث ایجاد اصطکاک شدید و کم شدن سرعت فرود شد. ساعت 19/4 بامداد چترهای نجات باز شدند و لحظاتی بعد پوشش مریخ‌نشین به کناری افتاد و پایه‌های فرود آماده شدند. موجی از اضطراب و تشویش اتاق کنترل ماموریت را در این دقایق فراگرفته بود.

همین 7 دقیقه پایانی، بسیاری از طرح‌‌ها را به شکست کشانده بود. با هر داده تله متری که از طریق مدار گرد ادیسه مریخ دریافت و به زمین رله می‌شد، شادی و نگرانی هم اوج می‌گرفت. پیش از فرود چتر جدا شد و مریخ‌نشین را در آخرین ثانیه‌های فرود رها کرد. این کار برای آن صورت می‌گرفت تا بعد از فرود، چتر روی خود دستگاه نیفتد.

تنها 18 ثانیه پیش از تماس با زمین، موتورهای عمودی روشن شدند تا سرعت فرود را در آخرین لحظات کم کنند و آن را به 4/2 متر بر ثانیه برسانند. داده‌های رسیده از ادیسه مریخ کاهش متر به متر فاصله تا سطح را بیان می‌کردند. 100 متر، 50 متر، 15 متر و زمانی که داده‌ها و بلندگوی مقر کنترل، تماس موفق با سطح را اعلام کرد، فریادی از شادی نه‌تنها در مقر کنترل که در بسیاری از نقاط جهان طنین‌انداز شد.

فینیکس، ششمین سفیر زمینی شد که با موفقیت بر مریخ گام نهاده بود. ساعت 24/4 را نشان می‌داد و درآن لحظه مریخ برای اولین بار به طور همزمان میزبان 3 کاوشگر سطحی زمینی فعال شده بود.

 بری گلداشتاین، مدیر ماموریت ققنوس در حالی که نمی‌توانست احساسات خود را کنترل کند، اعلام کرد: فرود فینیکس مانند یک رویا بود و حتی در رویا هم نمی‌توانستیم تصور کنیم همه چیز اینقدر خوب پیش رود. من از روند کار شوکه شده‌ام. در کنار او پیتر اسمیت، محقق ارشد ماموریت اعلام کرد: فینیکس در دشتی مسطح است و همه چیز عالی و خوب پیش رفت.

این ماموریت گام بزرگی برای مساله آب بر مریخ به شمار می‌رود و برای اولین بار ربات در جایی فرود آمده است که احتمالا می‌تواند آب منجمد را بر سیاره‌ای دیگر مورد آزمایش قرار دهد. چارلز الاچی، رئیس جی.پی.ال نیز این فرود را به همکاران خود و مردم تبریک گفت و مایکل گریفین، رئیس ناسا هم در توصیف این ماموریت، از یکی از جملات تاریخی عصر فضا که زمانی کندی هنگام برنامه‌ریزی فتح ماه از آن سخن گفته بود، کمک گرفت: ما این کار را انجام دادیم نه به این دلیل که ساده بود، بلکه به این علت که کاری مهم و مشکل بود.

فینیکس در منطقه‌ای که به طور غیر رسمی دره سبز نامیده می‌شود، فرود  آمد. این منطقه در 68 درجه و
35 دقیقه شمالی و 233 درجه شرقی مریخ واقع شده است و حدود 50 کیلومتر طول و 250 متر عمق دارد و از ساختارهای چند ضلعی تشکیل شده است.

ققنوس اولین مریخ‌نشینی است که در  چنین عرض بالایی فرود می‌آید؛ جایی که احتمال یافتن آب منجمد در زیر لایه‌ای از سطح بسیار بالاست و شاید یکی از بهترین نقاطی باشد که نوعی از حیات را در گذشته یا اکنون میزبانی کند.

یکی از اصلی‌ترین ماموریت‌های فینیکس، همین جستجوی آب و حیات است. این مریخ‌نشین که آزمایشگاهی کوچک به شمار می‌رود به یک بازوی رباتیک 5/2 متری مجهز است که می‌تواند دورتر از محل فرود که کمتر در معرض آثار حرارتی موتورها هنگام فرود بوده‌اند، از لایه‌ای به عمق چند سانتی‌متر نمونه‌برداری کند. لایه‌های زیرین می‌توانند میزبان بقایایی از گذشته مریخ باشند.

این ذرات در دل آزمایشگاهی کوچک حرارت داده می‌شوند و با کمک انواع ابزارهای علمی و طیف‌سنج‌های مختلف، اجزای سازنده آنها شناسایی می‌شود.

بعد از وایکینگ 1، این مریخ‌نشین نخستین نمونه‌ای است که می‌تواند نشانه‌هایی از حیات قدیمی یا فعلی را جستجو کند؛ اما در عین حال وظایف دیگری نیز به عهده این آزمایشگاه است. مریخ جوی رقیق و فشاری پایین دارد. به همین دلیل دما بسرعت با تغییر ارتفاع تغییر می‌کند و در فاصله‌ای معادل 2 متر، ممکن است اختلاف دمایی چندین درجه‌ای وجود داشته باشد.

این مریخ نورد به آزمایشگاه هواشناسی مجهز است که نه تنها سرعت و جهت باد و دما و فشار را اندازه می‌گیرد که با تابش لیزری به جو مریخ و رصد بازتاب آن، وضعیت لایه‌های مختلف جو مریخ را نیز محاسبه می‌کند و همه این داده‌های با ارزش، سال‌ها وقت محققان را برای تحقیق خواهد گرفت و در نهایت کمک خواهد کرد تا انسان بتواند برنامه درستی برای سفر آینده‌اش به مریخ بریزد.

 وقتی حدود ساعت 6 بامداد، نخستین تصاویر فینیکس از دشتی لم یزرع و کویری سرد و خشک به زمین مخابره شد، بار دیگر غریو شادی به آسمان رفت. چشم اندازی متفاوت از سیاره سرخ فام مریخ که در گذشته‌ای دور بستر دریاهایی بزرگ از آب مایع بوده و ساختاری بسیار شبیه زمین داشته است، پیش چشمان ما جان گرفت.

قرار است فینیکس 90 روز مریخی با کمک صفحات خورشیدی‌اش به فعالیت بپردازد، اما اگر شرایط خوب باشد امکان تمدید آن نیز وجود دارد؛ البته روح و فرصت که قرار بود 90 روز بر مریخ فعالیت کنند تاکنون 4 سال است که مشغول پرسه‌زنی بر سطح سیاره سرخند.

ماموریت موفق مریخ‌نشین ققنوس نکته مهم دیگری هم به همراه داشت و آن اهمیت برنامه‌ریزی دقیق علمی است. این که مهندسان طرحی را برای شرایطی دشوار آماده کنند و آنقدر دقیق پیش روند که میلیون‌ها کیلومتر دورتر از دسترس آنها همه چیز به شکل طبیعی جلو رود، بیشتر شبیه معجزه است، اما معجزه‌ای که ذهن انسان آن را به تحقق رسانده است. کار گروهی دشوار و سخت، پشت صحنه این ماموریت با درس گرفتن از اشتباه‌های گذشته، موفقیت آن را تضمین کرد.

از سوی دیگر، این ماموریت بار دیگر اهمیت فناوری اطلاعات را به رخ کشید، جایی که ماموریتی در میلیون‌ها کیلومتر دورتر از ما در حال رخ دادن بود. به یمن فناوری مدرن اطلاعات، میلیون‌ها نفر توانستند در این هیجان شریک شوند.

جهان ما روز به روز کوچک‌تر می‌شود. انسان اینک به فراسوی سیاره خود می‌نگرد و راه را به سوی دشت بی‌پایان ستاره‌ها هموار می‌کند. اینچنین ماموریت‌هایی فراتر از مرزهای سیاسی اهمیت دارند و اعتبار آن بیشتر به نام بشر ثبت می‌شود.

پوریا ناظمی‌