گنجینه ‌سبز

موزه و گنجینه شهدا در همان ابتدای ورود مخاطب را غافلگیر می‌کند. مردم که به دلیل انجام کارهای تکراری در سال‌های گذشته و به کار بردن نمادها و سمبل‌های کلیشه شده از جنگ و شهدا پیش‌ذهنیتی ثابت و مشخص دارند، یکباره با  فضایی جدید، فوق‌العاده تمیز و برگرفته از زیبایی‌شناسی هنری با تابلوها و مجسمه‌هایی زیبا روبه‌رو می‌شوند و به عبارتی خبری از توپ و تانک و سنگر و خاک و... نیست. فضایی که همه ساله همزمان با مناسبت‌های دوران دفاع مقدس در سطح شهر مردم آن را می‌بینند و به علت تکرار زیاد حساسیت و توجه  خود را نسبت به آن از دست داده‌اند.

واقعیت این است که در تمام دنیا هدف از برپایی موزه‌های شهدا، کشته‌شدگان جنگ‌ها  و... نمایش توان نظامی یا مرور فتوحات و اتفاقات جنگی نیست چراکه در همین ایران خودمان نیز موزه‌ای به اسم موزه نظامی در مجموعه فرهنگی سعدآباد وجود دارد. بلکه هدف از برپایی موزه‌های جنگ و شهدا و بازماندگان جنگ به نمایش گذاشتن جلوه‌هایی از شخصیت و تلاش‌های انسان‌های شجاع و خلاقی است که در راه وطن و اعتقاداتشان با ارزش‌ترین و شگفت‌انگیزترین صحنه‌های تاریخ یک ملت را در مقطعی خاص خلق کرده‌اند.

محوریت انسان‌

این نکته را نیز باید در نظر داشت که موضوع محوری در این موزه‌ها انسان‌ها هستند نه کالا یا تجهیزات نظامی که بار تاریخی دارند و شاید به همین دلیل هم برقراری ارتباط مردم با این موزه‌ها کمی دشوارتر است و موزه شهدا و مسوولان آن در ابتدا باید با شیوه‌ای غیر مستقیم این نکته را به بازدیدکنندگان خود القا کنند که این آثار که از شهدا به جا مانده‌اند یا توسط دیگرانی اعم از هنرمندان، پژوهشگران و... خلق شده‌اند، آثاری محسوب می‌شوند که دارای ارزش تاریخی و فرهنگی هستند و هرگز نمی‌توانیم انکار کنیم که ارزش یک شیء موزه‌ای در اطلاعات مستتر در آن است، نه در خود آن. اما این نوع برخورد و ارزشگذاری در شکلی متعالی در آثار بجامانده از شهدا قابل بررسی است. به عنوان مثال وصیتنامه یک شهید، گذشته از جنبه‌های حسی و عرفانی خود به شکلی نمایانگر آخرین حالات و وقایع زندگی اوست یا گلوله‌ای که قرآن کوچک و جیبی یک رزمنده را سوراخ کرده است دیگر تنها یک اثر مکتوب و دینی نیست و بیانگر بخشی از اعتقادات جماعتی است که در دوره‌ای از تاریخ در محلی خاص حضور داشته‌اند و دست به کارهایی بزرگ زده‌اند و همین نکات است که این آثار را به عنوان یک سند مطرح می‌کند؛ سندی تاریخی و فرهنگی که با فاصله گرفتن از آن روزها هر لحظه و هر ثانیه بر اهمیت و ارزششان افزوده می‌شود.

گشایش موزه‌

موزه‌ای که امروز ما با نام  شهدا می‌شناسیم، ابتدا در سال 1359 و در مکانی دیگر افتتاح شد. این موزه یک بار دیگر و در سال 84 با اضافه شدن و افزایش آثار توسط دکتر قالیباف بازگشایی شد و در حال حاضر با 12473 اثر از 1310 شهید مشغول به فعالیت است. طبقه همکف گنجینه شهدا دارای 3 سالن است. سالن شهدای انقلاب  این سالن 2 دوره را دربر می‌گیرد:

1-  شهدای قبل از دوران انقلاب اسلامی که از آن میان آثار بجا مانده از رئیسعلی دلواری، میرزا کوچک خان جنگلی، شهید مدرس و شیخ فضل‌الله نوری بسیار جالب توجه است.

2-  شهدای دوران انقلاب اسلامی که در جریان مبارزه با رژیم ستمشاهی و پیروزی انقلاب اسلامی شهید شده‌اند که از این گروه می‌توان به آثار شهدایی همچون آثار شهدای فداییان اسلام، 15 خرداد 42، شهدای 17 شهریور و... اشاره کرد.

سالن دیگری که در این طبقه وجود دارد سالن شهدای ترور است. سالن آثار فرماندهان شهید، دیگر سالن طبقه همکف گنجینه شهداست.

مخزن گنجینه‌

طبقه اول گنجینه شهدا در واقع مخزن این گنجینه محسوب می‌شود. آرشیو اسناد، آرشیو هنری و آرشیو البسه در این طبقه قرار دارد که بازدید از این آرشیوها برای مراجعه‌کنندگان امکان‌پذیر نیست.

اما این طبقه دارای 2 سالن برای بازدید عمومی است؛ سالن آثار شهدای بین‌الملل و سالن آثار شهدای استان‌ها. سالن شهدای بین‌الملل مربوط به شهدای ایرانی خارج از مرزهای میهن اسلامی و همچنین شهدای خارجی است که برای احیاء دین، شریعت و استقلال کشورشان کشته و شهید شده‌اند مانند شهدای فلسطین، لبنان، افغانستان و پاکستان. در این سالن اقلیت‌های دینی داخل کشور نیز جایگاه خاصی دارند. شهدای ارامنه، مسیحیان و زرتشتیان حال و هوای دیگری به این سالن بخشیده‌اند؛ به گونه‌ای که وجود یادگارهای این شهدا مانند کتاب مقدس و صلیب و دست‌نوشته‌هایشان نشانگر حضور همه گروه‌های جامعه در دوران دفاع مقدس است که این بخش برای بازدیدکنندگان خارجی دارای جذابیت ویژه‌ای است.

سالن آثار شهدای استان‌ها در این طبقه نیز باز هم به دلیل ازدیاد آثار و نبود فضای زیاد  به صورت دوره‌ای برگزار می‌شود و هر غرفه در این سالن به عنوان نماد آثار شهدای یک استان تلقی می‌شود.

کتابخانه تخصصی‌

طبقه دوم گنجینه کتابخانه تخصصی ایثار و شهادت است که البته هنوز به صورت رسمی افتتاح نشده است. به نظر می‌رسد وجود این کتابخانه (البته به شرطی که شامل مجموعه و منابعی کامل باشد) بسیار تاثیرگذار است؛ چراکه موزه‌های شهدا و جنگ اگر مجهز به منابع علمی باشند، جذابیت‌های خاصی را می‌توانند برای بسیاری از تحصیلکردگان، محققان و پژوهشگران ایجاد کنند و قادر خواهند بود اطلاعاتی گسترده و مستند را از هویت و کیفیت واقعی آثار به نمایش گذاشته شده به علاقه‌مندان ارائه کنند.

در این طبقه فضای بزرگی نیز هست که نام فضای نمایشگاهی گنجینه را دارد.

گالری ویژه دانش‌آموزان‌

اما موزه شهدا در طبقه زیرزمین، گالری ویژه‌ای را برای دانش‌آموزان فراهم کرده است که به دلیل نوع طراحی و انتخاب دکور و وسایل بازی مناسب با سلیقه کودکان و نوجوانان به شکلی موفق با آنها  ارتباط برقرار می‌کند. به عنوان مثال، بی‌سیم‌هایی که به صورت بازی مکالمات واقعی فرماندهان و شهیدان را در زمان عملیات‌ها پخش می‌کند یا بازی‌های رایانه‌ای با موضوع دفاع مقدس، دارت و مسابقه تیراندازی همه باعث بالا بردن جذابیت‌های این گالری نزد نوجوانان و دانش‌آموزان می‌شود و حتی بسختی می‌توان بازدیدکنندگان را از این بخش به بخش‌های دیگر هدایت کرد.

در نهایت باید گفت گنجینه شهدا با توجه به آنچه پیش از این داشته‌ایم، بسیار امیدوارکننده است و از نظر نحوه طبقه‌بندی آثار، تقسیم‌بندی و ساماندهی فضا، سیرکولاسیون، ویترین‌های نمایش، نحوه چینش آثار، نگهداری آثار و تمهیدات نمایشی مانند نورپردازی تقریبا از استانداردهای بالایی برخوردار است، اما هنوز تا رسیدن به آنچه که در کشورهای پیشرفته مثل موزه جنگ مسکو وجود دارد، فاصله فراوانی داریم و به نظر می‌رسد نهاد‌های مرتبط و متولی فرهنگ ایثار و شهادت باید هرچه سریع‌تر برای احداث و افتتاح باغ موزه دفاع مقدس به یک جمع‌بندی نهایی برسند.

سینا علی محمدی‌