الگوی دیپلماسی فرهنگی‌

کشور روسیه از یک سو به لحاظ گستردگی جغرافیایی، منطقه‌ای، تنوع قومیت‌ها و ادیان و از سوی دیگر به لحاظ تنوع مسائل فرهنگی اعم از سنتی و مدرن و گستردگی مراکز مطالعات ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی و پیشرفت‌های علمی بدون شک برای جمهوری اسلامی ایران به اندازه یک قاره اهمیت دارد. البته نقش این کشور قدرتمند در معادلات بین‌المللی بویژه به لحاظ اشتراک مرزهای آبی دریای خزر در معادلات منطقه‌ای و تاثیر مهم این کشور در شکل گیری تاریخ کشورمان مضاف بر این امر است. همچنین شناخت بسیار ناچیز 2 ملت از یکدیگر خصوصا پس از جریان انقلاب اسلامی در ایران و فروپاشی نظام شوروی و ایجاد روسیه جدید و ‌شناسایی و ‌شناساندن فرهنگ دو کشور از جمله عواملی است که ضرورت نگارش این مطلب را گوشزد می‌کند، ولی با توجه به گستردگی موضوع باید اعتراف کرد در یک چنین مطلب کوتاهی تنها شاید بتوان به مبانی یکی از موضوعات روابط فرهنگی، سیاسی و اقتصادی و... بین دو کشور اشاره کرد.

در این مطلب ابتدا با نگاهی کوتاه به پیشینه روابط فرهنگی ایران و روسیه، ضمن تبیین دیپلماسی فرهنگی به‌عنوان یک روش علمی و چارچوب تئوریک در قالب کلی نقش فرهنگ در روابط بین‌الملل، به ارزیابی کلی مدیریت 4 ساله (1382-1386) رایزن قبلی در قالب این چارچوب تئوریک پرداخته و ضمن ارائه نمای کلی از وضعیت فرهنگ در روسیه معاصر، اقدامات یک ماه اخیر مدیریت جدید این رایزنی را تحلیل خواهیم کرد. اگر چه عملکرد هر نهاد دولتی از سوی نهادهای مختلف با استفاده از یک چارچوب مصوب و علمی ارزیابی می‌شود، ولی امروزه به تبع گستردگی فناوری ارتباطات و اطلاعات بویژه نقش و جایگاه رسانه‌ها در جهت‌دهی افکار عمومی، اطلاع‌رسانی به امری محتوم و ضروری تبدیل شده است.

دیپلماسی فرهنگی‌

دیپلماسی در واقع فن مدیریت تعامل با جهان خارج از سوی دولت‌ها است قطعا ابزارها و مکانیسم‌های متعددی برای اعمال این مدیریت می‌توان به کار گرفت. ملاحظات سیاسی، اقتصادی و امنیتی سه حوزه سنتی بنیادین و کلاسیک در عرصه بین‌الملل است که سیاست خارجی کشورها در آن اعمال می‌شود. با این حال به باور بسیاری از اندیشمندان و صاحب نظران عرصه بین‌المللی به طور عام و پس از پایان جنگ سرد به طور خاص فرهنگ و مولفه‌های فرهنگی رکن چهارم سیاست خارجی را تشکیل می‌دهد که در بسیاری از مواقع لایه‌های زیرین سه حوزه دیگر نیز از آن منبعث می‌شود. 

هدف اساسی دیپلماسی فرهنگی ارائه دیدگاه روشن و موجه نسبت به فرهنگ ارزشی و رفتاری نظام برای بازیگران مختلف عرصه بین‌الملل شامل: دولت‌ها، سازمان‌های دولتی ببن المللی و غیر دولتی، نهادهای جوامع مدنی و افکار عمومی است به این ترتیب بیهوده نیست که نفوذ و اثر‌گذاری را دو هدف اصلی دیپلماسی فرهنگی می‌شمارند.

در عصر کنونی از فرهنگ به‌عنوان قدرت نرم در سیاسیت خارجی بحث می‌شود که عنوان دیپلماسی فرهنگی به آن می‌دهند و به معنای استفاده از ابزارها و مکانیسم‌های فرهنگی برای معرفی و انتقال فرهنگ و تمدن یک سرزمین به سرزمین و فرهنگ دیگر است.

 بسیاری از نظریه‌پردازان دیپلماسی فرهنگی را نمونه بارز و اعلای اعمال قدرت نرم می‌دانند که به کشورها امکان و توان نفوذ در طرف مقابل از طریق عناصری چون فرهنگ، ارزش‌ها و ایده‌ها می‌دهد. ژرفنای نظریه‌پرداز معاصر روابط بین‌الملل قدرت نرم را در تعارض با قدرت سخت یعنی تسخیر کردن از طریق نیروی نظامی می‌داند.

مهدی ایمانی پور رایزن فرهنگی سابق و مدیر مسوول مجله فرهنگ روس در پاسخ به 2 مبانی دیپلماسی فرهنگی یعنی شناخت سیاست‌های فرهنگی کشور مبدا‡ و شناخت سیاست‌های فرهنگی کشور مقصد در سرمقاله مجله می‌نویسد اگر رسالت نمایندگی‌های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور را در 2 کلمه خلاصه کنیم به واژه‌های ‌شناسایی و ‌شناساندن خواهیم رسید. از یک سو باید ویژگی‌های فرهنگی کشور هدف را‌ شناسایی کرد و از سوی دیگر چهره اصیل ایران اسلامی را بدرستی به مخاطبان خود در خارج از کشور ‌شناساند.

در بخش اول به دریافت واقع‌بینانه‌ای از جامعه هدف خواهیم رسید و ضمن دستیابی به نیاز‌های موجود، مخاطبان را بخوبی خواهیم شناخت و نهایتاً امکان رصد‌کردن فرصت‌ها و موانع را فراهم کرده و سیاستگذاران بخش فرهنگی را در تنظیم سیاست‌های اصولی در فعالیت‌های فرهنگی خارج از کشور یاری خواهیم داد.

و در بخش دوم یعنی‌ شناساندن فرهنگ و تمدن اصیل اسلامی  ایرانی، با عنایت به غلبه چهره ناصواب از جمهوری اسلامی ایران در اذهان عمومی جهان، وظیفه و راه دشواری پیش رو داریم که البته این مهم ابزار و شیوه‌های مناسب خود را در هر حوزه می‌طلبد. بنابراین نمایندگی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در روسیه، در دور جدید فعالیت‌های خود در نخستین گام با ایجاد مرکز مطالعات فرهنگی ایران و روس با بهره‌گیری از گروهی از فرهیختگان اسلام‌شناس، ایران‌شناس و شرق‌شناس با تنظیم طرح مطالعاتی  پژوهشی با تعیین اولویت‌های مطالعاتی درصدد برآمد تا انتشار نشریه روسی زبان ایران امروز را که به همت رایزن فرهنگی پیشین  راه‌اندازی شده بود با گرایش‌ شناساندن فرهنگ و مواریث ایران و اسلام، با جدیت دنبال کرده و در مقابل نشریه دیگری را به زبان فارسی و با عنوان فرهنگ روس (دو ماهانه) به منظور ‌شناسایی و ارائه مطالعات میدانی از فرهنگ کشور روسیه به متولیان و سیاستگذاران بخش فرهنگ در داخل کشور عرضه کند. البته گستردگی و تنوع فعالیت‌های رایزنی فرهنگی کشورمان در مسکو و استقبال از آنها،  شاهد این ادعا است که قطعا بدون شناخت ظرفیت‌ها، بسترهای فرهنگی کشور مقصد (روسیه) و عرضه درست و‌ شناساندن فرهنگ و تمدن اصیل اسلامی  ایرانی نمی‌تواند صورت گرفته باشد.

شناخت فرهنگ به عنوان قدرت نرم و افکار عمومی به عنوان زمینه اعمال این قدرت دیدار ابوذر ابراهیمی ترکمان، رایزن فرهنگی جدید جمهوری اسلامی ایران در مسکو با ایرانشناسان روسای دانشگاه‌ها و تشکل‌های علمی و فرهنگی روسیه از ابتدای انتصاب وی از جمله اقدامات مدیریت جدید این رایزنی که نشانگر تداوم فعالیت‌های قبلی است.

رهبر معظم انقلاب در دیدار با نمایندگان فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور فرمودند: کار اصلی شما این است که منطق نظام اسلامی که همان منطق انقلاب است را اولا تبیین کنید، ثانیا حساسیت‌ها را نسبت به آن برانگیزید تا از کنار آن بی‌تفاوت عبور نکنند، ثالثا دل‌ها را به آن معتقدتر کنید. این 3 مرحله باید در دو سطح انجام شود: در سطح نخبگان و سطح افکار عمومی اقدامات رایزن فرهنگی جدید کشورمان در مسکو همانند رایزن پیشین در خصوص دیدار و ارتباط با شخصیت‌ها و نخبگان فرهنگی و دینی در راستای بیانات رهبر معظم انقلاب است که این ارتباط برای تداوم فعالیت‌ها از سطح نخبگان شروع شده و بدون شک به سطح افکار عمومی گسترش خواهد یافت.

برنامه‌های هفته فرهنگی

برگزاری نمایشگاه آثار هنرمندان و صنایع دستی ایران از جمله نقاشی، مینیاتور، خوشنویسی، سرامیک و سفال و تذهیب با حضور اساتید ایرانی در موزه هنرهای معاصر مسکو و برگزاری نمایشگاه کتاب و عکس‌هایی از ایران و برگزاری میزگردهای تخصصی هنری با حضور اساتید هنری ایران، هفته فیلم کشورمان با نمایش فیلم‌های سینمایی آفتاب بر همه یکسان می‌تابد به کارگردانی عباس رافعی، عیسی مسیح به کارگردانی نادر طالب زاده، بید مجنون اثر مجید مجیدی، مهر مادری و یک تکه نان به کارگردانی کمال تبریزی از دیگر آثار سینمای معناگرای کشورمان با حضور لاله اسکندری و نادر طالب‌زاده به نمایندگی از سینماگران کشورمان در سینما الیزیون مسکو و اجرای برنامه موسیقی ایرانی در مالی تئاتر پایتخت روسیه از جمله برنامه‌های این هفته فرهنگی بود. در اردیبهشت 85 هفته فرهنگی روسیه در ایران با حضور حدود 70 هنرمند روس در رشته‌های مختلف برگزار شده بود.

به این ترتیب باید گفت رایزنی فرهنگی کشورمان در روسیه در 3 محور با بهره‌گیری از ظرفیت‌های روابط رسمی براساس توافقنامه‌های فرهنگی، ارتباط با سرشناسان، صاحب‌نظران و انجمن‌های فرهنگی در حوزه‌های مختلف اسلام‌شناسی، ایران‌شناسی، روسیه‌شناسی، زبان فارسی و در محور سوم با فعالیت‌های رسانه‌ای، نمایشگاهی، انتشاراتی و... در سطح افکار عمومی فعالیت‌های خود را ساماندهی کرده است که می‌توان از آن به‌عنوان الگوی دیپلماسی فرهنگی ایران در دیگر کشور‌ها بهره جست.

سعید محمدی‌