آرتمیای‌ دریاچه ‌ارومیه‌ در ‌مرز ‌نابودی‌

بررسی‌ها نشان داده است آرتمیا تخم باارزشی دارد، پرورش‌دهندگان میگو طی روشی این تخم‌ها را ه‌گ‌چ یا باز می‌کنند تا وقتی نوزاد بیرون بیاید برای مزارع پرورش میگو استفاده کنند، زیرا میگو باید از غذای جنبنده‌ تغذیه کند.آرتمیا سخت‌پوستی است که اولین بار سال 1958 لینه در آبگیر شور لمینگتون انگلستان آن را شناسایی و به نامArtemia salina نامگذاری کرد. در ادامه تحقیقات دانشمندان گونه‌های مختلفی از آرتمیا را شناسایی و ثبت کردند.

ویژگی‌های آرتمیا

آرتمیا تنها موجود زنده دریاچه ارومیه از خانواده سخت‌پوستان است که می‌تواند در آب غلیظ و شور زندگی و از جلبک‌های موجود دریاچه تغذیه کند. این جاندار شاخص‌ترین موجود زنده دریاچه است که غذای اصلی پرندگان را تشکیل می‌دهد و بیشترین منبع غذایی برای ماهیان خاویاری است.این جاندار تک‌سلولی با شرایط آب شور دریاچه ارومیه سازگاری پیدا کرده است و هم می‌تواند زنده‌زایی و هم تخم‌گذاری کند. البته در شرایطی که استرس محیطی نباشد این جاندار زنده‌زایی می‌کند.

آرتمیا در معرض خطر

آرتمیا تخم باارزشی دارد، پرورش‌دهندگان میگو طی روشی این تخم‌ها را هچ می‌کنند (باز می‌کنند)‌ و وقتی نوزاد بیرون می‌آید، برای مزارع پرورش میگو استفاده می‌کنند، زیرا میگو باید غذای جنبنده مصرف کند. از این‌رو تخم یا سیست آرتمیا در سطح دنیا دارای ارزش جهانی است و هر کیلو 80 تا 90 دلار ارزش دارد.

سال‌ها پیش سازمان شیلات مطالعات ارزیابی ذخایر شیلات را توسط یک متخصص از دانشگاه بلژیک انجام داد که به دلیل جمع‌آوری اشتباه آمار و اطلاعات، داده‌های ارائه ارزیابی شده برای مطالعات ذخایر این دریاچه نادرست انجام شد.

در آن سال بررسی‌ها نشان می‌داد تولید‌ آرتمیا 10 هزار تن در سال در دریاچه ارومیه انجام می‌‌شود.بنابراین اگر 2 هزار تن برداشت شود هیچ آسیبی به منابع و ذخایر آرتمیا وارد نمی‌شود.

بر همین اساس در دهه قبل مجوز بهره‌برداری آرتمیا برای هر سال 2 هزار تن صادر شد، در صورتی که در همین دوره کارشناسان برداشتی بیش از 50 تن را در سال تخمین نمی‌زدند.

در این رابطه تعدادی شرکت، قراردادی برای برداشت سیست از دریاچه ارومیه بسته بودند که به مدت 3 سال تخم آرتمیا را از دریاچه ارومیه برداشت کنند. این شرکت‌ها از سال اول 98 تن و سال دوم 101 تن برداشت کردند. سال سوم هم به دلیل مشاهده کاهش شدید تخم آرتمیا جلوی برداشت این شرکت‌ها گرفته شد.

در قرارداد شیلات با محیط زیست آمده بود که در صورت تهدید ذخایر دریاچه جلوی برداشت این منابع گرفته خواهد شد؛ اما در قرارداد شرکت‌ها این موضوع ذکر نشده بود، این موضوع سبب شد تا شرکت‌ها به دلیل توقف کار در سال سوم ادعای ضرر و زیان کنند که هنوز این پرونده وجود دارد.

هم‌اکنون آرتمیا بهره‌برداری نمی‌شود و به دلیل افزایش غلظت شوری این دریاچه از 185 گرم در لیتر به 300 گرم در لیتر توان بقای این جاندار بشدت کاهش یافته است. کارشناس مسوول تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست معتقد است سیست‌های موجود، تخم‌های رسوب‌یافته سال‌های گذشته است که چون شوری آب بسیار بالا رفته، وزن مخصوص این تخم‌ها کاهش یافته و به سطح آب می‌آیند.

مهندس مسعود باقرزاده کریمی می‌افزاید: اگرچه باید بیشتر بررسی شود، اما حدس کارشناسان بر این است که زایندگی آرتمیا در حال نزدیک شدن به نقطه صفر است چون تخم‌ها به یک‌بیست‌و‌پنجم سال‌های گذشته رسیده است و هم‌اکنون سیست‌ها هم بسختی پیدا می‌شوند و این یک هشدار جدی برای اکوسیستم دریاچه ارومیه است.

وی ادامه می‌دهد: وقتی هیچ موجودی نتواند در یک دریاچه حیات داشته باشد، دریاچه به مرگ نزدیک می‌شود و افزایش غلظت شوری تنها استفاده معدنی را افزایش داده و استفاده‌های اکولوژیکی را نابود می‌کند.

وی تاکید کرد: علی‌رغم این که هم‌اکنون احیای حقابه دریاچه ارومیه در دستور کار شورای عالی آب قرار دارد، همسو کردن برنامه‌ها و سیاست‌های دستگاه‌های مرتبط با احیای اکوسیستم دریاچه ارومیه بسیار سخت و زمان‌بر است و اگر در این معمای پیچیده نقش مردم و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع زیرزمینی و گسترش بی‌رویه اراضی کشاورزی و آلاینده‌های صنعتی خانگی را اضافه کنیم، ماتریسی چندبعدی خواهیم داشت. کارشناس مسوول تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست عوامل طبیعی و انسانی را در شرایط کنونی پارک ملی دریاچه ارومیه موثر دانست و افزود: کنترل و تنظیم جریان‌های سطحی به دلیل برخی فعالیت‌های انسانی مانند سدسازی منجر به استفاده و بهره‌برداری از آب شده و به دلیل جلوگیری از ورود سیلاب‌ها به دریاچه حجم آب دریاچه ارومیه کاهش یافته است. تا دیر نشده به فکر چاره  باشیم .

پارک ملی دریاچه ارومیه در شرایط بحرانی‌

پارک ملی دریاچه ارومیه در میان 2 استان آذربایجان غربی و شرقی و در میان حوزه آبریز 3 استان آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و کردستان قرار دارد. دریاچه ارومیه بزرگترین آبگیر آسیای غربی است و از دوران دوم زمین‌شناسی قدمت دارد و از نظر زمین‌شناسی گودالی است که بر اثر چین‌خوردگی به وجود آمده است. این پارک دو محیط آبی و خشکی و حدود 102 جزیره کوچک و بزرگ دارد؛ جزیره کبودان، اسپیر و اشک به صورت صخره‌ای از مهم‌ترین جزیره‌های این پارک هستند. این جزیره‌ها در جنوب دریاچه به سبب زاد و ولد پرندگان مختلفی مانند فلامینگو و پلیکان و جانورانی مانند گوزن و قوچ و میش اهمیت زیادی دارند. محیط دریاچه ارومیه 463 کیلومتر و حوزه آبریز 14 رودخانه دائمی و فصلی است. شورای بین‌المللی هماهنگی انسان و کره مسکون، پارک ملی دریاچه ارومیه را با داشتن ذخیره‌گاه‌های طبیعی به عنوان یک منطقه بی‌نظیر ایران و جهان شناخته است. دریاچه ارومیه به عنوان بزرگ‌ترین پهنه آبی فلات ایران در تلطیف آب و هوا، تامین رطوبت لازم برای رشد و نمو گیاهان و تعادل آب‌های زیرزمینی نقش حیاتی دارد. به دلیل پسرفت آب در سال‌های اخیر، پنج قطعه از جزایر این دریاچه مانند جزیره اسلامی به خشکی وصل شده‌اند که در تاریخ حیات دریاچه ارومیه سابقه نداشته است.

حمیده‌سادات هاشمی