سفر سه روزه رئیس‌جمهور در خط انرژی شرق‌

بی‌ثباتی امنیتی در روابط دو کشور، این دو را وارد رقابتی تمام‌شدنی و تنگاتنگ کرده که منجر به مسلح شدن هر دو کشور به سلاح هسته‌ای شده است.

برای این دو کشور که تاکنون چندین بار علیه همدیگر وارد معرکه نظامی و جنگ شده‌اند، ایجاد و احداث یک خط لوله گاز به معنای پیوند این دو کشور برای شکوفایی اقتصادی است.

طرح احداث خط لوله انتقال گاز از ایران به هند برای اولین بار حدود 16 سال پیش مطرح شد که البته در حد یک طرح باقی ماند. از سال 2000‌میلادی جلسات سران کشورهای هند، پاکستان و ایران برای بررسی طرح ساخت گاز طبیعی منظم‌تر پیگیری شد تا این‌که این بحث سال 1385 به صورت جدی مطرح شد. پس از مدت‌ها نمایش هندی‌ها، طرح انتقال گاز با لوله از ایران به هند با عقب‌نشینی کامل طرف هندی ناتمام ماند و ایران به انعقاد قرارداد دوجانبه با پاکستان اقدام کرد.

خط لوله صلح، بهترین گزینه برای تامین انرژی هند و پاکستان است تا انرژی مورد نیاز خود را تامین کنند، اما تنها گزینه ممکن نیست. در میان راه‌حل‌هایی که خریداران نهایی گاز خط لوله صلح برای روز مبادا درنظر گرفته‌اند، طرح انتقال گاز ترکمنستان به پاکستان، مهم‌ترین رقیب است. ترکمنستان به پشتوانه ذخایر زیاد گاز طبیعی، با این‌که تولید چندان قابل توجهی ندارد، بشدت دنبال کسب بازار‌های صادراتی بزرگ کشورهای در حال توسعه با سرعت رشد زیاد است. این کشور سال 2005 حدود 62 میلیارد مترمکعب گاز تولید کرد که 16 میلیارد مترمکعب آن را به مصارف داخلی و مابقی را به بازار‌های صادراتی اختصاص داد.قرار است خط لوله صلح در گام بعدی به سوی جنوب روان شود تا بخشی از نیاز‌های پاکستان را نیز مرتفع سازد. احداث این خط لوله که مسیری 1270 کیلومتری را پشت سر نهاده، حدودا 5/3 میلیارد دلار هزینه دربرخواهد داشت. با این اوصاف، رقیب نزدیکی برای خط لوله صلح وجود ندارد، بخصوص این‌که خط لوله ترکمنستان باید از مسیر بسیار ناامن افغانستان بگذرد.

مسیر دشوار

احداث خط لوله صادرات گاز ایران به هند و پاکستان قدم گذاشتن در راه دشواری است که از سال 1367، ایران حرکت خود را در این مسیر آغاز کرد.

راجیو گاندی نخست‌وزیر وقت هند، ضیاءالحق رئیس‌جمهور وقت پاکستان و بی‌نظیر بوتو نخست‌وزیر وقت پاکستان از مقامات سابق عالی‌رتبه این سه کشور بودند که طرف مذاکره با مقامات ایرانی قرار داشتند.

یکی از نشانه‌های دشواری راه آن است که هر سه مقام این دو کشور از طریق ترور، جان خود را از دست داده‌اند. مسائل مالی نیز از دیگر چالش‌های این پروژه مهم در بخش انرژی است.

یکی از نکات اصلی طرح اولیه این خط لوله گازی این بود که تعهد تامین مالی به عهده پاکستان و هند بوده و بر این اساس، توافق شد کنسرسیوم سرمایه‌‌گذاری بین‌المللی تشکیل شود که با تشکیل آن، نیازهای سرمایه‌‌ای برای تولید گاز از میدان پارس جنوبی و پالا‌یشگاه‌ها و خطوط لوله گاز در خاک جمهوری اسلامی ایران تامین و هزینه‌های سرمایه‌ای از محل فروش گاز مستهلک شود.

اما پس از گذشت سال‌ها، کار به جایی رسید که مذاکرات سه‌جانبه این قرارداد در چندین مورد بدون حضور هند، دوجانبه برگزار شد تا شایعات مبنی بر کمرنگ شدن حضور ضلع سوم این مثلث گازی به واقعیت نزدیک شود؛ در صورتی که فلسفه نامگذاری احداث این خط لوله به نام <خط لوله صلح> به این دلیل بود که بسیاری از کارشناسان منطقه‌ای، احداث این خط لوله گازی را راهی برای فروکش کردن تنش‌های سیاسی میان پاکستان و هند می‌دانستند.

مخالفت امریکا

از همان زمان آغاز اجرای این طرح پیش‌بینی می‌شد که امریکا مهم‌ترین مخالف انتقال گاز ایران به هند و پاکستان باشد. این طرح افزون بر تحکیم و تثبیت موقعیت ایران در ایجاد همگرایی منطقه‌ای بویژه در منطقه شرق که امریکا سعی در گسترش حوزه نفوذ خود دارد، نقش مهمی در برقراری ثبات منطقه‌ای و خروج دو کشور هند و پاکستان از حالت صلح مسلح دارد.

البته موضوع دیگری که مدت زمانی انعقاد قرارداد خط لوله صلح را به تعویق انداخت، کنار کشیدن هند از مذاکرات بود که نظر کارشناسان دراین‌باره آن است که این امر ضرری را متوجه ایران نمی‌سازد؛ چراکه ایران می‌تواند به سراغ خط لوله گازی ترکیه و اروپا برود که از نظر اقتصادی وضعیت بهتری دارد.

در همین حال، مسوولان وزارت نفت در هفته‌های اخیر تاکید ویژه‌ای بر اجرایی شدن سه‌جانبه این پروژه داشته‌اند تا جایی که وزیر نفت ایران خواستار حضور هند برای امضای قرارداد خط لوله صلح شد و اعلام کرد، فروش گاز به هند برای ایران بسیار مهم تلقی می‌شود که این موضوع در نامه‌ای از سوی ایران به پاکستان اعلام شده است.

با این حال، تحلیلگران معتقدند تمام تلاش امریکا در مخالفت با این پروژه در جهت تامین هرچه بیشتر منافع هند و پاکستان و به حداقل رساندن منافع جمهوری اسلامی ایران در این قرارداد است. امریکایی‌‌ها بارها اذعان کرده‌اند که با وجود مخالفت با فروش نفت و گاز ایران، مطمئن هستند که برای هند و پاکستان جایگزینی بهتر وجود ندارد.