اهمیت‌ پناهگاه ‌حیات ‌وحش ‌میانکاله‌

همچنین مجموعه تالاب‌های میانکاله، خلیج گرگان و لپوی زاغمرز به دلیل تنوع کم‌نظیر اکوسیستم‌هایی که در برگیرنده 9 تیپ از 42 تیپ تالاب شناخته شده جهان (شامل کولاب‌های آب شیرین ساحلی، کولاب‌های لب شور و شورساحلی، مناطق ذخیره آب، مانداب‌ها و حوضچه‌های آب شیرین دائمی، مانداب‌ها و حوضچه‌های آب شیرین فصلی، سواحل ماسه‌ای، تالاب‌هایی با پوشش درختچه‌ای، رودخانه‌ها، نهرها و حوزه‌های دائمی، آب‌های دریایی کم عمق دائمی) می‌باشد و دارا بودن معیارهای کنوانسیون تالاب‌های حائز اهمیت بین‌‌المللی (حائز شرایط 6 معیار از 8 معیار مربوط به شناسایی تالاب‌های با اهمیت بین‌المللی) در سال 1354 در زمره اولین دسته از تالاب‌هایی بوده که در فهرست کنوانسیون رامسر به ثبت رسیده است. همچنین منطقه مذکور به جهت نقش و کارکردی که به دلیل دارا بودن ارزش‌های متنوع زیستی، تاریخی، اقتصادی و آموزشی و تفرجی در زمره یکی از نه (9) ذخیره‌گاه زیست‌کره در سال 1355 به کمیته برنامه انسان و کره مسکون یونسکو (MAB) معرفی و انتخاب گردید که با این اوصاف اهمیت منطقه به عنوان یک جایگاه ارزشمند بین‌المللی و کم‌نظیر در بین کشورهای منطقه (خاورمیانه و غرب آسیا) بر متخصصان اکولوژیک و محیط زیست پنهان نیست.

این منطقه به عنوان اولین تالاب بین‌المللی ایران و جزو با اهمیت‌‌ترین ذخیره‌گاه زیست سپهر محسوب می‌گردد که علاوه بر پشتوانه ارزشمند تولید مثل بخش عظیمی از ماهیان دریای خزر همه ساله پذیرای جمعیتی بالغ بر یک میلیون قطعه از بیش از یکصد گونه از انواع پرندگان مهاجر آبزی و کنار آبزی می‌باشد. در همین حال ارزش‌های زیبایی شناختی تالاب، انارستان‌ها، چمنزارها و دیگر پوشش‌های گیاهی در حاشیه جزر و مدی (جنگل‌زارها) موضوعی ارزشمند و غیرقابل انکار است.

موقعیت ذخیره‌گاه بین‌المللی میانکاله در بین کشورهای همجوار دریای خزر از نظر زیست‌‌محیطی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است زیرا در طول ساحل جنوب دریای خزر فقط همین مسافت 60 کیلومتر از هرگونه توسعه شهری و آلودگی‌های قابل ملاحظه و تخریب و بهره‌برداری مفرط مصون مانده است. پناهگاه حیات وحش میانکاله در ناحیه جغرافیایی پالارکتیک غرب به عنوان مهمترین اندوختگاه پرندگان آبزی و کنار آبزی بشمار می‌رود و از لحاظ تنوع زیستی قریب نیمی از تنوع زیستی پرندگان ایران (حدود 240 گونه) که 40 گونه از آن را گونه‌های دارای طبقات حفاظتی براساس طبقه‌بندی گونه‌های حمایت شده و در معرض خطر ( IUCN) تشکیل می‌دهند، در برمی‌گیرد.

این منطقه در سراسر سال میزبان جمعیت‌های کثیری از گونه‌های مختلف پرندگان می‌باشد که از این تالاب به جهت برخورداری از شرایط مناسب زیستی، منابع تغذیه‌ای و آب و هوایی معتدل، جهت زمستان‌گذرانی و یا تابستان‌گذرانی و جوجه‌آوری به آن مهاجرت می‌نمایند. کلونی‌های کنونی اصلی جمعیت فلامینگو، باکلان‌ها، قوها، پلیکان‌ها، مرغابی‌ها، عقاب‌ دریایی دم سفید، اردک سرسفید و کنار آبزی‌های مهاجر به کشور ایران در این منطقه تالابی زیست می‌نمایند. ضمن این‌که شبه جزیره میانکاله با برخورداری از امنیت کافی و پوشش‌های درختچه‌ای مثمر محل زیست دائمی دو گونه ارزشمند و حمایت شده پرندگان بومی شاخص شمال کشور یعنی قرقاول خزری و دراج نیز می‌باشد که در تمام فصول سال در این منطقه زیست و زادآوری دارند.

زیستگاه آبی میانکاله و خلیج گرگان محل تخم‌ریزی و بستر طبیعی زاد و ولد ماهیان کپور در فصول پاییز و زمستان تا نیمه اول بهار سال بعد و همچنین زیستگاه ماهی کفال را در بر دارد و به عنوان بخش اعظم ذخیره ژنتیک این‌گونه‌های آبی به شمار می‌رود. 

 اهمیت اکولوژیکی منطقه‌

به‌دنبال انتشار اخبار مبنی بر احداث جاده برروی این منطقه حساس اکولوژیکی کارشناسان، دوستداران محیط زیست و نمایندگان تشکل‌های غیر دولتی اعتراضات گسترده‌ای را در این رابطه اعلام کردند و با پیگیری‌های به‌عمل آمده هم اکنون روند احداث جاده متوقف شده است و در مراحل قضایی قرار دارد. کارشناسان معتقدند، پناهگاه حیات وحش میانکاله شامل 2 اکوسیستم آبی و خشکی است که به‌عنوان مهمترین ذخیره‌گاه طبیعی و اندوختگاه ژنتیکی در کشور و منطقه جهت حفظ تنوع زیستی و ویژگی‌های زیست‌شناختی، اکولوژیکی و اقتصادی حائز اهمیت بین‌المللی است و دو عنوان مهم جهانی را با خود داراست.

همچنین با اعتقاد به توسعه پایدار و استفاده اکوتوریسمی از مناطق حفاظت شده، این فعالیت در طرح جامع و تفصیلی مورد بررسی و براساس قابلیت و توان زون‌ها تعیین شده است از این‌رو کارشناسان معتقدند احداث جاده به‌منظور تسهیل دسترسی به دریا و فعالیت‌های گردشگری جایی در این مطالعه ندارد.

از سوی دیگر ناامنی در زیستگاه آبی منطقه، قطع ارتباط آبی و تبادل انرژی، حذف و نابودی محل زیست و زادآوری آبزیان و پرندگان تالابی، سوء استفاده در دستبرد به حریم امن تالاب و شبه جزیره میانکاله و کاهش میزان مهاجرت به تالاب کمترین اثرات منفی قابل پیش‌بینی به منطقه درصورت احداث جاده خواهد بود.

کارشناسان معتقدند، ناپایداری سطح آب دریای خزر و افزایش ارتفاع آن در وضعیت کنونی با ایجاد جاده و مانعی در خلیج، موجب پیشروی آب در ضلع جنوب خلیج‌میانکاله و شبه جزیره شده و اثرات جبران‌ناپذیری بر سایر فعالیت‌های حوزه جنوبی خلیج‌میانکاله‌خواهد داشت.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، اکوسیستم خلیج‌میانکاله دربرگیرنده شبکه‌ای از خرده زیستگاه‌های به‌هم وابسته است که جدایی و انتزاع یک بخش از آن موجب از دست رفتن کیفیت زیستی کل منطقه می‌شود. ضمن این که نی‌زارها و پوشش گیاهی واقع در این بخش و حاشیه جنوبی خلیج میانکاله به عنوان مهم‌ترین محل آشیانه‌سازی و جوجه‌آوری پرندگان از اهمیت و ارزش اکولوژیکی برخوردار است.

همچنین جدایی و تجزیه شدن تالاب در اثر احداث جاده و نظایر آن موجب نابودی و قطع جریان و تبادل مواد و انرژی در تالاب شده و شرایط برای زیست پرندگان دچار اختلال می‌شود. علاوه بر این نواحی کم‌عمق و سطوح پوشیده از گیاهان شناور آبزی در بخش غربی تالاب محل تخم‌ریزی ماهی‌ها بوده که پس از تفریغ و رشد مهاجرتشان را به سوی نواحی شرق و عمیق‌تر تالاب آغاز می‌کنند.

به این ترتیب براساس اصل پنجاهم قانون اساسی، در جمهوری اسلامی ایران، حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسل‌های بعد باید در آن حیات اجتماعی رو به رشد داشته باشند وظیفه عمومی تلقی شده و هر گونه فعالیت‌های اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیرقابل جبران آن ملازمه پیدا کند، ممنوع است.

حمیده سادات هاشمی