هیچ جا برای مجرمان امن نیست‌

بدن انسان تقریبا از 100 تریلیون سلول تشکیل شده و در هسته سلول‌ها، ملکول‌ زیستی‌ای به نام DNA وجود دارد که اطلاعات ژنتیکی را با فرآیند همانندسازی از سلولی به سلول دیگر و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کند تا سال 1984 میلادی زیست‌شناسان بر این باور بودند که توالی DNA در سلول‌های تمام افراد یکسان است، اما در همان سال پروفسور آلک جفری از اساتید دانشگاه لیستر هنگام مطالعه ژن میوگلوبین انسان، به ناحیه‌ای برخورد کرد که یک توالی 33 نوکلئوئیدی در آن 4 بار تکرار می‌شد. مطالعات بعدی نشان دادند تعداد این نوع تکرارها از فردی به فرد دیگر متفاوت است. این گوناگونی در تعداد توالی‌های تکراری در واقع همانند انگشت‌نگاری در تشخیص هویت موثر است و به همین علت هم ‌انگشت نگاری DNA نامیده شد.

پلی مرفیسم بودن این توالی‌ها باعث شد به عنوان یک شناساگر ژنتیکی در شناسایی هویت مجرمان استفاده شود. البته استفاده از شناساگرهای ژنتیکی مستلزم مطالعه توزیع فراوانی آلل‌ها برای جمعیت هر کشور و متعاقبا ایجاد بانک اطلاعات برای مجرمان حرفه‌ای است. به این منظور، مطالعاتی در توزیع فراوانی آلل‌ها برای جمعیت ایران در آزمایشگاه تحقیقات جنایی پلیس ایران انجام و با چند کشور مقایسه شده است. در این مطالعات، از چند شناساگر ژنتیکی به منظور تشخیص هویت مجرمان استفاده شده و با تجهیز آزمایشگاه به دستگاه شمارش توالی DNA، ایجاد بانک اطلاعات ژنتیکی در اولویت برنامه‌های مرکز تحقیقات جنایی پلیس ایران قرار گرفته است.

تلاش برای تامین امنیت

جرائم، امنیت ملی یک کشور را خدشه‌دار می‌کنند و در این میان، با وجود قاتلی که خانواده‌ای را بی‌سرپرست کرده، متجاوزی که حریم خانواده‌ای را آلوده کرده است، مالباخته‌ای که حاصل چندین سال تلاش خود را ناگهان از دست داده است، نمی‌‌توان اجرای عدالت اجتماعی را توقع داشت. بی‌شک تامین امینت از ارکان مهم و زمینه‌ساز سرمایه‌گذاری در عرصه‌های مختلف فرهنگی، علمی، اقتصادی و اجتماعی است و در نتیجه شناسایی مجرمان در کمترین زمان ممکن از اهداف اصلی پلیس هر کشوری است. خوشبختانه در حال حاضر، پی‌جویی‌های جنایی مبتنی بر قوانین علمی است و علم بیولوژی راه کشف جرم را برای دادگستری‌ها و کارآگاهان که سال‌ها از روش‌های غیر علمی برای جستجوی حقیقت استفاده می‌کردند، هموار کرده است.

البته این علوم در عرصه‌های دیگر تشخیص هویت هم کاربرد پیدا کرده‌اند. به‌طوری‌که به‌ عنوان نمونه، در زلزله اخیر اقیانوس هند، کشور چین با فناوری انگشت‌نگاری DNA در شناسایی قربانیان زلزله به کشورهای حاشیه اقیانوس مساعدت زیادی کرد.

با توجه به اهمیت موضوع، دستیابی به یافته‌های جدید این فناوری از جمله ایجاد بانک اطلاعات ژنتیکی که از برنامه‌های اینترپل (پلیس بین‌الملل)‌ هم هست لازم است با جدیت پیگیری شود. البته به‌طور حتم رسیدن به این توانایی، بدون فراهم آوردن امکانات تجهیزاتی و دارویی مورد نظر و نیروی انسانی کارآمد با تحصیلات مرتبط، میسر نخواهد بود.

گره گشایی از پرونده‌های جنایی

فناوری انگشت‌نگاری DNA از سال 1985 برای اولین بار در انگلستان شروع شد و با ابداع روش PCR  در آمریکا روند تکاملی روش‌های مولکولی سرعت بیشتری گرفت البته به گفته سرهنگ دکتر میررحیم فخرز، رئیس اداره تشخیص هویت، زیست شناسان در ادامه کار توانستند شناساگرهای بسیار کوچک با اختلاف حتی یک نوکلئوئید را در علوم جنایی به‌کار گیرند. در آزمایشگاه تحقیقات جنایی نیروی انتظامی هم از سال 1376 فناوری انگشت‌نگاری DNA راه‌اندازی شده و با روش‌های ملکولی مختلف از شناساگرهای ژنتیکی در تشخیص هویت مجرمان و اجساد مجهول‌الهویه و تعیین ابوت استفاده می‌کنند و سالانه به‌طور متوسط 120 نمونه بیولوژیک را با روش‌های ملکولی مطالعه و به  مراجع قضایی و انتظامی پاسخ داده است و نزدیک به 90 درصد موارد، نتایج آزمایش‌ها در کشف حقیقت پرونده‌های جنایی موثر بوده است.

فخرز می‌‌افزاید: اثرات مفید و مثبت روش‌های ملکولی و شناساگرهای ژنتیکی در گره‌گشایی از پرونده‌های جنایی به‌گونه‌ای بوده است که رویکرد مقامات قضایی را به این تکنیک افزایش داده است، به‌طوری که تعداد نمونه‌های ارسالی رشدی 25 درصدی داشته وآزمایشگاه تحقیقات جنایی نیروی انتظامی برای تامین این نیاز، از نظر فضای آزمایشگاه و تجهیزات مدرن و کارکنان فنی دارای تحصیلات تکمیلی بیوتکنولوژی نسبت به اولین سال راه‌اندازی این تکنیک حدود 35 درصد رشد کرده است.

تشخیص هویت از گذشته تاکنون

هویت، مجموعه صفات و مشخصاتی است که فردی را از افراد دیگر یا شیئی را از اشیای دیگر متمایز می‌کند. در هر عصری از زندگی اجتماعی بشر متناسب با نیازها و امکانات همان دوره تعیین هویت افراد مورد توجه بوده و روش‌های علمی خاص برای تشخیص هویت، متداول بوده است.

از روش‌های قدیمی تشخیص هویت می‌توان به داغ کردن بدن با فلز گداخته اشاره کرد. به اعتقاد سرهنگ فخرز در قدیم به منظور تنبیه و نیز تشخیص هویت‌ مجرمان حرفه‌ای، روی کتف و گونه یا پیشانی آنها با فلز گداخته علامت می‌گذاشتند، در فرانسه روی شانه راست محکومین به زندان موقت با اعمال شاقه، علامت T و محکومیت به زندان دائم با علام TP و محکومین جرم جعل را با علامت TPF با فلز گداخته علامت‌گذاری می‌کردند. امپراتوران روم باستان هم برای مشخص کردن افراد جنایتکار و اسیران از سایر اقشار جامعه، پیشانی اسیران و بردگان را با حرف‌ S و قاتلین را با حرف M داغ می‌کردند.

تن‌پیمایی از دیگر روش‌های قدیمی تشخیص هویت بود که در آن به‌منظور شناسایی، قسمت‌هایی از بدن را اندازه‌گیری می‌کردند. بر این اساس مجرمین را بر حسب قد، طول نیم‌ تنه در حال نشسته، اندازه دور سر و عرض سر، طول پای چپ، طول گوش راست، رنگ پوست، رنگ چشم، رنگ مو، شکل و طول لاله گوش، سالک، خال و... دسته‌بندی و سوابق آنها بایگانی می‌شد و در نتیجه به این روش افراد شناسایی می‌شدند. البته در حال حاضر هم بعضی از مشخصه‌های تن پیمایی در فرم مشخصات زندانیان تازه وارد و داوطلبان استخدام ثبت می‌شود و در تعقیب و شناسایی مجرمان فراری از این علائم تحت عنوان چهره‌نگاری استفاده می‌شود. اما انگشت‌نگاری در میان روش‌های قدیمی روشی قاطع برای شناسایی هویت انسان‌هاست که خطوط برجسته سرانگشتان را بررسی می‌کند.

با پیشرفت علم، شناساگرهای ژنتیکی هم برای تشخیص هویت به کار گرفته شدند. در نهایت هم روش‌‌های ملکولی (PCR) مطرح شدند که در مقایسه با سایر روش‌های بیولوژی ملکولی مطمئن‌ترین روش برای آنالیز DNA نمونه‌های بیولوژیک به جا مانده در صحنه جرم است. تهیه نسخه‌های متعدد از یک ژن، بررسی بود یا نبود یک ژن خاص در یک قطعه DNA، تشخیص بیماری‌‌های ژنتیکی پیش از تولد، بررسی عفونت‌های باکتریایی و ویروسی، تشخیص جهش‌ها و سرطان‌ها، مطالعات باستان‌شناسی و تکامل، تعیین جنسیت جنین، تعیین هویت اجساد مجهول‌الهویه، تشخیص هویت مجرمان در پرونده‌های جنایی، آنالیز انتقال صفات در حیوانات وحشی و کنترل شکار حیوانات به منظور حفظ محیط‌ زیست و حیات‌وحش از کاربردهای این روش به حساب می‌آیند.

مزایای روش‌های مولکولی‌ غیرقابل انکار است‌

مشکلات و محدودیت‌های جامع نبودن روش‌‌های تشخیص هویت رایج، دانشمندان ژنتیک ملکولی را بر آن داشت تا از خصوصیت چند حالتی بودن (پلی مرفیسم)‌ بعضی از قسمت‌های DNA در تعیین هویت افراد بهره‌ گیرند. به گفته سرهنگ فخرز ملکول DNA از سایر بیو ملکول‌ها پایدارتر است، به طوری که دانشمندان توانسته‌اند از اجساد مومیایی مصریان قدیم که چند 100 هزار سال از تدفین آنها می‌گذرد هم DNA  استخراج کنند.

در ضمن مناطق چند حالتی DNA که نقش شناساگر ملکولی را بازی می‌کنند، از تنوع بیشتری نسبت به ژنوتیپ‌های گروه خونی و غیره برخوردار هستند. روش‌های ملکولی همچنین علاوه بر توانایی رفع اتهام از افراد بی‌گناه، قابلیت اثبات تعلق نمونه به فرد یا افرادی را دارا خواهند بود.

به طور کلی روش‌های مولکولی قابل اعتماد‌تر از سایر روش‌ها هستند چراکه مولکول DNA و ژنوتیپ افراد، جز در موارد نادر مثل پیوند مغز استخوان، از بدو تولد و حتی بعد از مرگ هم ثابت مانده و تغییر نمی‌کند.

نکته جالب توجه دیگر در این زمینه قابلیت بایگانی شناساگرهای مولکولی به عنوان مدرک مستند است که می‌تواند در هر زمان از زمان قضایی قابل تجدیدنظر باشد. نباید فراموش کرد که از حداقل نمونه نظیر یک تار مو، گلبول سفید و حتی یک سلول پوستی یا اسپرماتوزوئید استخراجDNA  می‌توان و تعیین هویت امکان‌پذیر است و از بقایای بسیار کهنه و باستانی مانند استخوان، تنها از طریق DNA  می‌توان تعیین هویت کرد.

مجرمین زیر ذره‌بین قانون‌

مقایسه ژنوتیپ لکه‌های بیولوژیک به‌جا مانده در صحنه وقوع جرم یا روی خودروهایی که راننده پس از تصادف فرار می‌کند، تعیین رابطه پدری از میان چند مرد برای بچه نامشروع، تعیین هویت اجسادی که پس از قتل سوزانده شده یا به هر دلیل مجهول‌الهویه شده‌اند، تعیین هویت اجساد مجهول‌الهویه ناشی از حوادث و سوانح طبیعی و در نهایت تشکیل بانک اطلاعات ژنتیکی برای مجرمین حرفه‌ای ازجمله کاربردهای اصلی شناساگرهای ژنتیکی هستند.

سرهنگ فخرز با توجه به اهمیت استفاده از این روش در تشخیص هویت مجرمین دسترسی به آن را بسیار لازم و ضروری دانست و افزود: علاوه بر آزمایشگاه تحقیقات جنایی تهران به منظور ارتقای سرعت و دقت در امر کشف جرم با در نظر گرفتن وضعیت جغرافیایی کشور، آزمایشگاه‌هایی با تمام امکانات از لحاظ تجهیزاتی و نیروی انسانی در4 استان در شرق، غرب، شمال و جنوب کشور باید تاسیس کنیم تا بتوانند علاوه بر رسیدگی به جرائم استانی، به استان‌های همجوار خود هم در کشف جرم کمک کنند. در ضمن ایجاد بانک اطلاعات ژنتیکی هم از دیگر رویکردهای اساسی ماست که در این زمینه با الگوبرداری از پلیس کشورهای دیگر مانند FBI از مجرمین حرفه‌ای بانک اطلاعات ژنتیکی ایجاد کنیم. در این راستا باید از جرایم خاصی مثل تجاوز به عنف شروع کرد و بتدریج سایر جرایم را هم پوشش داد. همان طور که امریکا و بعضی دیگر از کشورها همانند انگلستان در یک برنامه توسعه یافته در نظر دارند که از ژنوتیپ کل جمعیت کشور خود بانک اطلاعات ژنتیکی ایجادکنند. در نتیجه با این اطلاعات قادر خواهند بود از بقایای بیولوژیک به جا مانده در صحنه جرم، از بین کل جمعیت کشورشان، مجرم را شناسایی کنند.

بهاره صفوی‌