روستاها در نقشه جغرافیایی سلامت گم شده اند

محرومیت بیدروبه ، روستایی با 4500نفر جمعیت ، غلامعباس را راهی سفری 20کیلومتری تا روستایی دیگر می کند که تزریق

کد خبر: ۱۶۴۲۴

آمپول معمولی دختر کوچکش را به بهورزان بسپارد. تاج محمد هم در بندر ترکمن از کمبود فضای بهداشتی و درمانی می گوید. او هر چه مراقبت می کند نمی تواند بیمار نشود؛ چون حتی آب آشامیدنی سالم برای خوردن ندارد. آنها در روستاهایی نه چندان دور افتاده ، اما دور از خدمات بهداشتی و درمانی زندگی می کنند. نقشه وزارت بهداشت ، کوهها، دشت ها و رودهای ایران را نشان نمی دهد. روی این نقشه ، در محدوده مرزهای جغرافیایی ، نقاطی علامتگذاری شده اند که باید دردهای ساکنان این دشتها، جلگه ها، کوهستان ها و کویرها را درمان کنند؛ علامت هایی به نام خانه ها و مراکز بهداشتی و درمانی . برنامه ریزان وزارت بهداشت این خانه ها را به ازای هر 1500تا 3000نفر جمعیت ایران می بینند؛ اما بسیاری از خانه ها و مراکز بهداشتی و درمانی از چشم نقشه کش های این وزارتخانه دور مانده است . مراکز بهداشتی و درمانی روستایی که در اصطلاح درمانگاه نامیده می شوند، شامل خانه های بهداشت مراکز بهداشتی درمانی هستند و شبکه بهداشت و درمان شهری ، پایگاه های بهداشتی ، مراکز بهداشتی و بیمارستان ها را در بر می گیرد. این مراکز اگرچه عمده بار مسوولیت بهداشت و درمان روستایی و بخش مهمی از فعالیت های بهداشت و درمان شهری را به دوش می کشند؛ اما به این دلیل که فعالیت آنها بر محور بهداشت و درمان بیماری های ساده متمرکز است ، در سطح جامعه چندان شناخته شده نیستند. افزون بر این آنها فقط کارهای ابتدایی درمان را انجام می دهند و به خاطر سر و کار نداشتن با بیماران در مرز مرگ و زندگی ، کمبود امکانات و خدمات کمی و کیفی آنها نیز تاثیر فوری بر سلامت یا بهبود جامعه ندارد و نمی توانند همچون بیمارستان ها از سوی جامعه به چالش کشیده شوند. دکتر علی اشرف اقبالی ، معاون فنی معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تهران وظایف خانه های بهداشت در مناطق روستایی را سرشماری ، آموزش بهداشت ، مراقبت های دوران بارداری ، مراقبت های تنظیم خانواده ، مراقبت از کودکان یک تا پنج ساله ، آموزش مسائل تغذیه ای به مادران ، مراقبت از دانش آموزان ، بازدید از مدارس ، بهداشت محیط و کنترل و نظارت بر آب آشامیدنی عنوان می کند. پوشش جمعیتی خدمات بهداشتی و درمانی در روستاها نخستین عامل در ارائه نشدن خدمات مناسب است . علاوه بر کمبود اعتبارات ، تخصیص نامتناسب منابع نیز این وضعیت را موجب شده است . وزیر بهداشت وقتی به مساله تخصیص نامناسب امکانات بهداشتی و درمانی در سطح کشور با دیدی مسوولانه نگاه می کند، می گوید: «در گذشته بسیاری از تصمیم ها و برنامه ریزی ها در مسائل این وزارتخانه متناسب با توانایی و امکانات نبوده که اگر در شرایط کنونی آگاهانه تصمیم نگیریم ، به طور قطع در پیشبرد امور شکست خواهیم خورد. دکتر اقبالی درمورد مشکل کمبود پزشک می گوید: «پزشکان استان های محروم از نیروهایی هستند که طرح خود را می گذرانند. مدت طرح این پزشکان به دلیل خدمت در مناطق محروم به 14ماه کاهش می یابد. درنتیجه بزودی دوباره مشکل نبود پزشک مطرح می شود؛ ولی در شهرها، پزشکان هم از نیروهای استخدامی هستند و هم مدت زمان طرح پزشکان تازه فارغ التحصیل شده 24ماه است .» وزارت بهداشت برای پیشگیری از تکرار مساله کمبود پزشک در مورد بهورزان ، مصوبه مجلس مبنی بر این که امکان نقل مکان بهورزان وجود ندارد را به اجرا گذاشته است . بنابراین قانون ، بهورزان خانه ها و مراکز بهداشتی که عمدتا افراد بومی هستند، باید تمام 30سال خدمت خود را در یک روستا بگذرانند. آنها با حقوقی پایین ، تمام روز خود را صرف کار در این مراکز می کنند و این در حالی است که به خاطر ترک نکردن روستا امکان ادامه تحصیل هم ندارند. مدیر یک مرکز بهداشت شهری به نبود انگیزه در کارمندانش به دلیل حقوق و مزایای پایین اشاره می کند. مراکز بهداشتی و درمانی شهری با اندکی شباهت ، جنس متفاوتی از مشکلات روستا را دارند؛ مراکز شهری با وجودی که ممکن است پزشک مازاد هم داشته باشند؛ اما از مشکل کمبود کارشناسان تغذیه در مضیقه اند. این را روشنک آخوندزاده ، کارشناس مسوول تغذیه واحد بهداشت تغذیه و تنظیم خانواده دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی می گوید. پوشش مراکز بهداشتی و درمانی در شهرها 48درصد است . مردم شهرهای بزرگ به دلیل وجود بیمارستان ها و پزشکان متخصص مختلف ، کمتر برای درمان به مراکز بهداشتی و درمانی مراجعه می کنند. مسوولان این مراکز شهری مراجعه درمانی را کمتر از مراجعه خدمات تنظیم خانواده ، واکسیناسیون ، آزمایش های قبل از ازدواج و بهداشت و تغذیه مادر و کودک عنوان می کنند؛ البته نقاطی از شهر که دور از بیمارستان ها هستند هنوز برای دریافت خدمات روی مراکز بهداشتی درمانی حساب می کنند. این مراکز گرچه تا حدودی توانسته اند نظر مساعد مردم را جلب کنند، ولی خالی از اشکال هم نیستند. مراکز بهداشتی و درمانی نقاط مرکزی شهرها که عمده فعالیت های خود را بر خدمات بهداشتی متمرکز کرده اند، انتظار مسوولان و مردم را برای ارائه خدمات درمانی موجب اشکال در کار خود می بینند. مدیر یکی از این مراکز می گوید: «تکلیف ما را معلوم کنند که مرکز بهداشتی هستیم یا درمانی . ظاهرا خدمات بر بخش بهداشت متمرکز شده ؛ ولی وقتی پای ارائه آمار به میان می آید مسوولان ، آمار درمانی را از ما می خواهند. به عنوان مثال از دندانپزشک این مراکز آمار درمان می خواهند، در حالی که اسمش را بهداشت دندان می گذارند و رده های استخدام ما نیز بهداشتی است . وی مکانیزه نبودن سیستم دریافت آمار دانشگاه های علوم پزشکی را از جمله دیگر مشکلات عنوان می کند و می افزاید: «امروز با ما تماس می گیرند که آمار کودکان را بدهید. فردا آمار کودکانی را که مادرشان مبتلا به یک بیماری خاص است می خواهند و همین طور طی چند روز تماس های مکرر برقرار می شود. کارمندان ما باید مدت زیادی از وقت خود را صرف ارائه این آمارها کنند.» شاید ماهیت خدمات بهداشتی که دیربازده هستند، هنگام ارائه گزارش کار، مسوولان را به سوی آمارهای درمان سوق می دهد، اما معاون فنی معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی تهران معتقد است که به هر حال برای این که متوجه شویم شرایط رو به پیشرفت است یا نه ، باید آمار و اطلاعات داشته باشیم . او می گوید: «در مورد دندانپزشکی ، ما گروه های هدف را در سنین مختلف داریم که نیاز به معاینه و ارائه آمار آنها برای از بین بردن کامل پوسیدگی دندان وجود دارد. دلیل عمده تاسیس این گروهها به تعبیر این کارشناس ، مبارزه با پوسیدگی دندان در گروههای مختلف سنی است . وی عمده ترین مشکل کنونی این مراکز را کمبود بودجه عنوان می کند و می افزاید: «هر پایگاه باید 12هزار و 500نفر را پوشش دهد؛ ولی بودجه ما تنها برای 2500نفر کفایت می کند. استاندارد هم می گوید که دانشگاه تهران باید 135پایگاه داشته باشد، در حالی که تنها 48پایگاه دارد.» کمبود بودجه از شکل ظاهری مراکز بهداشتی و درمانی نیز بخوبی پیداست . بیشتر آنها ساختمان های وقفی ، قدیمی و فرسوده دارند که نیازمند تعمیرات اساسی است . عمر بعضی از این ساختمان ها از 50سال هم می گذرد. بسیاری از آنها هنوز هم با تجهیزات درمانی قدیمی به کار خود ادامه می دهند. دکتر اقبالی ، مسوول یکی از دانشگاه های کشور که تعدادی از مراکز را تحت پوشش دارد، ایراد فرسوده بودن تجهیزات را به مراکز بهداشتی و درمانی دانشگاه تهران وارد نمی داند. وی می گوید: «میانگین عمر تجهیزات ما 3تا 4سال است ، البته بستگی به نوع وسیله هم دارد. بعضی از وسایل به دلیل استفاده کم ، دیر فرسوده می شوند. با بودجه کنونی بهداشت و درمان امکان بهبود شرایط نیست و نباید سرانه 106دلاری سلامت د ر کشور ما با سرانه 2هزار دلاری اروپا و 3هزار دلاری امریکا مقایسه شود. شانه های نحیف این خانه ها و مراکز بهداشتی درمانی ، توان به دوش کشیدن بار ارائه خدمات را ندارند. آنها مسوولیت دشواری به عهده گرفته اند.
گزارش : مریم پاپی