هنر ترکیب خاک ،شیشه و رنگ دزفولی ها «جیل » را فراموش نکنند

طبق آخرین کشفیات و تحقیقات باستان شناسی ، سابقه صنعت سفالگری در ایران به حدود هزاره هشتم پیش از میلاد می رسد

کد خبر: ۱۶۲۶۳

؛ اما در دزفول براساس اظهارات آخرین نسل سفال سازی ، سابقه این صنعت که در این شهر به آن «جیل » گفته می شود، بیش از دو سده نیست . «جیل » با کسر جیم ، یای مجهول و لام ساکن در زبان خوزی (لهجه دزفولی ) به ظروف سفالی ای اطلاق می شود که از گل رس تهیه شده و بعد از لعابکاری و پختن در کوره مخصوص قابل استفاده می شوند. متاسفانه در سالهای اخیر این صنعت در دزفول رو به فراموشی است ؛ حال آن که هنوز هم درگوشه و کنار این شهر به اشخاصی برمی خوریم که نامهای آنان ؛ چینی ساز، چینی پرداز، جیل ساز، نمره ساز و نمره پز است . این اسامی نشان می دهد که در روزگاری نه چندان دور خانواده های بسیاری در زمینه صنعت جیل سازی فعال بوده اند. هنرمندان دزفولی به فراخور نیاز جامعه اقدام به ساختن ظروف سفالی یا جیل می کرده اند. مثلا خانواده های نمره ساز و نمره پز خانواده هایی بوده اند که در تهیه شماره پلاک کاشی منازل همکاری داشته و شغل آنها به عنوان نام خانوادگی و شناسنامه هایشان ثبت شده است . مواد ساخت : استاد عبدالحسین جیل ساز مواد ساخت این ظروف را چنین برمی شمرد: 1خاک رس : گل مخصوصی است که سفالگران آنرا از سواحل دریاها، رودخانه ها و برکه ها جمع آوری می کنند؛ اما جیل سازان دزفولی این نوع گل را از نواحی جنوب دزفول و از دامنه تپه ها یا کوهپایه های دزفول فراهم می کرده اند. 2کرپی : گیاهی است آبی که در کنار جویبارها و باتلاقها می روید و ارتفاع آن بیش از دو متر است و گلی سنبله به ارتفاع متوسط 30سانتی متر و قطر تقریبی 5/2 سانتی متر دارد. 3لعاب : پوشش شیشه مانندی است که روی سفالینه و کاشی بکار می رود و چون بدنه این ظرف غیرقابل نفوذ و تزیین و آرایش دلخواه روی آن میسر است از آن استفاده می کنند. لعاب نیز از سنگ شیشه که نوعی شیشه مخصوص است و نیز قلیه که نوعی علف خودرو می باشد، ساخته می شود. مواد دیگری که در ساخت لعاب به کار می روند عبارتند از: توفال آهن (ذرات آهن )، توفال مس ، قلع ، سرب و اچو که مخلوطی از آرد و آب است و به منظور چسبندگی لعاب هنگام رنگ زنی سفال به آن اضافه می کنند. رنگها: برای ساخت جیل از انواع رنگها بهره گرفته می شود و هر کدام نیز به شیوه ای خاص تهیه می شوند. رنگ سفید: در این صنعت ، رنگ سفید، رنگ مادر به شمار می آید. برای تهیه رنگ سفید، پودر قلیه را با سنگ شیشه و مقداری آب مخلوط می کنند و پس از آن که 24ساعت در دمای هزار درجه سانتی گراد حرارت دید رنگ سفید به دست می آید. رنگ زرد: این رنگ از مخلوط سنگ شیشه ، قلیه و توفال آهن به شرحی که در مورد رنگ سفید گفته شد به دست می آید. رنگ سبز: این رنگ نیز ترکیبی از سنگ شیشه ، قلیه توفال آهن و توفال مس است . انواع جیل : انواع مختلفی از جیل ساخته شده است که برخی از آنها عبارتند از: آنگون : ظرفی جیلی شبیه به لگن با دهانه بزرگ و ته کوچک که فقط از درون با لعاب سبز، رنگ آمیزی شده و از آن برای تهیه خمیر نان استفاده می شود. بره : کوچکترین نوع آنگون است . تاس : ظرفی است که برای نگهداری مواد خوراکی مورد استفاده قرار گرفته مثل ؛ حلب و بشکه های امروزی . حب : ظرفی است شبیه مخروط ناقص که در مناطق گرمسیر نظیر خوزستان برای خنک شدن آب در حجم حدود 20 25لیتر استفاده می شود، در واقع علت خنک شدن آب در ظرف سفالی ، تعرق بدنه این ظرف است . حبانه : ظرفی است کوچکتر از حب که همان کاربرد را دارد. خیره : (یا خمره ) ظرفی است که به اندازه های مختلف که برای نگهداری مواد خوراکی مانند ماست و ترشی مورد استفاده قرار می گیرد. ظرفهای دیگری نیز مانند دبحری ، دثلثی ، شربه ، قدح ، قلیه و نی و کافی وجود دارد که امروز دیگر بسیاری از این ظروف ساخته نمی شوند و تنها بازمانده های این صنعت نیز، نیازمند توجه و پشتیبانی هستند چرا که پشتیبانی از ادامه حیات این صنعت می تواند موجب رونق صنعت گردشگری در منطقه ، جذاب و تاریخی دزفول شود.
محمدحسن عرب