رویای دموکراسی دیجیتال‌

 حال اگر این دموکراسی در قالب یک برنامه دیجیتالی پیاده شود، واژه جدیدی خلق می‌شود که در اصطلاح به آن e-democracy   یا دموکراسی الکترونیکی گفته می‌شود. دموکراسی الکترونیکی، یک پیشرفت سیاسی محسوب می‌شود که هنوز دوران طفولیت خود را طی می‌کند.

طرفداران این نوع دموکراسی معتقدند به این طریق می‌توان باعث افزایش شرکت شهروندان در تصمیم‌گیری‌های سیاسی عمومی ‌و دخالت مستقیم آنها در این امر شد. همچنین آنها افزایش شفافیت و پاسخ‌گویی دولت‌ها و در نتیجه رضایت‌مندی بیشتر ملت را از اثرات مثبت دموکراسی الکترونیکی برمی‌شمارند. بد نیست بدانید اولین بار در سال 1994 و در قالب تلاش‌های مدنی‌سازی آنلاین بود که واژه دموکراسی الکترونیکی خلق شد. در نگاه اول، مهمترین موضوعی که در دموکراسی الکترونیکی مطرح می‌شود، انتخابات الکترونیک است؛ گرچه این شیوه دموکراسی، معانی و مفاهیم وسیع‌تری از این جنبه را در خود دارد.

هویتت را دیجیتالی کن‌

یکی از موانع عمده در دست‌یابی به دموکراسی الکترونیکی، تعیین هویت شهروندان است. به عنوان مثال برای این‌که بتوان یک انتخابات الکترونیکی برگزار کرد، باید برای شهروندان نوعی نحوه احراز هویت ابداع کرد، به‌طوری که علاوه بر حفظ حریم خصوصی افراد، شخص بتواند از آن در جوامع اینترنتی و دیجیتالی هم استفاده کند.

برای برقراری چنین دموکراسی، نیاز به یک محیط سیاسی دیجیتال مثل اینترنت است. به کمک اینترنت، برخی از قید و بندهای مسافتی که در دموکراسی مستقیم وجود دارد، حذف خواهد شد. البته با پیشرفت‌های شگفت‌انگیزی که در فناوری‌های ارتباطی رخ می‌دهد، انتظار می‌رود بزودی محیط‌های دیگری مثل تلفن‌های همراه در کنار اینترنت، وارد عرصه دموکراسی الکترونیکی شوند. از آن‌جایی که در اینترنت می‌توان به صورت غیرهمزمان با دیگران ارتباط برقرار کرد و در یک لحظه امکان برقراری ارتباط بین چند نفر با چند نفر دیگر وجود دارد؛ این رسانه توانسته است بر دیگر رسانه‌ها مثل رادیو، تلویزیون و یا روزنامه پیشی بگیرد و روز به روز بر تعداد طرفدارانش افزوده شود. شاید شما هم در صندوق پست الکترونیک خود با انواعی از این فعالیت‌ها برخورد کرده باشید. به عنوان مثال انتخاب حسین رضازاده به عنوان ورزشکار برگزیده و یا اعتراض به تغییر نام خلیج فارس توسط نشریه نشنال‌جئوگرافیک و یا فیلم ضد فرهنگ ایرانی «300» و یا حتی انواع اعتراض‌های مدیریتی از جمله مواردی هستند که ممکن است توسط یک نامه الکترونیک به دست شما هم رسیده باشد.

امروزه انواع فناوری‌ها مثل پست‌های الکترونیک، شبکه‌های Peer-to-Peer ، ویکی‌ها، تالارهای گفتگو و یا وبلاگ‌ها، کلیدی هستند برای دست‌یابی به جنبه‌های مختلف دموکراسی الکترونیک. البته انواع کلاه‌برداری‌های دیجیتالی، سرقت هویت، خراب‌کاری و یا از همه مهمتر شکاف دیجیتالی، مواردی هستند که باعث شده‌اند عده‌ای به مخالفت با این شیوه دموکراسی برخیزند و آن را رد کنند.

یکی از انواع دموکراسی الکترونیکی، دموکراسی مستقیم الکترونیکی است که در آن از اینترنت و دیگر فناوری‌های ارتباطی الکترونیکی در موارد همه‌پرسی استفاده می‌شود. برای دست‌یافتن به این نوع دموکراسی که گاهی آن راEDD  هم می‌نامند، نیاز به پیشرفت‌های فناوری است تا بتوان به کمک آن انتخابات را به صورت الکترونیکی برگزار کرد. در این شیوه شهروندان می‌توانند برای تدوین و تصویب قوانین و یا عزل کردن نماینده خود به صورت الکترونیکی رای بدهند. گرچه این نوع دموکراسی هنوز در هیچ جای دنیا به صورت یک سیستم کامل اجرا نشده است، اما نوآوری‌های فراوانی در این رابطه صورت گرفته است.

رای‌گیری از نوع دیجیتال‌

وقتی پای وسایل الکترونیکی به حوزه‌های رای‌گیری و ستاد مرکزی انتخابات باز می‌شود تا هم رای‌گیری و هم شمارش آرا با این وسایل انجام گیرد، آنوقت است که با یک رای‌گیری الکترونیکی ی اe-voting   سروکار داریم. این شیوه انتخاباتی دارای فناوری‌های مختلفی مثل استفاده از کارت‌های پانچ، سیستم‌های رای‌گیری اسکن نوری و کیوسک‌های رای‌گیری اختصاصی است.همچنین انتقال آرا از طریق تلفن، شبکه‌های کامپیوتری خصوصی و یا اینترنت از دیگر شیوه‌های این نوع رای‌گیری است.

سیستم‌های رای‌گیری الکترونیکی از دهه 1960 و با ابداع کارت‌های سوراخ‌دار (پانچ)، شروع به کار کردند. سیستم‌های جدیدتری هم وجود دارند که در آنها با اسکن نوری می‌توان علامت رای را روی برگه رای توسط یک کامپیوتر قرائت و شمارش کرد. سیستم‌های هیبریدی هم وجود دارندکه در آنها از یک سیستم با صفحه لمسی (touch screen)   و انواع فناوری‌ها برای گرفتن رسید چاپی رای و در نهایت استفاده از یک ماشین دیگر برای جدول‌بندی الکترونیکی آرا استفاده می‌شود. بسیاری از کشورها در حال حاضر به استفاده از انتخابات الکترونیکی روی آورده‌اند. در این میان می‌توان محبوبیت این سیستم‌ها را در انگلیس، استونی، سوئیس، انتخابات شهرداری در کانادا، فرانسه، امریکا، استرالیا، بلژیک، برزیل، آلمان، هند، ایرلند، ایتالیا، هلند و رومانی مشاهده کرد. به عنوان مثال؛ در کشور سوییس به هریک از واجدان شرایط رای‌گیری، یک رمز عبور داده شده بود تا از طریق آن بتوانند در انتخابات شرکت کنند. این کار در استونی ساده‌تر بود چون در این کشور هریک از شهروندان دارای یک کارت شناسایی ملی هستد که در آن یک ریز‌تراشه وجود دارد که توسط کامپیوتر قابل خواندن است. شهروندان استونی با استفاده از این کارت می‌توانند در هر کجای دنیا که باشند در انتخابات آنلاین شرکت کنند.

در انگلیس فکر ایجاد چنین سیستمی برای رای‌گیری از آن‌جایی آب می‌خورد که سیاستمداران انگلیسی متوجه شدند هرساله از تعداد افراد واجدشرایطی که در انتخابات شرکت می‌کنند، کاسته می‌شود. این سیستم به خاطر معطلی کمتر و نداشتن صف‌های طولانی، مورد استقبال انگلیسی‌ها قرار گرفت. البته مردان سیاست در انگلیس اهداف دیگری را هم از این کار داشتند. مثلا این سیستم از تعداد افرادی که واجد شرایط بودند، اما به‌هر دلیلی ثبت‌نام نشده بودند، کم می‌کرد (در این کشور قبل از رای‌گیری و معمولا یک‌بار در سال از افراد واجد شرایط به صورت دستی ثبت‌نام به عمل می‌آید). یکی دیگر از اهداف آنها این بود که هر فرد صرف‌نظر از محل ثبت‌نام شده‌اش، بتواند در هر منطقه‌ای که باشد برای منطقه ثبت‌نامی‌خود رای بدهد؛ کاری که تا پیش از این مقدور نبود. هدف دیگر هم این بود که افراد سالمند و معلول و ناتوان بتوانند بدون حضور در محل، رای بدهند. شاید یکی‌از اهداف جوان‌پسند انگلیسی‌ها از راه‌اندازی این روش در کشورشان، ارائه تصویری از مدرنیته باشد. به‌این‌ترتیب سیستم انتخاباتی، سازگار با شرایط زندگی جوانان خواهد بود. یکی از مزیت‌های انتخابات الکترونیکی، صرفه‌جویی در مصرف کاغذ است. به این‌ترتیب امکان کم‌آمدن برگه‌های رای‌گیری در حوزه‌های مختلف نیست.

این سیستم باید هم مورد قبول سیاستمداران باشد و هم این‌که رای‌دهندگان به آن اطمینان داشته باشند. بنابراین، باید رایگان و عاری از خطا و تقلب باشد. به این منظور نیاز به مکانیسم‌های ممیزی و بازرسی است تا از برگزاری یک انتخابات سالم و شمارش آرای بدون غرض اطمینان حاصل شود. در چنین شیوه رای‌گیری، هم نیروی انسانی دخالت دارد و هم انواع فناوری‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری؛ چون درست است که در این روش کار اصلی را ماشین انجام می‌دهد، اما نیروی انسانی برای کمک و آموزش به رای‌دهندگان و نیز برطرف کردن عیب‌های فنی سیستم و یا کار با ماشین‌های شمارش آرا نیاز است.

ایمن یا شبهه‌ناک؟

برای این‌که به این سوال جواب بدهیم،ابتدا باید بدانیم رای‌گیری الکترونیکی چگونه عمل می‌کند و چه اتفاقاتی در آن می‌افتد.

اکثر ماشین‌های انتخابات الکترونیکی دارای برنامه مشابهی هستند. تمام آنها برنامه‌هایی برای بازیافت آرا هم دارند. یکی از موارد درنظرگرفته‌شده برای چنین سیستم‌هایی، باتری‌های پشتیبان است که در مواقع قطع برق (چه عمدی و چه غیرعمدی)، بتوانند ساعت‌ها کار کنند. علاوه‌ بر این، آرا در قسمتی از حافظه ماشین ذخیره می‌شوند که حتی پس‌از اتمام باتری پشتیبان هم از بین نمی‌روند. این ماشین‌ها به صورت مستقل کار می‌کنند و شبکه نیستند. پس از اتمام کار و برای گزارش آرا به ستاد مرکزی، ماشینی که آرا در آن جمع‌آوری شده است را به شبکه ستاد مرکزی متصل می‌کنند و از طریق یک ارتباط پنهانی مودم به مودم، آرا را ارسال می‌کنند. برای محکم‌کاری بیشتر، در نهایت کارکنان حوزه انتخاباتی، کارت‌های حافظه را به همراه پرینت نتایج به ستاد مرکزی تحویل می‌دهند. برای جلوگیری از حمله احتمالی هکرها، کامپیوترها به اینترنت وصل نمی‌شوند.

در این شیوه همانند مدل سنتی رای‌گیری، هیچ نشانی از نام رای‌دهنده به همراه رای نیست، به این‌ترتیب از ارتشا جلوگیری به عمل می‌آید. یکی از مزیت‌های این مدل نسبت به انواع سنتی رای‌گیری این است که در صورت داشتن خطا در رای، مورد بلافاصله به فرد رای‌دهنده ابلاغ می‌شود تا آن را تصحیح کند. برای افراد نابینا و کم‌بینا هم با استفاده از کلیدهای بریل، امکان رای‌دادن بدون دخالت فردی دیگر فراهم می‌شود. این ماشین‌ها همچنین امکان انتخاب زبان‌های مختلف را به افراد می‌دهند.

البته نباید فکر کنید که انتخابات الکترونیکی کاملا بدون اشتباه و دردسر است.در انتخابات نوامبر‌2003 ویرجینیا، پس از اتمام ساعت رای‌گیری هر 223 حوزه انتخاباتی به صورت هم‌زمان اقدام به ارسال نتایج به ستاد مرکزی کردند. در این شرایط خطوط جواب‌گوی این تعداد نبود، به‌طوری‌که برخی از مسوولان سوار خودروهای خود شدند و نتایج را به این طریق تحویل مرکز دادند. علاوه‌براین وجود یک مشکل نرم‌افزاری باعث شد اعلام نتایج تا 21 ساعت به تعویق افتد. برخی از رای‌دهندگان هم ادعا کردند ماشین‌ها آرای آنها را پاک کرده‌اند.

ناآشنایی افراد با این سیستم‌ها از دیگر مشکلات پیش روست. بزرگ‌ترین خطری که ماشین‌های دارای صفحه لمسی را تهدید می‌کند این است که؛ اگر رای‌ها گم یا تغییر داده شوند، نمی‌توان به‌راحتی آنها را بازیافت کرد. برای حل این مشکل، ماشین‌هایی ساخته‌شدند که بعد از دادن رای هر فرد پرینتی از آن به وی ارائه می‌دهند. البته این برگه‌ها در پشت یک صفحه شفاف در معرض دید فرد قرار می‌گیرند تا وی نتواند در آن تغییری ایجاد کند. اگر رای ارائه شده در پرینت، مورد قبول شخص بود با فشردن یک دکمه برگه درون محفظه‌ای دیگر می‌افتد و ذخیره می‌شود. در غیر این‌صورت، شخص می‌تواند پرینت را رد کند و دوباره رای دهد.

فریبا فرهادیان‌