اجرا و روایت داستانی در تئاتر مذهبی
تئاتر با در نظر گرفتن شبکه ارتباطی و فرآیند انتقال میان فرستنده [هنر] و دریافتگر، همواره برگرفته و بازتاباننده مناسبات انسانی و اجتماعی است.
بر این اساس ، پرداختن به دغدغه های انسان و به کارگیری مضامین فرهنگی اجتماعی را باید مساله ای بدیهی در حوزه تولید و ارائه آن محسوب کرد.تئاتر مذهبی با توجه به چنین رویکردی از نخستین اشکال هنر تئاتر است که خاستگاه های آن را می توان در اجرای مراسم آیینی جستجو کرد. تکمیل و قاعده مندی آیین های نمایشی نیز فرآیندی تدریجی است که طی سال های متمادی تا امروز شکل گیری نمایش صحنه ای مذهبی را نتیجه داده است.
همایش آیین های عاشورایی که امسال چهارمین دوره برگزاری را پشت سر گذاشت ، عرصه نمایش آیین ها و نمایش های مذهبی است ؛ مقتل خوانی ، منقبت خوانی ، مناجات خوانی ، علم گردانی ، پرده خوانی ، چاووش خوانی ، نخل گردانی ، تعزیه و دیگر شیوه های سنتی نمایش ایرانی که می توانند ابزار بیان مضامین مذهبی در قالب نمایش قرار گیرند، آیین ها و شیوه های نمایشی هستند که در گستره این رویداد فرهنگی هنری فرصت حضور پیدا می کنند و تماشاگران و مخاطبان بسیاری نیز دارند، اما اجرا نکردن دیگر آیین های مذهبی (بجز پرده خوانی) در چهارمین همایش آیین های عاشورایی تبریز، نمایش های صحنه ای تنها آثاری بودند که اجرا شدند، مورد توجه قرار گرفتند و داوری شدند.
به طور کلی برای بررسی همه آثار به نمایش درآمده در این همایش می توان 4تقسیم بندی برای آنها قائل شد.
دسته اول نمایش هایی هستند که موضوعات و دستمایه های داستانی ساده و تکراری ای دارند. مضامین کلیشه ای اغلب این نمایش با ساختار اجرایی ساده و کلیشه ای نیز ارائه شدند و تقریبا بیشتر آثار به نمایش درآمده در همایش را می توان در این گروه قرار داد.
در دسته سوم ، نمایش هایی را می توان قرار داد که برای طرح مضامین آشنا و کلیشه ای و تکرار شده شان در پی کشف شیوه های اجرایی نو بوده اند. برخی از این آثار در به دست آوردن زیباشناسی هنری حاصل آمده از انطباق محتوا و فرم ناموفق بوده اند؛ مثل «شب نام تو را ترانه می خواند» به کارگردانی سعید نجفیان که خلاقیت هایی را در حوزه طراحی صحنه و اجرای نمایش به کارگرفته بود، اما ارتباط این نوآوری ها در قیاس با داستان و مضمون نمایش منطقی و متناسب دیده نمی شد؛ اما دسته دیگر نمایش هایی که در این گروه قرار می گیرند نمایش هایی هستند که قالب اجرایی نو و مناسبی را برای موضوع آشنایشان برگزیده اند.
اما دسته چهارم ، نمایش هایی هستند که مضامین مورد اشاره شان را در قالب داستان و فضای روایی خلاقانه ارائه کرده اند؛ به عنوان نمونه ، نمایش «قربانی» به کارگردانی سیرویس همتی که در مسیر کارکرد نوآوری های نمایشی بی شباهت به نمایش قبلی این کارگردان در دومین همایش آیین های عاشورایی هم نیست [محال هم ممکن است] ، اصلا داستان دیگر گونه ای را برای روایت انتخاب کرده و از زاویه دید تازه ای سعی در جلب توجه مخاطب و انتقال مفاهیم موردنظر به آنها دارد.
قربانی با فضاهای تازه و زاویه روایت و نقلی مضمون متفاوتش احتمالا در زمینه انتقال و ارتباط با دریافتگر از دیگر آثار به نمایش درآمده در همایش موفق تر است.
در مجموع همایش آیین های عاشورایی ، عرصه مقایسه و داوری برای ارزیابی چگونگی نمایش ها را فراهم می آورد و از این بابت فرصت مغتنمی است که در آن می توان مجموعه ای از مولفه های مناسب و مهم برای رسیدن به یک تئاتر مذهبی مطلوب را نتیجه گرفت.
مهدی نصیری
