خرچنگ ترسناک «سرطان»

سال‌هاست محققان و متخصصان به دنبال یافتن راه‌هایی برای پیشگیری و درمان انواع سرطان هستند و پیشرفت قابل ملاحظه‌ای هم به دست آمده است، ولیکن به جز موارد معدودی، درمان قطعی برای این بیماری مهلک که می‌تواند هر عضوی از بدن را درگیر کند، حاصل نشده است.

جسم انسان از میلیون‌ها میلیون سلول تشکیل شده است که در کنار هم، بافت‌هایی مانند ماهیچه‌ها، استخوان و پوست را می‌سازند. اغلب سلول‌های طبیعی بدن در پاسخ به تحریکاتی که از داخل و خارج بدن به آنها وارد می‌شود، رشد و تولیدمثل می‌کنند و در نهایت می‌میرند. اگر این فرآیند در مسیر درست و متعادل خود اتفاق بیفتد، بدن سالم می‌ماند و عملکرد طبیعی خود را حفظ می‌کند؛ اما مشکلات زمانی شروع می‌شود که یک سلول طبیعی دچار  جهش  و یا تغییر شده و به سلول سرطانی تبدیل می‌شود. جالب است بدانید در امریکا و تعدادی از کشورهای اروپایی، این بیماری بعد از بیماری‌های قلبی  عروقی، دومین علت مرگ‌ومیر به شمار می‌رود. در کشورهای در حال توسعه نیز بیماری سرطان در ردیف مسائل مهم بهداشتی‌  درمانی محسوب و روند آن رو به افزایش است. در ایران هم این بیماری بعد از بیماری‌های قلبی  عروقی، حوادث و سوانح سومین عامل مرگ‌ومیر محسوب می‌شود.

سلول واحد اساسی و ساختمانی حیات است که همانند کیسه‌ای است حاوی پروتئین‌ها، اسیدهای چرب، کربوهیدرات‌ها و ساختاری مهم به نامDNA  قابلیت رشد، تکثیر و همانندسازی از ویژگی‌های سلول‌های زنده است. ساختار ژنتیکی هر سلول سرعت رشد، تقسیم و زمان مرگ آن را تعیین می‌کند. در حالت طبیعی، جایگزینی سلول‌های فرسوده با سلول‌های جوان از یک برنامه منظم تبعیت می‌کنند و فرآیند رشد و تجدید سلولی به طور ثابت در بدن اتفاق می‌افتد.

سرطان نوعی بیماری است که در آن سلول‌ها توانایی تقسیم و رشد عادی خود را از دست می‌‌دهند و این موضوع منجر به تخریب و فاسد شدن بافت‌های سالم می‌‌شود. از اجتماع این سلول‌های سرطانی و تخریب سلول‌های بافت‌های سالم، توده‌ای به نام تومور ایجاد می‌شود. اگر تومور به لایه‌‌ای محدود ختم شود و به سایر بافت‌ها و ارگان‌ها سرایت نکند، تومور خوش‌‌خیم (غیرسرطانی‌) است و اگر تومور گسترده شده یا به طور بالقوه قابلیت پخش شدن و احاطه کردن سایر بافت‌ها و ارگان‌ها را داشته باشد، بدخیم یا سرطانی نامیده می‌شود. برخی از شکل‌های سرطان متاستاز(Metastasize)  می‌کنند؛ به این معنی که خصوصیت تهاجمی پیدا کرده و به سایر بافت‌های بدن، عمدتا از طریق خون و لنف، سرایت و تومورهای جدیدی را ایجاد می‌کنند.

مفهوم سرطان در پزشکی‌

بیماری سرطان (به پارسی سره: چنگار) یعنی رشد، تکثیر و گاهی انتشار غیرطبیعی سلول‌های بدن. تمامی سرطان‌ها دارای الگوی رشد مهارگسیخته و تمایل به جدا شدن از منشاء اصلی و متاستاز هستند.

یک سلول طبیعی ممکن است بدون هیچ دلیل واضحی به یک سلول سرطانی تبدیل شود؛ ولی در اغلب موارد، تبدیل در اثر مواجهه مکرر با مواد سرطان‌زا صورت می‌گیرد. شکل ظاهری و نیز عملکرد سلول‌های سرطانی شده با سلول‌های طبیعی تفاوت دارد. جهش یا تغییر ایجاد شده درDNA  یا ماده ژنتیکی سلول اتفاق می‌افتد. وقتیDNA  یک سلول تغییر می‌کند، آن سلول با سلول‌های سالم کنار خود تفاوت می‌یابد و دیگر کار سلول‌های طبیعی بدن را انجام نمی‌دهد. این سلول تغییریافته از سلول‌های همسایه‌اش جدا می‌شود و نمی‌داند چه زمانی رشدش باید به پایان برسد و بمیرد. به عبارت دیگر سلول تغییریافته از دستورها و علائم داخلی که سلول‌های دیگر در کنترل آنها هستند، پیروی نمی‌کند و به جای هماهنگی با سلول‌های دیگر خودسرانه عمل می‌کند.

تومورهایی که  بدخیم می‌شوند

وقتی  یک سلول جهش‌یافته تقسیم می‌شود، به 2 سلول جدید جهش‌یافته تبدیل می‌گردد و این فرآیند به همین ترتیب ادامه می‌یابد تا همان یک سلول به توده‌ای از سلول‌ها که تومور نامیده می‌شود، تبدیل می‌گردد. گاهی این تومورها خوش‌خیم بوده و رشد نمی‌کنند؛ ولی در صورتی که سلول‌های تومور رشد کنند و تقسیم شوند و سلول‌های طبیعی اطراف خود را از بین ببرند و به نقاط دیگر بدن هم دست‌اندازی کنند، تومور بدخیم محسوب می‌شود.

بزرگترین خطر تومورهای بدخیم، توانایی آنها در حمله به بافت‌های سالم و پخش شدن در بدن است و این همان متاستاز سرطان است. هرچه تومورها رشد کنند و بزرگتر شوند، جلوی رسیدن مواد غذایی و اکسیژن را به سلول‌های سالم می‌گیرند و با پیشرفت سرطان، سلول‌های سالم می‌میرند و عملکرد و سلامت بیمار از بین می‌رود. اگر جلوی این فرآیند گرفته نشود، سرطان به مرگ می‌انجامد.

علائم هشداردهنده را بشناسید

گرچه امروزه با پیشرفت تکنیک‌های تشخیصی امکان پیگیری‌ها و معاینات سالانه جهت تایید سلامتی افراد در رابطه با برخی انواع سرطان چون سرطان رحم، پستان و... فراهم آمده است، با این حال توجه به نشانه‌هایی که در زیر می‌آید، می‌تواند به نوعی پیش‌آگهی‌دهنده‌ای برای پیگیری شما تلقی شود، گرچه مطمئن باشید نتیجه آن لزوما ابتلا به سرطان نیست.

مراقب خونریزی غیرطبیعی در هر نقطه از بدن باشید. علت پیدایش هرگونه توده سفت سلولی در زیر پوست، مثلا در سینه یا نقاط دیگر را جویا شوید. از سوی دیگر پیدایش زخمی که به آسانی بهبود نمی‌یابد (بویژه در اطراف زبان، دهان و لب‌ها)، سوءهاضمه دائمی، تغییراتی در وضع خال‌ها یا زگیل از قبیل تغییر رنگ، بزرگ شدن، خارش، دردناک شدن و یا خونریزی از آنها که به مدت طولانی ادامه یابد، پیدایش آشفتگی در اعمال روده‌ها یا مثانه که با درمان‌های عادی بهبودی نیابد، سرفه، گرفتگی صدا و یا مشکل شدن عمل بلع به مدت طولانی نیز از مواردی هستند که به دنبال مشاهده آنها، باید بیمار تحت بررسی تخصصی قرار گیرد.

سرطان‌ها به 3 دسته تقسیم می‌شوند

کارسینوم که شامل سرطان‌هایی می‌شود که از سلول‌هایی که سازنده پوست هستند (مثل سرطان پوست) و یا لایه داخلی اعضا را می‌پوشانند (مثل سرطان ریه) و یا سازنده غدد هستند (مثل سرطان سینه) منشا می‌گیرد.

سارکوم که این دسته سرطان‌هایی هستند که از بافت همبند مثل غضروف، استخوان و ماهیچه منشا می‌گیرند. از این رو سرطان استخوان یا سرطان ماهیچه را در هر نقطه از بدن سارکوم می‌گویند.

لوسمی و لنفوم‌ها که  شامل سرطان‌هایی است که از سلول‌های تشکیل‌دهنده خون و سلول‌های ایمنی منشا می‌گیرند.

گفتنی است در کشورهای غربی، سرطان پوست شایع‌ترین سرطان است و پس از آن سرطان سینه، ریه، پروستات، روده بزرگ، مثانه و رحم قرار دارد.

پیشگیری اولیه از سرطان‌

هیچ کس نمی‌تواند به طور قطعی بگوید که پیشگیری از سرطان با توصیه‌هایی که امروزه محققان بر آن تاکید دارند، ممکن است؛ چراکه سرطان در بسیاری موارد می‌تواند جنبه وراثتی داشته باشد؛ ولیکن می‌توان گفت که توجه به تغییر شیوه‌های زندگی از ابعاد مختلف می‌تواند در بسیاری موارد به کاهش درصد ابتلا به سرطان منتهی شود.

پیشگیری اولیه از سرطان با اجتناب از عامل ایجادکننده یا مصرف ماده‌ای که مانع از پیدایش فرآیند بدخیمی می‌شود، صورت می‌گیرد و شامل اقداماتی برای کاهش خطرات شیوه زندگی (اجتناب از توتون، مصرف غذاهای کم‌چرب و غنی از فیبر، استفاده از کرم ضد آفتاب، پیاده‌روی و ورزش کردن، به حداقل رساندن عوامل استرس‌زا) و مصرف عوامل پیشگیری شیمیایی چون  مواد معدنی یا ویتامین‌ها هستند.

با این حال نباید فراموش کرد که عدم استفاده از مشروبات الکلی و دخانیات، صرف غذاهایی که به صورت آب‌پز تهیه می‌شود، عدم استفاده از غذاهایی که آثار سوختگی در آنها نمایان است، استفاده از سبزیجات و انواع میوه‌ها، استفاده کمتر از گوشت قرمز، رعایت کامل امور بهداشتی و داشتن تحرک و  فعالیت‌های ورزشی می‌تواند در جلوگیری از سرطان کمک کند.

افزایش طول عمر بیماران سرطانی

خوشبختانه به علت تشخیص زودرس سرطان‌ها و پیشرفت در درمان آنها، طول عمر بیماران مبتلا به سرطان رو به افزایش است. براساس آخرین آمارها، تعداد بیمارانی که پس از تشخیص و درمان سرطان زنده مانده‌اند در 3 سال گذشته در کشورهای توسعه‌یافته 3 برابر شده است.
بیمارانی که امروز سرطان آنها تشخیص داده می‌شود، طول عمرشان تا 5 سال پس از تشخیص حدود 64 درصد خواهد بود؛ در حالی که این رقم در 5 سال گذشته 50 درصد بوده است و این نشانه شناسایی بهتر و بیشتر طبیعت سرطان‌های مختلف، نحوه تشخیص زودرس و درمان‌های پیشرفته می‌باشد. هرساله حدود 10 میلیون نفر در سراسر دنیا به سرطان دچار می‌شوند. کما این‌که در حال حاضر حدود 30 میلیون نفر که در چند‌سال گذشته به سرطان دچار شده‌اند، در دنیا زندگی می‌کنند؛ در حالی که در میان درصد بالایی از آنها، هیچ نشانه و علائمی از سرطان دیده نمی‌شود.

ناکامی در یافتن درمان قطعی‌

امروزه برخی از سرطان‌ها درمان قطعی ندارند؛ اما برای جلوگیری از رشد و پیشرفت آنها از روش‌های جراحی، پرتودرمانی، شیمی‌درمانی، هورمون‌درمانی، پیوند مغز استخوان و... استفاده می‌شود. البته یافته‌های جدید زیست‌شناسی سلولی تومور در روش‌های درمانی و در واقع ژن‌درمانی به صورت ترکیبی طی یک برنامه هماهنگ مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند. بعلاوه امروزه با دستیابی به دانش بهره‌گیری از سلول‌های بنیادی می‌توان چشم‌انداز روشنی را در درمان انواع سرطان در آینده نه‌چندان دور رقم زد. امروزه شکل‌های جدید اشعه همانند پرتوهای لیزر که به بافت‌‌های طبیعی صدمه نمی‌‌زنند و توسعه انواع هورمون‌درمانی به‌تنهایی و یا در ترکیب با سایر درمان‌ها از پیشرفت‌های مهم در خصوص پیشگیری و درمان سرطان به شمار می‌رود. اخیرا موفقیت‌های تشخیص و درمان سریع‌تر بیماران، تکامل روش‌های جدید تشخیصی و درمانی مانند شیمی‌درمانی و هورمون‌درمانی و الگوهای معاینات ادواری و عمومی سرطان توانسته مرگ‌ومیر ناشی از این بیماری را کاهش دهد.

درمان سرطان به طور کامل وابسته به موقعیت منحصر به فرد بیمار است. انواع متفاوت سرطان به یک درمان پاسخ‌های متفاوت و گاه متناقضی می‌دهند، بنابراین تعیین نوع سرطان گامی بسیار مهم و حیاتی برای انتخاب بهترین و موثرترین نوع درمان خواهد بود. این‌که سرطان چقدر گسترش یافته می‌تواند یکی دیگر از اساسی‌ترین نکات مرتبط با انتخاب نوع درمان باشد، بعلاوه وضعیت سلامت عمومی، رفتارها و عادات زندگی و سایر عوامل فردی نیز در این قضیه بسیار موثر هستند.

نکاتی خواندنی از سرطان در دنیای امروز

 باورتان می‌شود 40 درصد سرطان‌ها عمدتا به وسیله عدم مصرف دخانیات، داشتن تغذیه سالم، انجام فعالیت بدنی و پیشگیری از عفونت‌هایی که ممکن است منجر به سرطان شوند، قابل پیشگیری هستند؟

تاکنون بیش از 100 نوع سرطان شناسایی شده است و این سرطان‌ها در هر قسمتی از بدن می‌توانند تظاهر پیدا کنند.

بیش از 70 درصد تمام مرگ‌های ناشی از سرطان در کشورهای کم‌درآمد یا با درآمد متوسط اتفاق می‌افتد.

سرطان‌های شایع و کشنده در مردان در سراسر جهان عبارتند از: ریه، معده، کبد، کولورکتال و ازوفاگوس (مری) و سرطان‌های شایع و کشنده در زنان به ترتیب عبارتند از: سرطان سینه، ریه، معده، کولورکتال و سرویکس (دهانه رحم که البته واکسن آن نیز به بازار آمده است). جالب است بدانید شایع‌ترین سرطان‌ها، سرطان پوست است که نزد زنان، بیشتر از مردان است. همچنین احتمال ابتلای زنان سیگاری به سرطان ریه، بیشتر از مردان سیگاری است. سرطان مری و معده نیز در آقایان و سرطان روده در خانم‌ها شایع‌تر است.

یک‌پنجم کل سرطان‌های سراسر جهان نیز با یک عفونت مزمن، برای مثال ویروس پاپیلوهای انسانی(HPV)  که باعث سرطان سرویکس می‌شود و ویروس هپاتیت(HBV)   که باعث سرطان کبد می‌شود، در ارتباط است.

یک‌سوم سرطان‌ها هم اگر در مراحل اولیه تشخیص داده و به اندازه کافی درمان شوند، قابل درمان هستند.

عواملی که به ایجاد سلول‌های سرطانی کمک می‌کنند

عوامل ژنتیکی از جمله نقایصی در کروموزوم‌ها و یا انتقال ژن معیوب به جنین در کنار عوامل ایمنولوژیک (ایمنی) مانند نارسایی مکانیسم ایمنی طبیعی بدن می‌توانند از عوامل ایجادکننده سرطان محسوب شوند. در عین حال داروهای سرکوبگر ایمنی نیز موجب سرکوب مکانیسم ایمنی طبیعی شده و زمینه‌ ابتلا به سرطان را فراهم می‌کنند. گذشته از آن تماس با مواد سرطان‌زا مانند آزبست، پرتونگارها و رادیوم‌ پرتوهای یونیزه شامل امواج الکترومغناطیسی همچنین ویروس‌هایی که قابلیت تغییر دادن شکل سلولی را دارند، در کنار عوامل ترشح هورمونی موجب تسریع در روند بدخیمی بیماری می‌شود.

مرگ سالانه 30 هزار بیمار سرطانی در ایران

چندی پیش رئیس انستیتو سرطان دانشگاه علوم پزشکی تهران گفت: در هر سال حدود 30‌هزار نفر در کشور بر اثر ابتلا به سرطان، جان خود را از دست می‌دهند.

دکتر محمدعلی محققی، جراح همچنین افزود سالانه حدود 70 هزار مورد جدید به آمار مبتلایان به سرطان در کشور افزوده می‌شود. براساس آمار موجود، پیش‌بینی می‌شود که تقریبا 200 هزار نفر در کشور مبتلا به یکی از انواع مختلف سرطان باشند. به طور متوسط در هر 100 هزار نفر جمعیت در هر سال حدود 100 مورد به سرطان مبتلا می‌شوند و متوسط جهانی این آمار به صورت 143 نفر در 100 هزار نفر است؛ در حالی که آمار ابتلا به سرطان در کشورهای صنعتی بالاتر است و نسبت ابتلا به سرطان در کشورهای صنعتی حدود 200 نفر در 100 هزار نفر است. یکی از دلایل این امر، تفاوت هرم سنی در جوامع مختلف است و در کشورهایی که جمعیت آنها مسن‌تر است، موارد ابتلا به سرطان هم بیشتر است. هرم سنی جمعیت کشور ما طبق سرشماری جدید در مقایسه با سرشماری‌های قبلی رو به مسن‌تر شدن است و با توجه به این‌که سرطان هم در دهه‌های بالاتر عمر بیشتر بروز می‌کند، باید برنامه‌ریزی جهت کنترل و پیشگیری از این بیماری با جدیت بیشتری پیگیری شود.

آگاهی مردم در مورد سرطان چقدر است؟

آگاهی‌های مردم در مورد سرطان‌ها بسیار کم و نامناسب است. طی پژوهشی که از سوی انجمن سرطان امریکا منتشر شده مشخص شده است که 70 درصد مردم به غلط تصور می‌کنند که در ابتلا به سرطان، سابقه فامیلی مهمتر از سن است، در حالی که سن مهم‌ترین عامل منفرد سرطان است.

38 درصد مردم معتقد بوده‌اند که سرطان نخستین عامل تهدیدکننده آنان است در حالی که پژوهش‌های علمی ‌مهم‌ترین عامل مرگ و میر را بیماری‌های قلبی معرفی می‌کنند. 87 درصد ادعا کرده‌اند که در مورد سرطان به اندازه کافی اطلاعات دارند، در حالی که بسیاری نمی‌دانستند که برای بیماریابی سرطان از چه موقع و هر چند وقت یکبار باید به پزشک مراجعه کنند. پس از 40‌سالگی طبق یک برنامه منظم باید برای معاینه و آزمایش‌ها در مورد سرطان به پزشک مراجعه کرد.

از جمله ناآگاهی‌های دیگر آن‌که 32 درصد افراد نمی‌دانستند که مردان بیشتر از زنان در طول عمر خود در معرض ابتلا به سرطان هستند.  همه اینها لزوم اطلاع رسانی بیشتر به مردم در زمینه‌های بهداشتی را نشان می‌دهد. از جمله باید بدانند عدم مصرف سیگار و مشروبات الکلی، محدود کردن غذاهای چرب، مصرف بیشتر میوه و سبزیجات، ورزش منظم، حفظ وزن مناسب و دوری از آفتاب در پیشگیری از سرطان مؤثرند.

کشورهای پیشرفته بیشتر در معرض سرطانند

شاید برایتان جالب باشد که بدانید انجمن سرطان امریکا اعلام کره است در سال 2007 بیش از 12‌میلیون مورد جدید سرطان در جهان‌شناسایی شده است که انتظار می رود به مرگ 7 میلیون و 600‌هزار نفر در سال جاری منجر شود. بنا به گزارش انجمن سرطان امریکا 5 میلیون و 400 هزار مورد از کل موارد سرطان و 2 میلیون و 900 هزار نفر از مرگ و میر‌ها بر اثر این موارد سرطان در کشورهای صنعتی هستند.در حالی که 6 میلیون و 700 هزار مورد از موارد سرطان و 4 میلیون و 700‌هزار مورد از موارد مرگ و میر در کشورهای در حال توسعه خواهند بود.

در کشورهای ثروتمند سرطان پروستات، ریه و روده در نزد مردان شایع‌ترین موارد سرطان هستند. در نزد زنان نیز سرطان پستان، روده و ریه شایع‌ترین موارد هستند. در عین حال در کشورهای در حال توسعه سرطان ریه، معده و کبد در مردان و سرطان دهانه رحم و معده در زنان شایع است.

در کشورهای کمتر توسعه یافته هم سرطان معده و کبد در مردان و سرطان دهانه رحم و معده در زنان شایع‌ترین نوع سرطان‌ها هستند. حدودا 15 درصد همه سرطان‌ها در جهان به علت عفونت ایجاد می‌شوند اما در کشورهای در حال توسعه درصد ابتلا به سرطان‌های عفونی 3 برابر بیشتر از کشورهای صنعتی است. 

پونه شیرازی‌