دشمنان باید خسارات به محیط زیست را جبران کنند

آنچه امروز در طبیعت رخ‌داده، تنها بخشی از یک چرخه بلندمدت است. آثار جنایت آمریکا و اسرائیل بر محیط زیست، محدود به زمان درگیری نیست و می‌تواند تا سال‌ها و حتی نسل‌ها ادامه یابد. از همین‌رو، ارزیابی دقیق خسارات، برنامه‌ریزی برای احیای زیست‌بوم‌ها و توجه جدی به ملاحظات محیط‌زیستی در دوره بازسازی، ضرورتی انکارناپذیر به‌شمار می‌رود؛ چراکه طبیعت، اگرچه بی‌صداست، اما آسیب‌هایش عمیق و ماندگار خواهد بود. در همین زمینه، جام‌جم در گفت‌و‌گو با دکتر شینا انصاری، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، به بررسی ابعاد مختلف آسیب‌های وارده به حیات‌وحش و محیط زیست کشور در جریان این جنگ پرداخته است.

آخرین ارزیابی‌ها از آسیب به محیط زیست در جنگ تحمیلی سوم چیست؟
خسارات محیط‌زیستی ناشی از جنگ را می‌توان در سه دسته کلی طبقه‌بندی کرد؛ آسیب‌های حین حمله، آسیب‌های پس از حمله و فشار واردشده بر منابع طبیعی در دوره بازسازی. برای نمونه، در زمان حمله به تأسیسات نفتی، انتشار دود و گاز‌های ناشی از انفجار و نیز آتش‌سوزی پوشش گیاهی اطراف، ازجمله آسیب‌های مستقیم حین حمله محسوب می‌شوند.
در مرحله پس از حمله، نشت احتمالی مواد آلاینده به خاک و ماندگاری طولانی‌مدت آنها، از یک‌سو و از بین رفتن پوشش گیاهی و خدمات اکوسیستمی آن، از سوی دیگر، از مهم‌ترین پیامد‌ها به‌شمار می‌آیند. همچنین در دوره بازسازی، نیاز به استخراج گسترده مواد اولیه مانند آهن و سایر مواد معدنی، خود به معنای افزایش فشار بر منابع طبیعی است.
در جنگ تحمیلی ۴۰‌روزه، در شهر‌هایی مانند تهران، اصفهان، مشهد و اراک، همچنین در مناطق صنعتی نظیر عسلویه و ماهشهر و دیگر نواحی، شاهد طیفی از این آسیب‌ها بوده‌ایم؛ ازجمله آلودگی هوا و خاک، تخریب و آلودگی پهنه‌های آبی و سواحل، تخریب ابنیه و تأسیسات مختلف (نظامی، صنعتی و اداری) و نیز آسیب به زیرساخت‌هایی همچون راه‌ها، خطوط ریلی و فرودگاه‌ها. تمامی این موارد، افزون بر خسارات اقتصادی و زیرساختی، پیامد‌های جدی محیط‌زیستی نیز به همراه دارند.
نکته مهم در ارزیابی این خسارات، پیچیدگی و زمانبر بودن آن است. برخلاف خسارات ساختمانی که براساس متراژ و هزینه مصالح قابل برآورد سریع هستند، در حوزه محیط زیست، به‌ویژه در عرصه‌های طبیعی، چنین امکانی وجود ندارد. به‌عنوان‌مثال، برای برآورد خسارت ناشی از تخریب یک تالاب ساحلی، باید خدمات زیست‌بومی آن، زمان خودپالایی و دوره بازگشت به شرایط پیشین که ممکن است تا دو دهه به طول انجامد در نظر گرفته شود.
براساس برآورد‌های اولیه، تنها خسارات واردشده به عرصه‌های طبیعی خشکی کشور در جنگ ۱۲ روزه که با آتش‌سوزی حدود ۸۴۵۰ هکتار همراه بود، رقمی بالغ بر ۱۹هزارمیلیارد تومان برآورد شده است. تأکید می‌کنم این رقم صرفا مربوط به بخش محیط طبیعی خشکی است و محاسبات مربوط به محیط زیست انسانی و دریایی همچنان ادامه دارد.
در مورد جنگ تحمیلی ۴۰ روزه نیز، همکاران ما از همان روز‌های نخست، با اتکا به تجربه پیشین، در حال جمع‌آوری گزارش‌ها و انجام بررسی‌های تخصصی هستند. با توجه به پیچیدگی این فرآیند، هنوز برای اعلام برآورد نهایی خسارات زود است.

برای جبران این آسیب‌ها چه برنامه‌هایی دارید؟
بخشی از جبران خسارات، اگرچه ماهیت محیط‌زیستی دارند، در حیطه وظایف سایر دستگاه‌ها قرار می‌گیرند. نقش سازمان حفاظت محیط زیست در این میان، تمرکز بر مأموریت ذاتی خود، یعنی نظارت بر اجرای فعالیت‌ها مطابق با اصول و ملاحظات محیط‌زیستی است.
در حوزه زیستگاه‌های طبیعی، با توجه به تنوع زیستگاه‌ها و عرصه‌ها، مجموعه‌ای از اقدامات در دستورکار قرار دارد؛ ازجمله پاک‌سازی مناطق آسیب‌دیده، احیای پوشش گیاهی و تأمین مجدد امنیت زیستگاهی. براساس ارزیابی‌های انجام‌شده، در جنگ ۴۰‌روزه، آسیب گسترده‌ای به زیستگاه‌های خشکی وارد نشده و خسارات عمدتا محدود و نقطه‌ای بوده‌اند.

آیا به مجامع بین‌المللی اعتراض کرده‌اید و آنها برای جبران این خسارت‌ها کمکی خواهند کرد؟
پیش از آغاز جنگ، دو نامه اعتراضی خطاب به دبیرکل سازمان ملل متحد و وزرای محیط زیست کشور‌های حوزه خلیج‌فارس تهیه و ارسال و در آنها نسبت به روند فزاینده نظامی‌سازی منطقه و پیامد‌های محیط‌زیستی آن هشدار داده شد. بااین‌حال، درگیری نظامی با تجاوز دشمنان آمریکایی و اسرائیلی آغاز شد و در جریان آن، از سوی وزارت امور خارجه و سازمان حفاظت محیط زیست اعتراضات متعددی به مجامع بین‌المللی صورت‌گرفت.
درحال‌حاضر نیز مطالعات گسترده‌ای برای برآورد دقیق خسارات محیط‌زیستی در حال انجام است تا زمینه پیگیری حقوقی این موضوع فراهم شود. علاوه بر این‌که دشمنان متخاصم باید خسارات محیط زیستی به کشور را جبران کنند، از نهاد‌های بین‌المللی نیز توقع داریم در بازسازی و جبران آنها به ما یاری برسانند، چون ایران نه در این جنگ و نه در هیچ جنگی در یک قرن گذشته، آغازگر تخاصم نبوده و نیست و حالا از طرف دو دشمن به‌طور ناجوانمردانه‌ای مورد حمله قرار گرفته است. 

در این میان، همه از آلودگی هوا و تخریب منابع آب و خاک سخن می‌گویند؛ برای کاهش این خسارت‌ها چه باید کرد؟
درخصوص آلودگی هوا، پس از پایان حملات، گزارشی از تداوم انتشار آلاینده‌ها دریافت نشده است؛ بااین‌حال، در روز‌هایی که مخازن سوخت در اطراف تهران هدف قرار گرفت، میزان آلودگی هوا در پایتخت به سطحی نگران‌کننده رسید. در مورد آلودگی منابع آب و خاک، نخستین گام، شناسایی دقیق نوع و میزان آلاینده‌ها در هر منطقه است تا براساس آن، اقدامات متناسب طراحی و اجرا شود. باید توجه داشت که تخریب منابع آب و خاک معمولا ازجمله آسیب‌های بلندمدت است و در برخی موارد، امکان بازگشت کامل آنها به شرایط اولیه وجود ندارد. حتی در مواردی که احیا ممکن باشد، این فرآیند زمانبر بوده و گاه به بیش از یک دهه زمان نیاز دارد.
نکته قابل تأمل آن است که محیط زیست و منابع طبیعی، همواره قربانیان خاموش جنگ‌ها هستند. درحالی‌که آثار جنگ در شهر‌ها ممکن است طی مدت کوتاهی برطرف شود، پیامد‌های آن در طبیعت سال‌ها و حتی دهه‌ها باقی می‌ماند. هنوز در بخش‌هایی از غرب و جنوب‌غرب کشور، آثار جنگ تحمیلی هشت‌ساله قابل مشاهده است. از این منظر، اگرچه یک جنگ ممکن است از نظر نظامی چند روز یا چند ماه به طول انجامد، اما از منظر محیط‌زیستی، تبعات آن می‌تواند سال‌ها و حتی دهه‌ها استمرار داشته باشد.

حیات‌ وحش در این جنگ چه آسیب‌هایی متحمل شد؟
خوشبختانه تاکنون گزارشی مبنی بر آسیب مستقیم به گونه‌های جانوری وحشی دریافت نشده است. محیط‌بانان در طول دوره جنگ، پایش مستمر زیستگاه‌ها را در دستورکار داشتند و گزارش‌ها نشان می‌دهد که تلفات مستقیمی ثبت نشده است.
بااین‌حال، جابه‌جایی حیات‌وحش براثر استرس ناشی از انفجار‌ها و پراکندگی آنها در زیستگاه‌ها گزارش شده است. درحال‌حاضر، محیط‌بانان در تلاشند با تأمین امنیت زیستگاهی در دوره پس از آتش‌بس، شرایط را به وضعیت پیشین بازگردانند.

آیا محیط‌بانان یا دیگر نیرو‌های سازمان در این جنگ آسیب دیدند؟
در جریان این درگیری‌ها، سه نفر از محیط‌بانان در استان اصفهان حین انجام وظیفه و در پی حملات دشمن دچار آسیب شدند که خوشبختانه همه آنها پس از بهبود به محل کار خود بازگشتند.
به‌جز این موارد، آسیب مستقیم دیگری به نیرو‌های در حال انجام وظیفه گزارش نشده است. بااین‌حال، برخی از همکاران در استان‌هایی مانند تهران، البرز و اصفهان با خساراتی ازجمله تخریب منازل مسکونی، آسیب به خودروی سواری و جراحات ناشی از اصابت ترکش مواجه شده‌اند.

مناطق چهارگانه محیط زیست در این حملات چه میزان آسیب دیدند؟
در جریان جنگ ۴۰‌روزه، هفت منطقه در عرصه‌های خشکی و شش زیستگاه دریایی و تالاب‌های ساحلی دچار آسیب شدند. در مناطق خشکی، خسارات عمدتا محدود و نقطه‌ای بوده است. همچنین به‌دلیل وقوع حملات در فصل زمستان و هم‌زمانی با بارش‌ها، خوشبختانه آتش‌سوزی گسترده‌ای در این مناطق رخ نداد.
در مقابل، ارزیابی خسارات واردشده به زیستگاه‌های دریایی و تالاب‌های ساحلی همچنان در حال انجام است؛ چراکه برآورد این نوع خسارات به‌دلیل پیچیدگی‌های فنی، فرآیندی زمانبر محسوب می‌شود.

آیا پیش از وقوع جنگ، برنامه‌ای برای کاهش آسیب‌ها اجرا شد و تا چه حد اثرگذار بود؟
پس از تجربه جنگ ۱۲ روزه، دستورالعملی جامع برای حفاظت از محیط زیست در شرایط پیش از جنگ، حین درگیری و پس از آن تدوین و به تمامی بخش‌ها ابلاغ شد. این دستورالعمل، علاوه بر موارد اداری نظیر حفاظت از پرسنل و نحوه انجام وظایف در شرایط بحران، شامل مجموعه‌ای از اقدامات تخصصی برای حفاظت از محیط زیست در عرصه‌های خشکی، دریایی و نیز مناطق شهری و سکونتگاه‌های انسانی است.
اجرای این دستورالعمل در بسیاری از موارد موجب شد فعالیت‌های جاری سازمان بدون وقفه ادامه یابد و درعین‌حال، اقدامات لازم متناسب با شرایط جنگی نیز با سرعت و هماهنگی بیشتری انجام شود.

برای مواجهه با جنگ‌های احتمالی آینده، چه برنامه‌ریزی‌هایی انجام شده است؟
در همان دستورالعمل، تمهیدات لازم برای مواجهه با شرایط مشابه پیش‌بینی شده است. هرچند امید می‌رود کشور هرگز با تجاوز نظامی مواجه نشود، اما آمادگی‌های لازم براساس این چارچوب وجود دارد.
همچنین تجربه دو جنگ در فاصله زمانی کوتاه، امکان ارزیابی و آزمون عملی این دستورالعمل را فراهم کرده است. بر همین اساس، فرآیند بازنگری و به‌روزرسانی آن در بخش‌های مختلف در حال انجام است. این دستورالعمل ماهیتی گسترده و تخصصی دارد و حوزه‌های متعددی را در بر می‌گیرد.

پهنه‌های آبی جنوبی کشور تا چه میزان دچار خسارت شده‌اند؛ از منابع آبی و حیات‌وحش گرفته تا زیستگاه‌ها؟
در پهنه‌های آبی جنوب کشور، به‌ویژه در تالاب‌های ساحلی، هم گزارش‌هایی از آسیب‌های فیزیکی و هم مواردی از آلودگی، ازجمله لکه‌های نفتی ناشی از حمله به تأسیسات نفت، گاز و پتروشیمی دریافت شده است.
بااین‌حال، فرآیند جمع‌آوری داده‌ها، راستی‌آزمایی گزارش‌ها و انجام بررسی‌های تخصصی همچنان ادامه دارد. همان‌طور که پیش‌تر نیز اشاره شد، ارزیابی خسارات در زیستگاه‌های دریایی و ساحلی، به‌مراتب پیچیده‌تر از زیستگاه‌های خشکی است و به همین دلیل، به زمان بیشتری نیاز دارد. درحال‌حاضر، تهیه گزارش‌های دقیق از آثار این حملات بر زیستگاه‌های مذکور در دست اقدام است.

آیا برآوردی از میزان خسارات و غرامت انجام شده است؟
اظهار نظر دقیق درباره میزان خسارات و غرامت، مستلزم تکمیل مطالعات، تدقیق گزارش‌ها و انجام ارزیابی‌های جامع است. درحال‌حاضر، جلسات متعددی در سطوح کارشناسی، مدیریتی و عالی در این زمینه در حال برگزاری است.
نکته مهم آن است که برای پیگیری‌های حقوقی با هدف دریافت غرامت آسیب‌های جنگ، لازم است برای هر مورد آسیب، در هر منطقه، گزارش مستقلی تهیه شود. این گزارش‌ها باید شامل وضعیت پیش از حمله، وضعیت پس از آن و میزان دقیق خسارت واردشده باشند که هریک به‌صورت جداگانه محاسبه می‌شود. با توجه به گستردگی حملات و تنوع آسیب‌های محیط‌زیستی، این فرآیند به‌طور طبیعی زمانبر خواهد بود.

بیشترین میزان آسیب مربوط به کدام منطقه است؟
در شرایط فعلی، نمی‌توان با قطعیت به این پرسش پاسخ داد، چراکه ممکن است آسیب به یک منطقه شامل آتش‌سوزی در سطحی وسیع ولی در منطقه‌ای دیگر، شامل حمله نقطه‌ای به تأسیسات پتروشیمی باشد. در اولی شکل آسیب، سوختن پوشش گیاهی است و احتمالا احیای آن زمانبر ولی قابل انجام است. اما در دومی ممکن است با نشت ماده‌ای آلاینده روبه‌رو باشیم که پاک‌سازی آن از منابع آب و خاک بسیار دشوار باشد. به‌همین خاطر تا پایان بررسی‌ها نمی‌توان درباره آن اظهار نظر کرد.