مدیریت ژنتیکی ، مارال را احیا می کند

تخریب جنگل و تبدیل آن به مجمع الجزایر جدا از هم با فعالیت های شرکتهای مقاطعه کار جنگل و ساخت و سازهای انسانی بشدت امنیت جمعیت این گونه را مورد تهدید قرار داده است . متاسفانه محدود شدن زیستگاه این جانور و در معرض اصوات ناشی از تعرض جاده ها و تخریب جنگل قرارگرفتن این گونه ، علاوه بر کاهش میل آن به جفت گیری ، بارداری های آن را نیز گاه ناموفق می کند، چرا که استرس های موجود در زیستگاه ها می تواند رفتارهای عادی جانور را تغییر دهد.

هم اکنون بانک ژن با مطالعات ژنتیک ، احیای «مرال» را در اولویت برنامه های خود دارد تا دوباره شاهد حضور منحصر به فرد این گونه از حیات وحش باشیم.

بانک ژن سازمان حفاظت محیط زیست حدود یک سال است که فعالیت خود را به منظور حفاظت و احیای گونه های جانوری و گیاهی بویژه گونه های در معرض خطر آغاز کرده است.

هم اکنون بانک ژن با اولویت احیا و حفاظت از 8گونه جانوری و برخی از گونه های گیاهی در معرض انقراض ، مطالعات ژنتیک و بررسی های میدانی خود را آغاز کرده است که در این میان ، گونه جانوری «مارال» از جمله مهمترین گونه های دارای اولویت پژوهشی در این بخش است تا با استفاده از رویکرد جدید مدیریت ژنتیکی ، مدیریت بهینه ای برای احیا و حفاظت از این گونه باارزش و نگین جنگل های خزری به کار گرفته شود.

بررسی ها نشان می دهد که تنوع زیستی در کشور ما تنها دو برابر قاره اروپاست و این نشانگر غنای موجود در اقلیم ها، زیستگاه ها، جانوران و گیاهان سرزمین ایران است . از این رو یکی از لایه های حفاظتی سازمان محیط زیست ، حفاظت از ساختارهای ژنتیکی گونه های مختلف در ایران با اولویت مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط زیست است .

طرح ایجاد بانک ژن از سال 1384 شکل گرفت که هم اکنون این مجموعه نگهداری مطلوب از ذخایر ژنتیکی جانوری و گیاهی و حفظ تنوع زیستی به عنوان سرمایه های ملی را با استفاده از تکنیک های زیست فناوری در دست اقدام دارد.

بانک ژن یکی از موثرترین راههای حفاظت از گونه های گیاهی و جانوری بخصوص گونه های در معرض خطر است و به گفته رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ، حدود 4هزار گونه گیاهی و جانوری در مناطق تحت مدیریت سازمان وجود دارد که مطالعه روی این گونه ها، باید هر چه زودتر آغاز شود.

بر این اساس ، به دنبال تعیین سیاست های تدوین بانک ژن ، اولویت بندی گونه های در معرض خطر برای جانوران ، گیاهان و آبزیان در معرض انقراض و در معرض تهدید انجام شد. گونه های مارال ، آهو، گوزن زرد ایرانی ، تمساح پوزه کوتاه ایرانی ، خرس سیاه ، خرس قهوه ای ، پلنگ و یوز در بخش جانوران ، گونه هایی مانند هوبره و میش مرغ در بخش پرندگان ، گونه هایی مانند آستوراگالوس و سمناننیس در بخش گیاهان و همچنین آبزیان از گونه های ماهی کوره غار و نوعی ماهی آندمیک در منطقه حفاظت شده گنو در فهرست اولویت های مطالعاتی ژنتیکی و شناسایی ذخایر ژنتیکی آنها در بانک ژن قرار گرفته است.

اگرچه در این میان ، به گفته مدیرکل دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست که مسوولیت مدیریت بانک ژن را نیز دارد، در صورت بروز حوادثی مانند مرگ ناگهانی جمعیتی از دلفین ها در سواحل ایران بررسی ضربتی آنالیز جمعیتی از دلفین ها نیز در دستور کار قرار می گیرد.

دکتر شهاب الدین منتظمی معتقد است : استفاده از تکنیک های جدید زیست فناوری مانند کشت بافت در آزمایشگاه برای گونه های در معرض خطر گیاهی قابل استفاده است تا گونه های در معرض خطر هر منطقه به صورت آزمایشگاهی تکثیر شده سپس برای احیای همان گونه که در زیستگاه نمونه برداری شده ، برگردانده شود.

وی ادامه می دهد: چنانچه این مساله برای گونه گیاهی سوسن چلچراغ در دست برنامه ریزی بوده و بر این اساس باید از ورود هر گونه غیربومی به زیستگاه اصلی جلوگیری شود.

وی با اشاره به روشهای حفاظتی از گونه های جانوری به منظور مدیریت گونه های جمعیتی گفت : درخصوص جانوران در رده سلولی از اسپرم و تخمک گونه ها در بانک ژن ذخیره سازی می شود تا در صورت ضرورت برای احیا از این ذخایر استفاده شود.

مدیرکل دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیک سازمان حفاظت محیط زیست می گوید: مدیریت ژنتیک در مورد جمعیت های در معرض انقراض می تواند مدیریت بهینه ای برای حفظ جمعیت باشد، چرا که خلوص و تنوع ژنتیکی را می شناسد و براحتی جمعیت را کنترل می کند.

دکتر منتظمی با اشاره به وضعیت مارال افزود: یکی از عواملی که بحث تنوع ژنتیکی را کاهش می دهد؛ وجود موانع طبیعی جغرافیایی مانند کوه و دره است که مانع از مهاجرت های طبیعی در این گونه جانوری شده و تنوع ژنتیک را در تولیدمثل این گونه کاهش می دهد. وی از دخالت های انسانی مانند ساخت سدها و بزرگراه ها به عنوان دیگر موانع جدایی جمعیت های مارال نام برد و افزود: وقتی به این روش ، جمعیت ها از هم جدا می شوند، در طول سالها جمعیت کوچک شده و جمعیت جانور با فرسایش ژنتیک روبه رو خواهد شد.

منتظمی تاکید کرد: این مساله ایجاب می کند گونه های در معرض خطر از نظر جمعیتی و تنوع ژنتیک مطالعه شوند تا عوامل بازدارنده ، کنترل و مدیریت شوند. این در حالی است که کارشناسان جهانی امروزه بحث نبودن تنوع ژنتیک را بر هر عامل دیگری نظیر تخریب زیستگاه ، کاهش طعمه و شکار برای انقراض یک گونه مقدم می شمارند.

یکی از روش های تکثیر و پرورش گونه ها، روش تکثیر در اسارت است که امروزه برای بسیاری از گونه های جانوری به کار گرفته می شود؛ به طوری که شاید تکثیر یک جمعیت از طریق تکثیر در اسارت 3 تا 4 عدد از یک گونه انجام شود تا در زیستگاه اصلی اش رهاسازی شود.

مدیرکل دفتر تنوع زیستی و ذخایر ژنتیک سازمان حفاظت محیط زیست معتقد است ؛ جمعیتی که در طول سالیان در اسارت تکثیر شده از نظر ژنتیکی در بحران است ، از این رو از آنجا که جمعیت های مارال و گوزن زرد و آهو نیز به نوعی به روش تکثیر در اسارت برای رهاسازی انتخاب شدند، هم اکنون انجام مطالعات ژنتیکی روی این گونه ها، بسیار ضروری است .

منتظمی تاکید کرد: این موضوع نشان می دهد اگر در منطقه ای ، خلوص ژنتیکی وجود دارد، باید با اعمال مدیریت یک یا جمعیتی از گونه را وارد جمعیت موردنظر کنیم تا از خلوص ژنتیکی جمعیت جلوگیری شود. وی با اشاره به این که جمعیت مارال در معرض تهدید است ، ادامه داد: به منظور مطالعه مارال هم اکنون 60نمونه بیولوژیک از نمونه های فیلدی و اسارتی اخذ شده و مقدمات آنالیزی نمونه ها شروع شده است ، همچنین نمونه برداری از گونه های استان گلستان و مازندران بزودی اخذ می شود تا به صورت ضرب الاجل آنالیز نمونه ها تهیه و برنامه مدیریتی جمعیت تدوین و ارائه شود.

مطالعات نشان می دهد هم اکنون حدود 90گونه جانوری در معرض تهدید و 10گونه جانوری در معرض خطر انقراض و 25گونه گیاهی در معرض انقراض و 1700گونه در معرض تهدید در کشور وجود دارد، به این ترتیب با استفاده از روش مدیریت ژنتیک و بررسی نمونه های بیولوژیک اعم از بافت ، خون ، پوست ، عضله و سلولهای زایشی برنامه های مدیریتی گونه های حیات وحش کشور تدوین خواهد شد.