انتقال سواد سلامت به مردم ، یک ضرورت

قرار است در کنگره سالانه ای که از سوی انجمن پریودنتولوژی در آبان امسال برگزار شود، بحثی جدید و جالبی با عنوان سواد سلامت ارائه شود.

کد خبر: ۱۴۹۸۸۰

سواد سلامت در واقع کسب دانش لازم برای انتقال اطلاعات به بیماران است. به عبارت دیگر، سواد سلامت توانمندسازی مردم در به کاربستن اطلاعات و دستورهای مربوط به سلامت است.
برای آشنایی بیشتر با مقوله سواد سلامت گفتگوی ما را با دکتر احمد حائریان ، دانشیار دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد بخوانید.

سواد سلامت شامل چه مباحثی می شود؛ آیا این مباحث تنها اطلاعات پزشکی را در بر می گیرد یا اطلاعات روانپزشکی و نوع رفتار با بیماران را نیز شامل می شود؛
سواد سلامت (Health Literacy) به توانایی خواندن ، فهمیدن و به کار بستن اطلاعات چاپ شده و همچنین فهمیدن و به کار بستن اطلاعات شفاهی مربوط به سلامت و هدایت شدن برای استفاده مناسب از خدمات سلامتی گفته می شود. بنابراین سواد سلامت در جامعه و آحاد مردم شکل می گیرد و پزشکان و دیگر کارکنان بخش سلامت با روشهای مختلف در شکل گرفتن و تقویت آن درجامعه نقش دارند. سواد سلامت هم اطلاعات مربوط به سلامت است و هم توانایی فهمیدن و به کار بستن این اطلاعات است.

ناآشنایی پزشکان و دندانپزشکان با این مباحث چه تبعاتی برای خودشان و برای بیمار به همراه دارد؛
ناآشنایی پزشکان و دندانپزشکان با مقوله سواد سلامت ، برقراری رابطه پزشک با بیمار را دچار مشکل می کند و ممکن است پزشک را در ارزیابی نتیجه درمان به اشتباه بیندازد؛ بویژه درخصوص بیماری های غیر واگیر و مزمن که نیاز جدی به درک بیمار از بیماری خود و همکاری وی در سیر درمان و مراقبت های مربوط دارد بنابراین گروه پزشکی هم باید با مقوله سواد سلامت آشنا باشند.

آیا این مساله درست است که سواد سلامت در مقابل سواد عمومی قرار می گیرد؛ یا این که سواد سلامت نوعی سواد کاربردی و رفتاری برای پزشکان و دندانپزشکان در برخورد با بیماران محسوب می شود؛
خیر، سواد سلامت در مقابل سواد عمومی قرار نمی گیرد بلکه در امتداد آن واقع می شود. سواد عمومی (General Literacy) به معنای سنتی آن یعنی توانایی خواندن ، نوشتن و انجام چهار عمل اصلی است . در امتداد و مکمل سواد عمومی ، سواد عملی یا سواد کاربردی (Functional Literacy) قرار دارد که در واقع عبارت است از: مجموعه توانایی ها و قابلیت ها برای راهیابی ، فهم و استفاده از نظامهای متنوع و پیچیده فرهنگی ، خدماتی ، اجتماعی و اقتصادی که وجود آنها برای انجام امور و شوون مختلف زندگی ضروری است . به عنوان نمونه ، توانایی فهم و به کار بستن دستورالعمل های استفاده از خدمات بانکی و بیمه ای. به سواد کاربردی در حوزه سلامت ، سواد سلامت گفته می شود. سواد سلامت نوعی سواد کاربردی است که در جامعه و آحاد مردم شکل می گیرد و رشد می کند. در واقع نوعی توانمند شدن مردم است در امر خواندن ، فهمیدن دستورالعمل های مربوط به سلامت و استفاده کردن از خدمات سلامتی شامل راههای سرایت و پیشگیری از بیماری ها، مراقبت از بیمار، به کار بستن دستورهای پزشک و استفاده از خدمات بیمه ای و توانبخشی....

آیا در کشورهای پیشرفته دنیا، امروزه رشته ای با این عنوان در دانشگاه ها وجود دارد؛ و آیا ضرورتی برای ارائه این مباحث به صورت آکادمیک در کشور وجود دارد؛
بله ، به عنوان نمونه در دانشکده بهداشت دانشگاه هاروارد (امریکا) دوره فوق لیسانس سواد سلامت طراحی شده است ولی در کشور ما بهتر است پیش از ایجاد دوره آکادمیک مستقل ، مباحث سواد سلامت در تمامی رشته های علوم پزشکی ، پیراپزشکی و بهداشتی به میزان و در سطوح مناسب تدریس شود و وقتی بستر ذهنی و نظری آن در فارغ التحصیلان این رشته ها ایجاد شد، تاسیس رشته و دوره مستقل آن مد نظر قرار گیرد.

تصور نمی کنید رفتار بد بعضی پزشکان با بیماران در ارائه اطلاعات به بیمارشان یا هنگام نیاز به مراقبت در بیمارستان مربوط به ناآگاهی و در نتیجه الزام نداشتن به کسب سواد سلامت است؛
همان طور که گفتم ، داشتن یا نداشتن سواد سلامت مربوط به جامعه است نه پزشکان ولی پزشکان باید از میزان سوادسلامت و یا نبود آن در جامعه ای که کار می کنند، آگاهی داشته باشند و راه انتقال آن را هم بدانند تا هم به ایجاد یا افزایش آن کمک کنند و هم با در نظرگرفتن سطح سواد سلامت در جامعه و یا حتی در بیمار خود در تعامل با بیماران روش و ادبیات مناسب را به کار گیرند.

ضرورت آموزش و آشنایی پزشکان و دندانپزشکان با مباحث سواد سلامت از چه جهاتی حائز اهمیت است؛
سواد سلامت را باید مردم یاد بگیرند و آموزش ببینند و این امر برای ارتقای سلامت ضرورت دارد.
پزشکان ، دندانپزشکان ، داروسازان و دیگر شاغلان حرفه های پزشکی و بهداشتی هم لازم است با مقوله سواد سلامت آشنا باشند، یعنی بدانند در جامعه ای که به حرفه های پزشکی و وابسته به آن اشتغال دارند، میزان سواد سلامت در چه حدی است یا اصلا وجود دارد؛ اگر وجود ندارد یا ناکافی است ، مردم در آن جامعه قادر به فهم و پیگیری دستورالعمل های مربوط به سلامت نیستند.
همچنین شاغلان حرفه های پزشکی ، پیراپزشکی و بهداشتی می توانند و باید در انتقال سواد سلامت به مردم نقش داشته باشند.

نکته دیگر سوال شما در خصوص ارائه اطلاعات لازم به بیماران از سوی پزشکان بود. در جواب باید عرض کنم در تعامل پزشک با بیمار، میزان و سطح اطلاعات طرفین از موضوع مورد تعامل (بیماری و درمان آن) بسیار متفاوت است . وجود این تفاوت تا حدی طبیعی است ولی اگر خیلی زیاد باشد به جهات مختلف می تواند منشا آثار سوء باشد. راه کم کردن این مشکل افزایش سواد سلامت جامعه است . البته ایجاد و افزایش سواد سلامت در جامعه مستلزم تلاش وسیع و نظام مند همه صاحبان حرفه های پزشکی ، پیراپزشکی و علوم بهداشتی است.

آیا آماری از تبعات ناشی از رفتارهای نادرست پزشکان و پرسنل بیمارستان با بیماران در کشور وجود دارد؛ این آمار تا چه اندازه با کسب سواد سلامت قابل کاهش است؛
تا آنجا که اطلاع دارم ، در کشور ما نه مطالعه ای در این خصوص انجام شده و نه بالطبع آماری در این زمینه وجود دارد. اصولا این موضوع در حیطه اخلاق پزشکی است نه سواد سلامت ولی ارتقای سواد سلامت در جامعه به علت کاهشی که در فاصله زیاد اطلاعات مربوط به سلامت بین مردم و شاغلان حرفه های پزشکی ایجاد می کند، می تواند در بهبود این امر موثر باشد. در خصوص تاثیر سواد سلامت در اقتصاد سلامت ، نتایج مطالعه ای که در امریکا انجام شده ، حاکی از امکان به هدر رفتن بین 35 تا 73 میلیارد دلار از بودجه بخش سلامت ، در سال 1998 ، به علت پایین بودن سواد سلامت در جامعه است . پایین بودن سطح سواد سلامت عمدتا باعث مراجعات مکرر و غیر ضروری مردم به پزشک و نیز طولانی شدن مدت اقامت بیماران در بیمارستان شده ، که به نوبه خود سبب افزایش هزینه ها و یا به عبارت دیگر باعث به هدر رفتن بخشی از بودجه بخش سلامت شده است.