جزیره اشک ، زیستگاهی طلایی

گوزن زرد گونه ای سم دار است که در اروپا و آسیا پراکندگی دارد اما جثه گوزن اروپایی از نوع آسیایی کوچک تر است. گوزن زرد ایرانی از نظر اتحادیه جهانی حفاظت از گونه ها (IUCN) در معرض تهدید اعلام شده است . شکار بی رویه و از بین رفتن زیستگاه ها در طول 50سال گذشته به کاهش شدید این جمعیت منجر شده بود ، به طوری که در سال 1335 تصور می شد این گونه کاملا منقرض شده است اما به طور ناگهانی پس از سال 1335 تعداد محدودی از گوزن زرد در اطراف منطقه دز و کرخه مشاهده شد و از همان سال احیای جمعیت این گونه در دستور کار قرار گرفت . کارشناسان معتقدند برای احیای جمعیت یک گونه 2راه حل وجود دارد ، اول آن که گونه مورد نظر در زیستگاه اصلی و تاریخی اش احیا شود و دوم آن که با مهیا کردن شرایط مناسب در زیستگاه دیگری شرایط احیا را فراهم کرد. به این ترتیب ، باید عوامل انقراض حذف شود و جمعیت احیا شده در زیستگاه مناسب رهاسازی شود. به منظور احیای گونه گوزن زرد جزیره اشک انتخاب شد و دشمن طبیعی نیز برای این گونه در جزیره وجود نداشت البته گوزن زرد به نقاط دیگری مانند زرده لان کرمانشاه ، جزیره کیش و منطقه میان کتل در استان فارس نیز منتقل شد اما بررسی محلهای رهاسازی شده نشان داد که جزیره اشک بهترین محل برای احیا و پرورش اینگونه بوده به طوری که جمعیت مناسبی را تاکنون به دست آورده است . برنامه های احیای جمعیت گوزن زرد از سال 1336 آغاز شد ، در ابتدا نمونه هایی از گوزن زرد را با روش زنده گیری به منطقه دشت ناز در ساری بردند و در 5 مرحله از سال 1356 تا 1368 در مجموع 52 راس گوزن زرد شامل 22 نر و 30 ماده زنده گیری شده و سپس به جزیره اشک منتقل شدند. بررسی ها نشان می دهد گوزن ها از نظر زیستی جزو سم دارانی هستند که حرمسرا تشکیل می دهند و در هنگام جفتگیری گوزن نر قوی تر با دیگر گوزن ها درگیر می شود و تعدادی ماده را در اختیار می گیرد ، به این ترتیب جفت گیری در شهریورماه انجام می شود و 8 ماه بعد بره ها (برای هر ماده یک تا دو بره) متولد می شوند بنابراین اگر یک برنامه احیا با توجه به خصوصیات زیستی جانور صورت بگیرد و شرایط زیستی مانند عدم دشمن طبیعی یا هر عاملی که باعث کم شدن جمعیت شود وجود نداشته باشد ، پس از مدتی جمعیتی قابل قبول ایجاد می شود. جزیره اشک نیز دارای این خصوصیات بوده است به طوری که براساس آمار اداره محیط زیست استان آذربایجان غربی تا پایان سال 85، 291 راس گوزن در منطقه سرشماری شده است . به دلیل آن که ساختار این دریاچه آهکی است و میزان ارتفاع جزیره به سطح آن کم است ، در اثر نزولات آسمانی مواد آبرفتی به دریاچه وارد می شود و قطر رسوبات در کناره ها زیاد است و سنگها هم خیلی کم آب را در خود نگه می دارند و تنها یک چشمه قابل قبول در جزیره وجود دارد که کارشناسان و مسوولان با لوله کشی آب و ایجاد آبشخورهای مصنوعی شرایط مناسب را فراهم کرده اند.اگرچه در زمان خنکی هوا، حیوان آب موردنظر را از علفهای خنک مربوطه تهیه می کند و در غیر این صورت برای آب خوردن به آبشخورها نزدیک می شود.از این رو آبشخورها به علت آن که حیوان به آنها نزدیک می شود ، محل مناسبی برای مطالعه رفتارهای جانور است و عملیات زنده گیری و جابه جایی حیوان در همین منطقه انجام می شود.

مشخصات گوزن زرد ایرانی گوزن زرد ایرانی جثه اش از مرال کوچک تر است ، نرها شاخهای بلند و نسبتا پهنی دارند. رشد شاخها از یک سالگی به بعد شروع می شود ولی شاخکها از 2 سالگی ظاهر می شوند. در فصل زمستان شاخها می افتند و شاخهای جدید بلافاصه رشد می کنند و در تابستان تکمیل می شوند. در فصل تابستان موها کوتاه است. رنگ پشت و پهلوها در این فصل زرد متمایل به قرمز و زیر بدن ، کفل ها و دم سفید است ، در قسمت پشت و پهلوها خالهای سفید و مشخصی وجود دارد و در زمستان موها بلندتر و به رنگ خاکستری با خالهای نامشخص است. گوزن زرد ایرانی معمولا شب گرد است و صبح زود و اوایل غروب فعالیت بیشتری دارد. به صورت اجتماعی زندگی می کند و معمولا ماده ها ، بچه ها و نابالغ ها در گروههای جدا از دسته نرهای مسن مشاهده می شوند. حس بینایی قوی تر از مرال است و بخوبی شنا می کند. این جانور در محیطهای طبیعی محتاط است و به مجرد احساس خطر با خیزهای بلند فرار می کند ، گاهی نیز در میان بوته ها و درختان مخفی می شود. در اواسط شهریور جفت گیری می کند و در این فصل گردن نرها متورم می شود. بین نرها جدال هایی درمی گیرد و نرهای قوی تر با در اختیار گرفتن تعدادی ماده تشکیل حرمسرا می دهند ، مدت آبستنی 8 ماه است و یک و گاهی 2 بچه به دنیا می آورند ، طول عمر این حیوانات حدودا 16 سال است.

کارشناس مسوول بخش پستانداران سازمان محیط زیست با اشاره به آمار سرشماری گوزن زرد در جزیره اشک گفت : سیر تکثیر و پرورش این گونه صعودی بوده است ، به طوری که در سال 79 ، 147 راس وجود داشته که در سال 82 به 241 راس و تا سال 85 به 291 راس گوزن رسیده است . دکتر داوود حیات غیب می افزاید: در این میان ، برای احیای جمعیت ، تعداد و نسبت نرها به ماده ها دارای اهمیت است چرا که از نظر زیستی ماده ها زایا هستند که برحسب جمعیت ماده می توان انتظار داشت چقدر به جمعیت اضافه شود.وی ادامه داد: افزایش کنونی جمعیت گوزن زرد تنها در سایه از جان گذشتگی محیطبانان و کارشناسان محیط زیست استان آذربایجان غربی صورت گرفته است چرا که این گونه همواره نیازمند نظارت و مراقبت دایمی هستند. کارشناس مسوول بخش پستانداران سازمان حفاظت محیط زیست گفت : بارشهای اخیر منجر شد گوزن ها به آبشخورها نزدیک نشوند و زنده گیری آنها برای انتقال به زیستگاه های طبیعی و اصلی با تاخیر انجام شود. حیات غیب افزود: انتقال تعدادی از جمعیت گوزن زرد ایرانی احیا شده در جزیره اشک به زیستگاه های طبیعی آن در حوزه زاگرس به خصوص دز و کرخه جزو برنامه های سازمان حفاظت محیط زیست است که این برنامه با توجه به شرایط آب و هوایی و مدیریتی میان استان های خوزستان و آذربایجان غربی در دست اقدام است .وی ادامه داد: برای احیای یک گونه باید سطوح منطقه را نیز در نظر گرفت ؛ چرا که افزایش جمعیت گونه گوزن خود می تواند یک عامل بازدارنده برای احیای این گونه باشد.

احیای گوزن زرد
براساس مدیریت ژنتیک

در برنامه های 2 دهه گذشته احیا و مدیریت گونه ها عمدتا بر پایه زنده گیری و شاخصهای فیزیکی جانداران صورت می گرفت . به این ترتیب ، خصوصیات ظاهری مانند اندازه های سر ، تنه و شاخ دارای اهمیت بود و حیوان اصلح را مشخص می کرد.انتخاب نمونه اصلح به این روش تا سالها مدنظر کارشناسان بود تا علم ژنتیک و مدیریت ژنتیکی گونه ها در جهان به کار گرفته شد و این دیدگاه که جانور نر بزرگتر و جنگنده تر نمونه اصلح است را رد کرد.
بررسی ها نشان می دهد وقتی یک گونه مانند گوزن زرد در یک زیستگاه محدود مانند یک جزیره تکثیر می شود، احتمال زادآوری هم خون وجود دارد و این امر سبب می شود بعضی خصوصیات ژنتیکی پنهان خود را به صورت بدشکلی یا سقط جنین نشان دهد.امروزه دیدگاه ژنتیکی به عنوان یک بازوی قوی مدیریتی عمل می کند، به این ترتیب با نزدیک شدن گوزن به آبشخورها و بیهوش کردن جاندار می توان مطالعات مرفولوژیکی را انجام داده و با خون گیری بررسی های کروموزومی و ژنتیکی را بررسی کرد.گونه را با پلاک مشخص می کنند تا امکان ردیابی آن با سیستم های ماهواره ای فراهم باشد به این ترتیب در صورتی که گونه ای به صورت بیمار یا نامناسب شناسایی شد ، می توان آن را براحتی حذف کرد تا جمعیتی پایدار و سالم ایجاد شود. هم اکنون افتتاح بانک ژن در سازمان حفاظت محیط زیست این امکان را می دهد تا مدیریت گونه ها براساس دیدگاه های ژنتیکی استوار شود تا با ایجاد جمعیت های پایدار در طول زمان گونه های ناسالم حذف شوند.هم اکنون با اجرای سیاست مدیریت ژنتیکی هرگونه ای که در یکی از استان ها تلف شود، کارشناسان مربوطه نمونه ای از پوست و اعضای بدن جاندار را برای بانک ژن سازمان حفاظت محیطزیست ارسال می کنند. این نمونه ها که برای احیای جمعیت های در حال انقراض به کار برده می شود ، مجموعه با ارزشی از ذخائر ژنتیکی جانوری کشور خواهد بود.
جمع آوری نمونه های مختلف برای بانک ژن می تواند در آینده شرایطی را برای احیای ژنتیکی شبیه سازی نیز به وجود آورد. هم اکنون احیای جمعیت گوزن زرد در زیستگاه اصلی اش در دز و کرخه براساس خصوصیات ژنتیکی صورت گرفته است تا به مرور زمان اگر بیماری در میان جمعیت وجود دارد ، از میان برود و جمعیت پایداری شکل گیرد.با نک ژن به منظور حفاظت از گونه های گیاهی و جانوری در معرض خطر انقراض حیات وحش کشور در یک برنامه 5 ساله نمونه های بیولوژیک خود را تکمیل می کند.
جمع آوری نمونه های بیولوژیک گونه های مختلف ، آماده سازی و نگهداری بلندمدت آنها و ثبت ژنتیکی گونه های در معرض تهدید و در حال انقراض از وظایف بانک ژن است که از این پس در سیاست های مدیریتی حیات وحش و گونه ها به کار گرفته می شود.

حمیده سادات هاشمی