فرصت ها و تهدیدها در دهکده جهانی

حول مبحث ذکر شده سه موضوع عمده قابل طرح است: اول آن که در محیط امنیت خارجی ایران در عصر جهانی شدن همچنان متاثر از اصلی ترین متغیر سنتی در امنیت خارجی یعنی ماهیت همسایگان بدون محیط پیرامونی این سرزمین است و از این جهت جهانی شدن و تحول در محیط امنیت بین المللی تاثیر چندانی در سرنوشت امنیت خارجی ایران ندارد.
پایدارترین عنصر در امنیت خارجی ایران طی قرون گذشته جغرافیای این مرز و بوم بوده است. جغرافیای خاص ایران از یک سو ایران را مرکز توجه مناطق مشخص و منفک پیرامون خود کرده و از سوی دیگر عملا از نظر جغرافیایی به هیچ یک از محیطهای پیرامونی خود تعلق کامل ندارد و همچنان پایدار است.

باز تعریف هویت جهانی شدن حوزه های داخلی و بین المللی را به یکدیگر پیوند زده و عناصر و جریانات و فرآیندهای خارجی ، دائم در حال ریزش به درون مرزها بوده و با آنها در تعامل هستند. در سایه این تعامل ممکن است تهدیدهای جدیدی بر امنیت جمهوری اسلامی تعریف شود. به عبارتی پیوند حوزه های داخلی و خارجی برخی موضوعات را در دستور کار امنیتی قرار می دهد که قبلا یا خارج از آن دستور بودند یا بسیار کمرنگ مطرح می شدند. جهانی شدن بر ظهور و بروز هویتها و گسترش آنها تاثیر می گذارد و در عین حال که موجب اتحاد و نزدیکی بیشتر میان هویتهای مشترک می شود، تنش و تخاصم و واگرایی را نیز میان جوامع افزایش می دهد و یک نوع تاثیر دوگانه به جای می گذارد که می توان آن را در عبارت واهم گرایی بیان کرد؛ یعنی از یک سو در جهت واگرایی و از سوی دیگر در جهت همگرایی عمل می کند. ایران که از قومیت ها و ملیت های مختلف تشکیل شده ، در شرایط جهانی شدن و به پا خاستن خرده هویت ها ازجمله کشورهایی است که در معرض این بحران و تهدید امنیتی قرار دارد. در حال حاضر بحران سیاسی کنونی کشور و مشکلات اقتصادی می تواند تقویت کننده و تسریع کننده قومیت گرایی باشد. ایران در شرایطی می تواند این تهدید امنیتی را به فرصت امنیتی تبدیل کند که اولا روابط خارجی خود را با همسایگان به گونه ای سامان دهد که مداخلات آنها را به حداقل برساند، ثانیا در داخل نیز شرایط مناسبی فراهم آورد که هیچ قومی احساس نکند نسبت به حقوق آن (سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی) اعمال تبعیض می شود

در پاسخ به سوال دوم که جهانی شدن چه تاثیراتی را بر امنیت ملی و استراتژی امنیت ملی ایران دارد باید گفت: محیط امنیت بین الملل با محیط امنیت داخلی و واحدهای سیاسی در تعامل است و اصولا در پرتو این تعامل ، دولتها به طرح ریزی استراتژی امنیت ملی خود مبادرت می ورزند. از آنجا که در فرآیند جهانی شدن به دلیل فروریختن مرزهای داخلی و بین المللی مرزهای حائل پیشین محیط امنیتی داخل و بین الملل نیز تا حد زیادی از بین رفته است ، جریانات خارجی به طور دائم در تماس و تعامل با جریانات داخلی هستند.
در یک محیط رو به جهانی شدن بسیاری از مسائل می توانند موضوع امنیتی قلمداد شوند؛ از موضوعات زیست محیطی گرفته تا تبلیغات رسانه های خارجی و شبکه های ماهواره ای و سایت های اینترنتی. در چنین محیطی ما با کثرت مفاهیم و موضوعات امنیتی مواجه هستیم و استراتژی امنیتی دولتها بایستی دربرگیرنده بسیاری از موضوعات امنیتی و نیز مرتبط با یکدیگر و جدایی ناپذیر باشد که قبلا از شمول آن خارج بود. در چنین محیطی (کثرت موضوعات امنیتی) حتی قدرتهای بزرگ نیز قادر به دستیابی به امنیت مطلق نیستند، یعنی وضعیتی حاکم است که از ویژگی فقدان امنیت مطلق و صلح غیرممکن برخوردار است. این مساله سبب می شود دولتمردان همواره دغدغه های امنیتی داشته باشند.
موضوع دیگر این که اگر در گذشته بین امنیت داخلی و امنیت خارجی تا حدودی می توانستیم تمایز قایل شویم در شرایط حاضر به دلیل فرآیند جهانی شدن چنین تمایزی ممکن نیست. در گذشته فرض می شد امنیت داخلی یعنی براندازی و چالش از جانب گروههایی که اقتدار دولت را نپذیرفته اند و امنیت خارجی نیز تهدید دولتهای دیگر معنی می شد که هر کدام عاملان خاص خود را داشتند اما این تمایز در حال حاضر از بین رفته است.
به عنوان مثال در عرصه اقتصادی که پیوند و ادغام شدن اقتصادها با یکدیگر مفهوم اقتصاد ملی را منسوخ کرده و مفهومی از اقتصاد جهانی آفریده است ، یک بحران اقتصادی می تواند به همه اقتصادها سرایت کند. نمونه این مساله بحران آسیای جنوب شرقی است که از تایلند آغاز و به سرعت دامنگیر کشورهای دیگر در منطقه و خارج از منطقه شد. لذا می توان بیان کرد پیوستگی تهدیدهای داخلی و خارجی خطرناک ترین چالش هر حکومت محسوب می شود.
بنابراین جهانی شدن به خودی خود برای امنیت ملی همه کشورها بویژه کشورهای جهان سومی در حال توسعه (ازجمله ایران) تهدید محسوب می شود نه فرصت. جهانی شدن زمانی می تواند برای ایران به فرصت تبدیل شود که کشور ما یک استراتژی امنیتی فعالانه و نه منفعلانه را طرح ریزی کرده و به اجرا گذارد؛ لذا ایران در این شرایط باید ضمن درک درست واقعیات امنیتی سیستم بین الملل یک استراتژی امنیتی فعالانه ای را به اجرا گذارد تا از تحمیل ملزومات امنیتی جهانی شدن رها شود.
اجرای یک استراتژی امنیتی مطلوب در گرو تعامل و همکاری است ، نه تنش و تعارض. با توجه به مطالب یاد شده ، جهانی شدن در چند مقوله که می تواند برای ایران هم تهدید امنیتی و هم فرصت امنیتی تلقی شود، عبارتند از:
1- گسترش ارزش ها و اصول دموکراسی: قدرت فزاینده جهانی شدن آنچنان رو به گسترش است که حتی ممکن است تهدیدی برای قدرت های بزرگ باشد؛ لذا در تهدید بودن آن برای قدرتهای کوچک و متوسط که ایران هم جزو یکی از آنهاست نباید شک کرد. لذا ارزشهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران بشدت تحت تاثیر آماج طبیعی آن ارزشها و اصول قرار دارد، مقاومت منفعلانه در برابر آن تبدیل به تهدید امنیتی می شود و بهترین راه حل برای تبدیل آن به فرصت مستلزم دموکراتیک کردن جامعه از طریق اخذ اصول مثبت فرهنگ رویه دموکراسی مثل آزادی بیان ، حقوق بشر، مشارکت سیاسی ، مسوولیت پاسخگویی به نخبگان و... است. از این طریق تهدید امنیتی تبدیل به فرصت امنیتی می شود.
2- اقتصاد (لیبرالیسم اقتصادی): جهانی شدن اقتصاد همراه با دیگر تحولات جهانی و منطقه ای فضای خاصی را برای قدرت های منطقه ای از جمله ایران فراهم آورده است. جهانی شدن اقتصاد را نباید از دیگر پدیده ها و باز شدن فضاها جدا کرد و نمونه های گوناگونی از توان بازیگری قدرت های منطقه ای از جمله ایران طی چند سال گذشته فرصت منطقه ای خاصی را برای ایران فراهم آورده است.

اگر در گذشته بین امنیت داخلی و امنیت خارجی می توانستیم تمایز قایل شویم اکنون به دلیل فرآیند جهانی شدن چنین تمایزی ممکن نیست

همترازی سیاسی ، جهانی شدن ارزشهای لیبرال دموکراسی ، لیبرالیسم اقتصادی یا نئولیبرالیسم هستند. ویژگی امنیتی جهانی شدن اقتصاد با وجه نئولیبرالیسم در توان یا عدم توان ارتقائ اقتصادی و رفاه نهفته است. با توجه به این که در عصر حاضر رفاه شهروندان به هدف اصلی حکومت ها تبدیل شده ، لذا مشروعیت آنها نیز تا اندازه ای به کارآمدی آنها در این زمینه وابسته است. در صورتی که جمهوری اسلامی ایران نتواند به طور فعالانه وارد عرصه جهانی شدن اقتصاد شود، در تامین رفاه و توسعه کشور با مشکل مواجه خواهد شد. باید نخبگان سیاسی کشور توجه داشته باشند که در شرایط حاضر یکی از پایه های مهم امنیت ، رفاه و توسعه است. کشوری که در آن شکاف زیادی بین فقیر و غنی وجود دارد به هیچ وجه امنیت نخواهد داشت.

نتیجه

جهانی شدن همه ابعاد حیات سیاسی دولتهای ملی را تحت تاثیر قرار داده که یکی از این ابعاد مهم امنیت ملی است. در فرآیند جهانی شدن به علت تعامل دائمی سطوح داخلی ، بین المللی ، جریان خارجی و داخلی از یکدیگر تاثیر می پذیرند. محیط امنیت بین الملل در فرآیند جهانی شدن از کثرت و گسترش و مفهوم امنیتی برخوردار بوده که این گسترش مفهوم ، توامان فرصتها و تهدیدهای تازه ای را در برابر دولتها به وجود آورده است. امروزه امنیت از جنبه صرف نظامی خارج شده و موضوعات مختلف امنیتی از زیست محیطی گرفته تا مسائل مربوط به تسلیحات هسته ای در پیوند با یکدیگر مطرح می شوند. اگر دولتها به طور منفعلانه با جریانات و نیروهای امنیتی و خارجی برخورد نمایند، چالشها را تشدید خواهند کرد، بنابراین تهدیدهای امنیتی آنها نیز دو چندان خواهد شد. ولی در صورتی که به صورت فعالانه با آنها مواجه شوند، تهدیدهای امنیتی به فرصتهای امنیتی تبدیل می شوند. در فرآیند جهانی شدن به عنوان یک متغیر مستقل تهدیدها و فرصتها در چهار بعد برای امنیت جمهوری اسلامی ایران متصور است که عبارتند از: تجدید هویت (هویتهای قومی)، گسترش اصول و ارزشهای دمکراسی ، گسترش اقتصاد بازار و گسترش تسلیحات هسته ای.
خیزش هویتهای قومی که متاثر از جهانی شدن است می تواند تهدیدی برای امنیت ایران باشد؛ زیرا ایران از ملیتها و قومیت های مختلف تشکیل شده و زمانی می تواند به فرصت امنیتی تبدیل شود که در سیاست قومی ، نظام تکثرگرایی قومی حاکم باشد و گروههای قومی و ملیتی احساس تبعیض در حقوق اجتماعی و سیاسی خود ننمایند. ساخت نظام سیاسی آن هم به صورت تلفیق دین و حکومت یک نظام سیاسی کاملا متمایز با نظام های سیاسی دیگر دنیاست.
به همین دلیل جهانی شدن که در وجه سیاسی عمدتا همان جهانی شدن لیبرال دمکراسی است تهدیدی برای ساخت نظام جمهوری اسلامی ایران تلقی می شود. این تهدید زمانی می تواند به فرصت امنیتی تبدیل شود که ضمن دریافت وجوه مثبت دمکراسی ، رابطه دین و سیاست و حکومت به نحوی تنظیم شود که موجب افزایش کارآمدی نظام در عرصه داخلی و خارجی شود.

اصغر مینایی مبتکر