تهران وسیع و نامتوازن

تهران در مسیر زندگی اجتماعی و سیاسی خود به منظور احراز هویت یک کلان شهر و کسب عنوان پایتخت ایران و مرکزیت سیاسی کشور، چندین مرحله مشخص تاریخی را چه از نظر مناسبات اجتماعی و اقتصادی و چه به لحاظ تحولات

کد خبر: ۱۳۴۸۶۶

فرهنگی و دگرگونی های سیاسی ، پشت سر گذاشته تا به مقام و موقعیت امروزی رسیده است.
تهرانی که در آن زندگی می کنیم از نظر اقلیمی و جغرافیایی ، تمرکز اداری ، کانون های اقتصادی ، پایگاه های صنعتی ، وسعت ، جمعیت و بویژه آلودگی های هوا و صدا، مشکلات روانی را پیش روی شهروندان قرار داده است. اگر تک تک این مشکلات را نشناسیم و در پی قلع و قمع این رهاوردهای بدحادثه و بدسیاست نباشیم و خود چاره ساز خود نشویم ، دیگر جایی برای ادامه زندگی سالم و زندگی شایسته قرن بیست و یکم نخواهیم داشت.
یادم می آید نزدیک به 30 سال پیش نویسنده ای آگاه با قلمی شیرین و نکته پرداز نوشت: حدود 20 سال است تهران نزدیک یک میلیون از مردم جوان و فعال این کشور را خورده و مانند تیزآب سلطانی در خود حل کرده ، یعنی جمعیت 500 هزار نفری خود را به 2 میلیون نفر جمعیت فعال و پرانرژی رسانده است. حال نمی دانم اگر این نویسنده مهاجرت های امروزی به تهران را می دید چه می نوشت؛ برای شناخت بیشتر مشکلات تهران و راهکارهای آنها با دکتر سیدیعقوب موسوی ، کارشناس مسائل شهری به گفتگو می نشینیم تا شاید راهکارهایی برای جلوگیری از فروپاشی تهران بیابیم.

لطفا درباره مشکلات کلی کلانشهر تهران توضیح دهید؛
تهران در طول 3 دهه حیات خود پس از انقلاب مدیریت های مختلفی را تجربه کرده است. مسائل و مشکلات گوناگونی اعم از آنچه که معلول انقلاب ، مهاجرت های گسترده از روستا به شهر، جنگ و کوچ جنگزده ها و ناهمگنی ساخت و ساز در شهر و غیره را پشت سر گذاشته است. این مشکلات بر همه مسائل تهران شامل بعدهای اجتماعی ، اقتصادی ، ارتباطی ، اداری و کلا بعد کالبدی اثر گذاشته است ، ولی نکته حائز اهمیت و قابل نقد و بررسی مدیریت است که مدیران شهرداری و شهری تهران باید با تدابیر و برنامه ریزی های خود بر این مشکلات فائق آمده و بیایند. تهران اجرای طرحهای اولیه مدیریتی پس از انقلاب را در زمان کرباسچی تجربه کرد. تهرانی که سالهای بعد در کشاکش مسائل بسیار حاد سیاسی و اقتصادی ، تجربه اجرای طرحهای ملی ، نیمه ملی و طرحهای منطقه ای را به چشم دید. تهران امروز حاصل تجربه شهرسازی ایرانی در حال توسعه است.
تهران در عمر 205 ساله مرکزی خود، انواع گوناگون از شیوه های مدیریت و برنامه های توسعه را طی کرده است و نتیجه آن تهرانی درست شده است از فرآیندی بسیار متراکم و درهم تنیده از سبکها، روشها، ایده ها و انگیزه ها و مهمتر از همه تحولات ، تغییرات و رویکردهای سوسیالیستی که همه اینها در ساختار و حیات تهران تاثیر بسیاری داشته است. ارزیابی و تحلیل سازمان حیات درونی شهر تهران مستلزم برخورداری از یک نگاه جامع است. نگاهی که هم پیشینه تهران و هم تحولات گردش کار 3 دهه پس از انقلاب را در اختیار مدیران برای تصمیم گیری های آتی خود بگذارد. امروز با شهری روبه رو هستیم که با سرعت زیاد و قابل ملاحظه ای در حال دگرگون شدن ، ساخت یابی و چرخش عبور برای فردایی مبهم است.

شرایط کنونی تهران برای توسعه پایدار چیست؛
تهران دارای استعدادهای بالقوه برای توسعه شهری پایدار با امکانات کم است. تهران امروز برخوردار از استعدادها و منابع و امکانات خاص خود است. این شرایط لوازمی را برای توسعه تهران تدارک می بیند تا ثابت کند برخلاف آنچه که توسعه تهران را تمام شده می داند، هنوز امکانات گسترده ای برای پیشرفت دارد. تهران امکان رسیدن به یک شهر توسعه یافته منطقه ای را در دل خود دارد و شاید به عبارت دیگر بنا به دلایل اهمیت خودش در روابط بین شهری به انجام موقعیت اجتماعی سیاسی حتی قابلیت جهانی شدن را هم دارد.

پس دلیل توسعه نیافتگی تهران چیست؛
توجه به کارکرد و ساخت اولیه تهران ، نبود توسعه اقتصادی ، سیاسی ، صنعتی ، توجه نداشتن به رشد صحیح و ساخت و ساز نکردن اصولی از مهمترین عوامل توسعه نیافتگی تهران است.
همه این مشکلات باز هم قابلیت های تحول و حرکت به سوی شهری پایدار و توسعه یافته ، حداقل در سطح منطقه را دارد. هر چند وقتی صحبت از شروع می کنیم به صورت غیرمستقیم یک القا ناامیدکننده را در اذهان ایجاد می کنیم که چگونه است پس از این همه سال تازه به این شروع رسیده ایم؛ پس باید چنین گفت که توسعه تهران شروع شده ؛ ولی این آغاز یک شروع ناآراسته ، ناکامل و خام بوده است.

منظورتان توسعه مقطعی تهران است؛
بله. سرنوشت تهران این بوده است که توسعه شهری آن در مقطعی اتفاق بیفتد که کشور نیاز به توسعه تجاری ، سیاسی و صنعتی داشته باشد در حالی که تهران این قابلیت را نداشت. در واقع گزینش تهران به عنوان پایتخت در زمان درستی صورت نگرفته است. تهران به دلیل آن که از ابتدا با یک رشد ناموزون حرکت خود را شروع کرد در عمل 100 سال را از دست داده است ، منطقه ای که به لحاظ توسعه جمعیت و توسعه خدماتی مستعد پایتخت شدن نبود، بنا به سیاست های آن زمان به ناگاه پایتخت شد.
رشد تهران پس از انتخابش به عنوان پایتخت تا بعد از جنگهای جهانی اول و دوم به طور کامل منفی است . تهران به دلیل سوئمدیریت ، پس از جنگ هم نتوانست یک هسته مقاومت در بعد زیرساختی را تشکیل دهد. اگرچه تهران در متن جنگ نبود، ولی تحولات زیادی به صورت مستقیم و غیرمستقیم در آن اتفاق افتاد که نیاز به مدیریت درست داشت.

رشد مقطعی تهران به کدام سالها برمی گردد؛
با ارزیابی منصفانه از توسعه تهران این واقعیت آشکار می شود که دهه های 40 و 50 تهران رشد کرد؛ ولی این توسعه کامل و جامع نبود؛ زیرا برنامه های پیشرفت تهران هیچ گونه سازمان یافتگی دیرپایی نداشتند و دیگر این که تهران با برنامه هایی که در حد و قواره های تهران نبود، اداره می شد. موسوی مشکل مهاجرت به شهرها که پس از دهه 40 گریبان تهران را گرفت ، مشکلی عام برای همه شهرها خواند و گفت: تهران گوی مسابقه را از دیگر شهرهای بزرگ ایران ربود و به کانون مهاجرت در ایران تبدیل شد.

علل مهاجرت بی رویه به تهران را در چه می بینید؛
رشد جمعیت تهران در سالهای پس از انقلاب را رشدی 70 درصدی ذکر کرده اند. در این رشد جمعیت عوامل زیادی مانند تبلیغات دولت برای مسکن ارزان و دولتی در تهران ، همهمه وجود و وفور کار، شایعه توزیع ثروت ملی میان پایتخت نشینان و نیز عامل جنگ نقشهای بزرگی را ایفا کردند. توسعه تهران طی جنگ نظام بندی جدیدی را به تهران تحمیل می کند و محرومیت در میان جمعیت شهری ، فقر، بیکاری ، تضادهای اجتماعی نواحی اطراف تهران ، استعدادها و توانمندی های شهر تهران را تحت الشعاع قرار می دهد.

تهران در طول تاریخ

تهران در زمان پایتخت شدنش ، تنها 20 هزار نفر جمعیت ، 6 دروازه با عمارت های ساخته شده با خشت خام ، 7 مسجد، 120 حمام ، 150 کاروانسرا و 2 میدان بزرگ داشت. پس شاهان قاجار اولین خیانت را در حق این شهر کردند و جمعیت های عشایری اطراف را به زور به این شهر گسیل کردند تا اولین خشت دیوار که باید تا ثریا برود کج نهاده شود. کم کم تهران ، روستاهای اطراف خود مانند اکبرآباد، رستم آباد، امامزاده حسن ، امامزاده صالح ، امجدیه ، امیرآباد، امانیه ، اوین ، باغ فیض ، بهجت آباد، تجریش ، شمیران ، جوانمرد قصاب ، چیذر، دربند، نیاوران ، نارمک و... را بلعید و تهران شد

اگرچه جنگ تاثیرات خود را در ساختار شهری گذاشت ، ولی تهران به حیات اداری خود در طول جنگ با کمترین امکانات ادامه داد و با مدیریت بحرانی اداره شد. می توان گفت در دهه 60 شدیدترین آسیبهای زیرساختی توسعه شهری به این شهر وارد شد.

ویژگی های یک شهر توسعه یافته چیست؛
شهری را توسعه یافته می توان تلقی کرد که مازاد منابع انرژی و امکانات را برای صادر کردن دارد و تهران این خاصیت را که ندارد هیچ ؛ بلکه بسیار هم محتاج این منابع است. یکی از محدودیت های دیگر تهران فرسودگی بناهای کالبدی و فیزیکی است ، یعنی بافت فرسوده بر بخش عظیمی از تهران سایه افکنده است. این ساختار عقب مانده است و به هیچ وجه شایسته شهری مانند تهران نیست.
ساختمان سازی و مهندسی بناهای جدید نیز غیراصولی است و اگر زلزله ای در تهران روی بدهد، به احتمال زیاد نه تنها ساختمان های چهل پنجاه ساله تهران ، بلکه شاید خیلی از سازه های غول پیکر و به ظاهر منظم و مستحکم تازه ساز هم به تلی از خاک تبدیل شود.

راهکار کاهش اثرات بلایای طبیعی در تهران چیست؛
مطالعات زمین شناسی شهرسازی بسیار باید با دقت باشد و پاسخ درستی به این موضوع که آیا تهران به لحاظ پیامدهای زمین شناختی قابلیت توسعه را دارد یا خیر، بدهد و تهران پایتخت شود. آغا محمدخان قاجار با فرستادن لشکر قاجاریه به سمت مرکز، کشور را از زندیان گرفت و در تهران ، این شهر کوچک که پشت به بلندای دماوند داشت ، تاجگذاری کرد و آن را به طور رسمی پایتخت حکومت قجری خواند. و اما تهران زمانی روستای کوچک و حقیری شامل قصران (در شهر ری)، مهران و شمیران بوده که جایگاه افرادی بود که قصد حرکت و دیدار شهرری را داشتند.
روستایی با مردمانی که بنا به گفته محمدبن زکریای رازی قزوینی در کتاب «آثارالبلاد» در موقع سرما و حمله مهاجمان در زاغه ها و خانه های خود پنهان می شدند و به همین علت آن را «ته ران» نامیدند. تهرانی های باستان ، محلی داشتند 6 فرسنگی که از شرق به تپه های شرق البرز و از شمال به قلعه سپید دماوند محدود می شود، ولی تهرانی های امروز شهری دارند با وسعت زیاد که نه شمال آن معلوم است و نه شرق و نه جنوبش. تهرانی های باستان ، روستایی داشتند پر از باغ و بوستان با آب و هوایی بس نیکو، ولی امروز کلانشهری دارند با خیابان های پرپیچ و خم و هوایی که سالانه جان عده زیادی را می گیرد.

در حال حاضر مهمترین مشکلات پیش روی تهران را چه می بینید؛
تهران هم اکنون عرصه ای از اشکال گوناگون رفتار جمعیتی است و این تهران را در حالتی سرگردان نگه داشته است. تهران نظام شهروندی و ساکنانی که تهران را شهر خود بدانند، ندارد. به دلیل آن که تهران از مراحل اولیه توسعه جمعیتی خود عبور می کند، نیاز به زمان دارد تا مهاجران چند دهه گذشته تبدیل به شهروندان ماندگار شوند، یعنی عرق شهری در میان آنها به وجود آید و به جای آن که موطن خود که از آن به تهران کوچ کرده اند را شهر خود فرض کنند، تهران را شهر خود بدانند.
مهاجران به تهران افرادی هستند که بافکر و خاطره شهر قدیمی خود زندگی می کنند و حتی فراتر از آن ، این مهاجران می کوشند همه روابط اجتماعی و شهروندی خود را برپایه و اساس شهر قدیمی خود پی ریزی کنند، مانند ایجاد هیات ها، تکایا، بازارها و اجتماعات گوناگون به نام شهرهای قدیمی خود که اکنون پسوند مقیم مرکز یا مقیم تهران را هم به آن اضافه می کنند.
اینها هنوز خود را جزیی از تهران نمی دانند، بلکه خود را فقط مقیم تهران می دانند و این باعث می شود شهر بزرگی مانند تهران شاهد حضور شهرهای دیگر از لحاظ شهروندی در درون خود باشد و به نوعی تعصب شهری از میان می رود.

آیا فرهنگ سازی برای ایجاد یک شهر توسعه یافته بخوبی انجام شده است؛
البته دانشگاه ها در این جریان مورد نقد هستند. نظام آموزشی شهری در دانشگاه های ما بسیار ضعیف کار می کند و این موضوع باعث می شود در آینده کشور از نیروی تحصیلکرده خالی شود. محدودیت دیگر و یکی از مهمترین سدهای جلوی راه توسعه این شهر نبود منابع تولید ثروت زایی شهری در تهران است ، یعنی بعد اقتصاد شهری تهران نیز فلج است ، یعنی تهران زیرساخت های اقتصادی قدرتمندی ندارد؛ البته بنگاه های اقتصادی در تهران وجود دارد، ولی اگر بتوانند نیازهای خود شهر را جوابگو باشند هنر کرده اند و در یک نگاه واقعگرایانه می توان گفت آنها از انجام این کار هم عاجزند. از این رو تهران به یک شهر وارد کننده تبدیل شده است.
تهران در واقع ظرفیت تبدیل به یک شهر توسعه یافته را دارد؛ اما این کار مستلزم چند راهبرد و طرح جامع است که سرآمد آنها آماده سازی روان شناختی ، تغییر ساختار ذهنی تهران و میل شهر برای رشد است. تهران از همه سو مورد نقد است ، چه از لحاظ جمعیتی ، چه ساختاری ، چه مدیریتی و چه سازمانی و این یعنی فریاد تهران برای کمک ، این نکته بسیار مهمی است که تهران انتظار و توان تبدیل به یک شهر توسعه یافته را در درون خود احساس می کند.