قنات ؛حیات گمشده

شهرسازی با روشهای جدید، وجود قنات ها را زیرسوال می برد، یکی از مسائل اصلی این بود که قنات های متروک که رشته های متعددی از آنها در زیر بافت قدیمی شهرها وجود داشت ، امکان بازسازی بافت فرسوده را با مشکل روبه رو می کرد و در بسیاری از موارد باعث ریزش و فروکش کردن ساختمان های جدید می شد. دکتر اسماعیل خلیلی ، کارشناس مسائل شهری با اشاره به این که قنوات در قرنهای متمادی بسیاری از مشکلات مردم را رفع کرده است ، می گوید: اما نباید این نکته را از چشم دور داشت که خود قنات ها نسبت به شیوه های دیگر برداشت آب که به همت تکنولوژی مدرن به دست می آید، بسیار آسیب پذیر است.
قنوات در مقابل سیل ، زلزله و اتفاقاتی از این دست آسیب پذیر بود و در صورت مسدود شدن در مقابل این اتفاقات احیای مجدد آنها ممکن نبود یا بسیار پرهزینه است. وی همچنین به آلودگی زیست محیطی قناتها اشاره می کند و می افزاید: از سوی سیلاب ها، مظهر قنات ها را آلوده می کند و از طرف دیگر امروزه که آلودگی های شیمیایی به دلایل مختلف به بستر آبهای زیرزمینی راه یافته و نشت کرده اند، خطری جدی برای آب قنوات محسوب می شوند. به عقیده خلیلی امروزه نیازی به احیای قنوات نیست چراکه کاربری ای در شهرهای بزرگ ندارند و تنها باید بازسازی شوند. وی خاطرنشان می کند: امروزه باید قنوات اصلی و با اهمیت را به صورت موزه ای به عنوان یک میراث کهن حفظ کرد چرا که نشانه خلاقیت مردم این سرزمین هستند. حسن جلیل وند کارشناس کشاورزی درخصوص تخریب قنوات و ریشه تاریخی آن می گوید: تخریب قنات ها در ایران به سال 1346 برمی گردد زمانی که «کنفرانس جهانی آب برای صلح» برگزار شد و حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق دردشت های ایران رایج شد.

بافت شهری بر اساس قنوات شهرها و تمدن ها در زمانهای بسیار دور بنا به نسبتی که با آب داشته اند، شکل می گرفته اند و به همین خاطر بسیاری از بافت شهرهای قدیمی ایران و محلا ت آن براساس شکل قنوات طراحی می شده ، اما در شهرسازی مدرن ، شهرها براساس این تعریف ساخته نمی شوند و چگونگی بافت محلات ، نوع آبرسانی را مشخص می کند. بسیاری از شهرک ها که محلات مدرن محسوب می شوند، براساس مدلهایی همچون ترافیک شهری ، توزیع جمعیت ، ارزان بودن قیمت زمین و... تعریف شده و شکل گرفته اند و تقریبا آب شرب این مناطق از شبکه های اصلی و ذخیره سده های بزرگ تامین می شود

وی ادامه می دهد: حفرچاههای جدید باعث افت سطح سفره های آب زیرزمینی شد و آب دهی قنوات کمتروکمترشدند به گونه ای که کاربری خود را از دست دادند و به قناتهای متروک تبدیل شدند.
جلیلوند تاکید می کند: در آن سالها کسی به دنبال استفاده از امکانات بومی نبود. تب توسعه وهمی غریب را شکل داده بود که متولیان را به سمت استفاده از امکانات موجود و بهره وری از سیستم چند هزارساله سوق نمی داد. قناتها بضاعت بهینه سازی ، تصفیه و بازسازی را داشتند، اما سودهایی که نصیب دلالان و زمین داران بزرگ از احداث چاههای عمیق می کرد موجب شد تا خاک فراموشی برسرقنات ها ریخته شود.
وی با اشاره به این که نمی توان انتظار داشت که همه سیستم آبرسانی کشاورزی و شهری با قنات تامین شود می گوید: اما برنامه ریزی و توجه به سرمایه های بومی می توانست یک سیستم آبرسانی کهن را مدرن کرده و مانع از مشکلاتی نظیرکم آبیهای سالهای اخیر شود.
وی بن بست فعلی را نتیجه عدم توجه به نظرات کارشناسی دانسته و خاطرنشان می کند: قنوات در ایران مظهر زندگی بودند برای آنان مراسم و آیینهای مختلفی برپا می شد. ابداعات در قنات سازی دوره های تکاملی را طی کرده بود. ابزار و لوازم که مقنی از آنها بهره می برد در حال تغییر بودند. تکنولوژی در این حرفه راه یافته بود و باعث خلق قناتهای عجیب شده بود. به گمان می رسد پایان قناتها پایان خرده فرهنگ های وابسته به آن هم بود.

هنوز فرصت هست؛

اگر چه بافتهای جدید مجالی برای حیات قنوات یا کاریزها را نمی دهند، اما آیا راهکاری برای تغییرکاربری قنوات و زنده نگهداشتن آنها وجود دارد. مهندس محمدهادی حیدری زاده کارشناس محیطزیست و مشاور شهردار تهران در پاسخ به این سوال و اقدامات صورت گرفته این گونه توضیح می دهد: گسترش شهر تهران باعث متروک شدن قنوات این شهر شده و سامانه آبرسانی زیرزمینی قدیمی را از یک فرصت به یک تهدید تبدیل کرد.
وی با اشاره به این که رشته بسیاری از قنوات در تهران گم شده اند که شناسایی آنها را سخت کرده است ، اضافه می کند: ما در شهرداری تهران با دو هدف کاهش بحران و مدیریت آن و ساماندهی قناتها اقدام به شناسایی آنها کرده ایم و برای قنوات تهران کاربری جدید تعریف کردیم.
وی خاطرنشان می کند: از آن جایی که همیشه آب نماها و ایجاد فضاهای سبز نیاز به آبرسانی دارد قنوات می تواند نقش بسیارموثری را ایفا کنند و نمونه آن مناطق سرسبز اراضی عباس آباد است که آب مورد نیاز آن از قنات عباس آباد تامین می شود.
حیدری زاده به اشاره به این عکسهای هوایی گرفته شده در این ساماندهی به کار نمی آیند چرا که قناتها تغییر مسیر داده یا مسدود شده اند، می گوید: با سیستم های جی پی سی به دنبال شناسایی هستیم تا بتوانیم این تهدید را به فرصت تبدیل کنیم و در گسترش فضاهای سبز ، پارکها و آب نماها از قناتها استفاده کنیم.
وی تاکید می کند: البته در این میان اعتبارات نقش بسیار مهمی دارند و نمی توان تنها با بودجه شهرداری 560 قنات تهران را احیا کرد و حتما نیاز به کمکهای دولتی هست و بدون حمایت دولت قطعا سرعت کار بسیار کند خواهد بود.
به نظر می رسد راه قنات های ایران که در آن ابداعات بسیاری به کار رفته است که می توان به نمونه هایی همچون عجیب ترین قنات ایران ، قنات دوطبقه مون اردستان که حدود 800 سال پیش احداث شده است اشاره کرد که تکنولوژی و خلاقیت سازندگان خود را نشان می دهد به این جا ختم می شود که حیات آنها در یک دوره زمانی منسوخ شده است چرا که مدیران برای احیای آنها و بهره گیری از امکانات بومی توجهی نداشتند. توجه به قنات و ترسیم راهکارهایی برای بهره گیری از آن می تواند به کمک مدیریت شهری درآید.

نرجس ندیمی دانش