یک مسافر، یک گنج

آمارها نشان می دهند در سال 2005 کشورهای اروپای غربی ، 17.7 درصد و کشورهای اروپای مدیترانه 19.6 از جهانگردان جهان را به خود اختصاص داده اند؛ همچنین درآمد ناشی از گردشگری در اروپای غربی 17.9 درصد و در اروپای مدیترانه 6 دهم درصد از کل درآمدهای گردشگری دنیا بوده است. این مناطق همچنین در خروج گردشگر نیز آمار بالایی دارند، اما آمارهای مطرح شده درباره فعالیت کشورهای اسلامی در حوزه گردشگری چندان امیدوارکننده نیست. در میان 25 محور برتر در جذب گردشگر تنها 4 کشور مسلمان به چشم می خورد و سرانه ورود گردشگران 4 کشور ترکیه ، مالزی ، عربستان و مصر کمتر از 7 درصد کل صنعت گردشگری جهانی است.
به طور کلی از حدود 900 میلیون جهانگردی که سالانه در جهان جابه جا می شوند 54 درصد مربوط به اروپا، 5 درصد مربوط به آفریقا و 13 درصد مربوط به جهان اسلام است که از این رقم درصد زیادی را زائران حج تشکیل می دهند. در سال 2005 درآمد جهان اسلام از محل صنعت گردشگری 35 میلیارد دلار و کل درآمد گردشگری جهان در سال 2006 ، 860 میلیارد دلار بوده است ، در حالی که ذخایر و ظرفیت های جهان اسلام این قابلیت را دارد که بسیار بیش از این تعداد جهانگرد را به خود جذب کند. محمد تقی رهنمایی ، مدیر گروه رشته جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران ، در این زمینه معتقد است: کشورهای اسلامی در منطقه ای واقع شده اند که عنوان برزخ زمین نام گرفته است و یک اکوتوریسم طبیعی از منهای بی نهایت تا مثبت بی نهایت در اختیار دارند و همین ویژگی می تواند یک انگیزه مهم برای سفر گردشگران باشد.

طلای خود را با مس مبادله نکنیم وقتی قید اسلام در کنار گردشگر گذاشته می شود شاید این تصور پیش آید که منظور جذب گردشگر صرفا برای مقاصد عبادی و زیارتی است ؛ اما کارشناسان منظور از گردشگر اسلامی و گسترش آن را شناسایی و معرفی امکانات بالقوه فرهنگی ، سیاسی ، تاریخی ، درمانی ، آموزشی ، طبیعی و غیره در کشورهای اسلامی و برنامه ریزی برای استفاده از این امکانات در جهت توسعه این صنعت در سطح بین المللی در این کشورها می دانند، به شکلی که بتوان ضمن صیانت از ارزشهای والای اسلامی و اخلاقی از اثرات مثبت صنعت گردشگری بهره برد. به عبارت دیگر وقتی صحبت از گردشگری اسلامی می کنیم منظور این است که گردشگری را توسعه بدهیم تا از منافع آن بهره مند شویم و در عین حال ارزشها، فرهنگ و جنبه های مثبتی را که به لحاظ دینی و مذهبی به آنها اعتقاد داریم حفظ کنیم و نگذاریم از میان برود. به گفته امان الله قرایی مقدم ، جامعه شناس و استاد دانشگاه ، "گردشگری اسلامی اگرچه شاید تا حدودی مفهومی پیچیده به نظر برسد، اما در صورت توجه به این مقوله می توان از آن به عنوان راه حلی مهم برای رفع مشکل اقتصادی کشورهایی بهره گرفت که در حوزه حکومت های اسلامی به دنبال جذب گردشگر و فعال کردن حوزه های اقتصادی در این زمینه هستند". دکتر ناصر کرمی ، مدیرکل مرکز توسعه پایدار منابع طبیعی نیز 3 دیدگاه مختلف را در ارتباط با گردشگری اسلامی مطرح می کند: گردشگر اسلامی را می توان از 3 منظر تعریف کرد که در هر یک از آنان اسلام به عنوان بستر، محتوا یا روش مدنظر قرار گیرد. گردشگری اسلامی با محتوا قرار دادن اسلام به معنای هر نوع فعالیتی است که با اتکا به جاذبه های اسلامی صورت می گیرد. محور قرار دادن اسلام به عنوان بستر نیز به معنای پروتکلی میان کشورهای مسلمان ناظر بر جغرافیای ویژه کشورهای اسلامی است ، اما دیدگاه دیگر اشاعه گردشگر با اتکا به آموزه های دین اسلام است. در این نوع گردشگری تاکید بر آموزه های قرآن و دیگر اصول دینی صورت می گیرد و هدف تعامل با دیگر مردم دنیاست

همچنین این کشورها در حوزه تمدن قدیم قرار گرفته اند و این پتانسیل بالا در زمینه تجربه دوره های مختلف تاریخی آنها را به کشورهای جذابی تبدیل کرده است.
از طرف ، دیگر روح معنوی حاکم بر کشورهای اسلامی ، اصول گرایی و مذهب گرایی مردم ، ارزشها و قوانین حاکم بر آنها، آداب و رسوم و مراسم مخصوص مذهبی و نوع پوشش خاص آنان انگیزه ای است که می تواند بسیاری از جهانگردان را راهی کشورهای اسلامی کند.
کارشناسان دلایل مختلفی برای پایین بودن آمار جهانگردان در کشورهای اسلامی با وجود جاذبه های بسیاری که دارند، ذکر می کنند. تبلیغات منفی علیه کشورهای اسلامی ، نامناسب بودن زیرساخت های لازم برای توسعه جهانگردی مانند حمل و نقل و اماکن اقامتی ، مقررات سخت ویزایی ، ناآگاهی از ظرفیت های موجود در کشورهای اسلامی و نبود تبلیغات مناسب برای شناساندن این ظرفیت ها به جهانیان و مهمتر از همه نبود نگرش کلان نسبت به صنعت گردشگری در جهان اسلام از جمله این عوامل است که در همایش گردشگری کشورهای اسلامی مطرح شد و مورد بررسی قرار گرفت.
در چند سال گذشته تلاش تعدادی از کشورهای مسلمان مانند مالزی ، اندونزی و... نشان داده است می توان با تاکید بر اسلامی بودن صنعت گردشگری را گسترش داد و از مزایای آن بهره مند شد.

یک بام ، یک هوا

براساس تعریف بین المللی ، جهانگرد کسی است که به منظور تفریح ، بازدید از نقاط دیدنی ، معالجه ، تجارت ، ورزش و زیارت به کشور دیگری سفر کند، مشروط بر این که مدت اقامت او از 24 ساعت کمتر و از 6 ماه بیشتر نباشد و در فاصله ای کمتر از 70 کیلومتر انجام نگیرد. در این میان ، جمهوری اسلامی ایران با داشتن بخش وسیعی از جاذبه های مورد توجه جهانگردان از قبیل جاذبه های تاریخی ، طبیعی ، فرهنگی و مذهبی در کنار قوانین محکم و متقن برای پاسداری از ارزشهای اسلامی می تواند بخش مهمی از گردشگرهای بین المللی و بویژه گردشگران کشورهای اسلامی را به خود اختصاص دهد.
این تصور اشتباه است که فکر کنیم قوانینی مانند حجاب زنان یا منع استفاده از مشروبات الکلی یا سواحل مشترک باعث عدم تمایل گردشگران برای سفر به ایران خواهد بود. به گفته دکتر خاکساری ، گردشگران تابع قانون هستند و علاقه مندند آن را رعایت کنند به شرط آن که قوانین کاملا شفاف باشند و ما برای آنان در این زمینه برنامه ای ارائه کنیم و به آنان کاملا این قوانین را توضیح دهیم.
اصلا شاید اگر برای گردشگر درست تعریف کنیم که برنامه اش در کشور ما چیست ، حتی وقتی بگوییم نمی تواند از ساحل مشترک استفاده کند، برایش جذاب باشد چون کاری را انجام می دهد که تا آن موقع انجام نداده است ؛ اما آیا ما ساحل را اینجا درست تعریف کرده ایم؛ وقتی او در کنار طرح جداسازی بخشهایی را می بیند که برخلاف این قانون عمل می شود، چگونه فکر می کند؛ نباید گردشگر را دچار تناقض بینی کرد هر چند او تمایل به تبعیت از قانون دارد. عضو هیات علمی دانشگاه علامه ادامه می دهد: مطرح کردن موضوع گردشگری کشورهای اسلامی اتفاق خجسته ای است و می تواند تاثیر مثبتی در صنعت گردشگری ایران و کشورهای اسلامی بگذارد، اما عملکرد ما در این زمینه اهمیت بسیار دارد، این که چگونه مسائل را طرح می کنیم.
باید از تعاریف درست و واقعی بهره بگیریم . متخصصان واقعی را که در این زمینه ها کار کرده اند به کار گیریم و عملکرد صحیحی داشته باشیم. از طرفی باید سیاستگذاری و قانون با اجرای ما همسو باشد و تناقض ایجاد نکند. باید گردشگری اسلامی را تعریف کنیم ، هدفمان را از این تعریف بگوییم ، خواسته مان را مطرح کنیم ، چارچوبش را مشخص کنیم و در راستای آن حرکت کنیم.
موضوع مهم دیگر تبلیغات مثبت به شیوه های مدرن و حتی غیرمحسوس و معرفی پتانسیل های گردشگری ایران به دیگر کشورها و نیز زدودن تصویر نامطلوبی است که در اذهان جهانیان به وجود آمده است. به یقین استفاده از فرصتها و ظرفیت های موجود و برنامه ریزی مناسب می تواند کشور ما را به یکی از بازارهای هدف گردشگری در جهان تبدیل کند.

سعیده کافی