jamejamonline
فرهنگی معارف و اندیشه کد خبر: ۱۲۸۲۲۹۶ ۰۲ آبان ۱۳۹۹  |  ۰۹:۰۹

اهمیتکتاب الهی به مبانی تولید علم

خاستگاه تولید علم در قرآن

منشاء وخاستگاه تولید علم بنا بر اهمیتی است که قرآن به این مباحث می‌دهد. ومتقابلاً تولید علم در فضایی شکوفا و بارور می‌شود که مباحث ذکر شده مورد توجه قرار گیرد.

به گزارش جام جم آنلاین و به نقل از انسان پژوهی دینی، تأکید قرآن‌کریم بر موضوعاتی مانند علم، عالم، جستجوی علمی، تعقل وتفکر، نشان دهنده اهمیتی است که این کتاب الهی برای مبانی تولید علم قائل است. به عبارت دیگر بررسی مباحث مذکور از دیدگاه قرآن، خاستگاه نوآوری علمی در کلام خداوند متعال را مشخص خواهد کرد. این موضوعات ارتباط مستقیم با نوآوری وکشف پدیده‌ها دارند. بنابر‌این منشاء وخاستگاه تولید علم در اهمیتی است که قرآن به این مباحث می‌دهد. ومتقابلاً تولید علم در فضایی شکوفا و بارور می‌شود که مباحث ذکر شده مورد توجه قرار گیرد.

خاستگاه تولید علم در قرآن

 توجه به خاستگاه و بستر هر موضوع، به شناخت بیشتر و بهتر آن کمک خواهد کرد حال اگر بستر موضوعی در منبعی محکم و متقن مانند قرآن کریم قرار داشته باشد، پشتوانه آن به همان نسبت قوی تر خواهد بود. ازطرف دیگر تصور خاستگاه برای موضوع جدیدی مانند «تولید علم» و «جنبش نرم افزاری» در قرآنی که چهارده قرن پیش نازل شده، ممکن است با ابهام همراه باشد، ولی مطالعه و بررسی قرآن نشان می دهد، برای پیشرفت در حوزه های مختلف و دوری از مفاسد باید با جهل مبارزه کرد و راه زدودن جهل، کسب علم و دانش است، که منجر به کشف حقایق عالم هستی و در نهایت منتج به «تولید علم» خواهد شد. بنابر این در این نوشتار ما به دنبال پاسخ به این سؤال هستیم که خاستگاه تولید علم در قرآن کدام است؟ برای این منظور ابتدا باید ماهیت علم مشخص شود.

فلاسفه و حکما، ادراکات عقلی را علم و علم حقیقی را عبارت از آگاهی به حقایق اشیاء دانسته و تنها راه و منشاء مدرکات و علوم مفید را عقل تعریف کرده اند و معتقدند ادراک مطلق یا حصول اشیاء در نزد عقل، «علم» است. متکلمین دایره تعریف علم را به حوزه یقینیات محدود کرده و معتقدند هر آنچه که موجب تمییز اشیاء از یکدیگر می شود، علم است (حسینی دشتی، 1379، 435).

تجربه گرایان نیز علم را مبتنی بر اشیاء مرئی و سمعی و لمسی می دانند. بنابر این علم، عینی است و سلیقه های شخصی و تخیلات نظری را شامل نمی شود (آلن اف چالمرز، 1379، 13). بعضی دیگر نیز هرآنچه که هویت ساز باشد را علم می دانند نه آنچه که هویت برانداز است (سخنرانی آیت اله جوادی،22 آذر 1384). و استاد شهید مطهری کشف قوانین کلی در مورد هر چیز را علم می داند (مطهری، فلسفه تاریخ، 1376، 171).

گذشته از دیدگاه های مختلف، تعریف علم در جنبش نرم افزاری همان یافته ها و پیشرفت های بشر در حوزه های تجربی و نظری می باشد. چرا که تولید علم براساس واقعیات موجود معنا پیدا می کند. وقتی که ما به دنبال شکستن مرزهای علم و دانش، که در دست دیگران است، هستیم این بدان معناست که پیشرفت های موجود بشر را به عنوان علم پذیرفته ایم.

1-    ماهیت علم

 علم در قرآن مجید به عنوان نور و روشنایی معرفی شده است:

« قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الأعْمَى وَالْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ» بگو آیا نابینا و بینا یکسانند؟ یا تاریکیها و روشنایی برابرند (رعد،16) «وَمَا یَسْتَوِی الأعْمَى وَالْبَصِیرُ وَلا الظُّلُمَاتُ وَلا النُّورُ وَلا الظِّلُّ وَلا الْحَرُورُ» و نابینا و بینا یکسان نیستند و نه تیرگی ها و روشنایی و نه سایه و گرمای آفتاب (فاطر، 19 تا 21).

در این آیات، انسانی که علم ندارد به کور، تاریکی وانسان صاحب علم به بینا و روشنایی تشبیه گردیده است. ودر جایی دیگر، علم به عنوان خیر زیاد، معرفی شده است.

« یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشَاءُ وَمَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا» [خدا] به هر کس که بخواهد حکمت می بخشد و به هر کس حکمت داده شود، به یقین خیری فراوان داده شده است (بقره، 269).

بنابر آنچه ذکر شد، ماهیت علم در قرآن، نور، روشنایی وخیر فراوان می باشد.

خاستگاه تولید علم در قرآن

2- علم سرچشمه پیشرفت های روحی ومعنوی

1-2- علم سرچشمه تقوا وترس از خدا

تقوا چیست؟ راه رسیدن به آن کدام است؟ آیا مراتب متفاوتی دارد؟ برای کسب مراتب بالاتر چه کار باید کرد؟ اینها سؤالاتی است مانند سؤالات علوم دیگر که تنها با کسب علم وآگاهی می توان پاسخ آن را پیدا کرد. چرا دانشمندان از خدا بیشتر می ترسند؟ به جهت آگاهی آنها از قدرت وعظمت اوست که قرآن در این خصوص می فرماید:

« إِنَّمَا یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ» از میان بندگان خدا فقط دانشمندان از او ترس دارند (فاطر،28).

خشیّت به معنی ترسی است که همراه با تعظیم باشد (راغب اصفهانی، 1416ق، 283). هرچه شناخت انسان نسبت به مخلوقات خدا بیشتر شود و قابلیت های درون آنها را کشف کرده و بشناسد، در مقابل خالق آنها، بیشتر سر تعظیم فرود می آورد.

2-2- علم سرچشمه زهد

بها ندادن به تجملات دنیا ودوری از تعلقات آن با وجود جذابیت هایش تنها با اتکا بر علم وشناخت میسر است چون کسانی که بدون علم و تنها با تقلید، پا در این میدان گذاشته اند، پس از مدتی منحرف گشته اند. قرآن کریم می فرماید:

«وَقَالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلا یُلَقَّاهَا إِلا الصَّابِرُونَ» آنها که از علم ودانش بهره ای داشتند، گفتند وای برشما! پاداش الهی برای کسانی که ایمان آورده اند وعمل صالح انجام می دهند، بهتر است اما جز صابران آن را دریافت نمی دارند (قصص،80).

در این خصوص امام صادق(ع) می فرمایند: از جمله سخنانی که خداوند تعالی به موسی(ع) فرمود، این بود که بندگان صالح من به اندازة علمشان نسبت به من، در دنیا زهد پیشه می کنند (مجلسی، ج67، 1404ق، 339).

3-2- علم، سرچشمه ایمان

اعتقاد به موجودی ظاهراً نامرئی که همه چیز در مقدرات اوست؛ حتما با داشتن علم، و مطالعه روی آثار ونشانه های او امکان پذیر خواهد بود، که قرآن درباره آن می فرماید:

«وَیَرَى الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقُّ وَیَهْدِی إِلَى صِرَاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ» و کسانی که از دانش بهره یافته اند، می دانند که آنچه از جانب پروردگارت برتو نازل شده، حق است وهادی راه خداوند، عزیز وحمید می باشد (سبا، 6).

ایمان عوام از روی تعصّب وپیروی است نه از علم وآگاهی، وچه بسا با طرح شبهه ای بتوان آن ایمان را گرفت ولی صاحب علم، ایمان قوی دارد.

4-2- علم، سرچشمه قدرت

علم و قدرت، عین یکدیگرند. علم، عین قدرت است و قدرت عین علم است و این تفکیکی که انسان میان علم و قدرت می کند، تنها از نظر مفهوم است. اصلاً خود علم، قدرت است و قدرت، علم است. بنابر این در ذات پروردگار هر دو به شکل واحد، موجود است. ما می بینیم قرآن در آیه ای که صحبت از علم است می‌فرماید:

«عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوَى» (نجم، 5). «قَالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتَابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ» (نمل،40)

و در آنجا که صحبت از قدرت است، علم را به میان می آورد (مطهری، نبوت، 1373، 190). قرآن می فرماید:

کسی که دانشی از کتاب نزد او بود، گفت من آن (تخت بلقیس ملکه سبا) را پیش از آنکه چشم برهم زنی، نزد تو می آورم و هنگامی که آن را نزد خود مستقر دید، گفت: این از فضل و بخشش پروردگار من است.

امام خمینی(ره) فرمودند: اگر جهان خواران و مستکبران بخواهند در مقابل دین ما بایستند، ما در مقابل دنیای آنها خواهیم ایستاد (امام خمینی، 1366، 22). این جملات، زمانی ایراد شد که ما از نظر ظاهری در ضعیف ترین موضع بودیم ولی علم به قدرت خدا، به مؤمن نیرو و قوّت می دهد.

5-2- علم، سرچشمة تزکیه روح

در مکتب انبیا، پرورش روحی و آموزش فکری در کنار بینش وبصیرت مطرح است (قرائتی، ج8، 1383، 119). از این رو حضرت ابراهیم علیه السلام از خدا می‌خواهد:

«رَبَّنَا وَابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولا مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیَاتِکَ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَیُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» پروردگارا! از میان آنها (دودمان پیامبر) پیامبری از خودشان مبعوث کن تا آیات تو را بر آنها بخواند و آنها را کتاب و حکمت بیاموزد و تزکیه و تربیت کند، زیرا تو توانا وحکیمی (بقره، 129).

از آنجایی که انسان پیوسته در راستای امیال نفسانی و شیطانی قرار دارد، برای خارج شدن از این وضعیت و پاک ساختن روح، نیاز به نیرو و قدرتی اکتسابی به نام علم و معرفت دارد، و تا آن را کسب نکند، در جهت تطهیر روحش موفق نخواهد بود.

6-2- علم، سرچشمة صبر وشکیبایی

آگاهی و احاطة علمی، ظرفیت وصبر انسان را بالا می برد (قرائتی، ج2، 1383، 203) و قرآن صبر کردن را ملازم با شناخت دانسته و می-فرماید:

« وَکَیْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا» و چگونه می توانی در برابر چیزی که از آن آگاه نیستی، شکیبا باشی (کهف، 68).

وقتی که حضرت موسی(ع) از خضر نبی(ع) تقاضای تعلیم علوم را کرد، خضر(ع) جمله فوق را فرمود: شناخت واقعیت وبطن وعمق حوادث، اتکا به نیرویی قابل اعتماد (که این هم با شناخت ممکن می شود) است که صبر به همراه می آورد و این شناخت حتماً با داشتن علم و دانش میسر می گردد.

براساس آنچه که ذکر شد، ایمان، تقوا، زهد، تزکیه، صبر و قدرت در سایه علم ومعرفت تحقق پیدا می کنند و با گسترش علم، ارتقاء می یابند. پس گسترش علم و تولید آن می تواند ایمان و تقوای افراد و جامعه را فزونی بخشد.

 

 

ارسال نظر
* نظر:
نام:
ایمیل:

یادداشت

بیشتر
یک افسوس همیشگی

یک افسوس همیشگی

سینماگرانی که بیانیه محکومیت ترور شهید فخری‌ زاده را امضا کرده‌اند و نیز تمام آنهایی که نتوانستند آن را امضا کنند، بدون تردید باور دارند که ترور در هر شکلی محکوم است، چه رسد به ترور بزرگمردی که خدمات ارزنده‌ای به کشور داشته و فردی موثر بوده است.

هنرمندی تمام‌ قد

هنرمندی تمام‌ قد

از دست دادن هر هنرمندی سخت است و دردناك و دیروز غم از دست دادن زنده‌یاد پرویز پورحسینی همه را متاثر و غمگین كرد.

تدبیر و توکل در تحریم

تدبیر و توکل در تحریم

«دوستانت را نزدیک خودت نگه دار و دشمنانت را نزدیک‌تر»، با این‌که این عبارت را منسوب به چرچیل می‌دانند، ولی خلفای عباسی بیش از هزار سال پیش آن را زندگی کردند.

گفتگو

بیشتر

پیشنهاد سردبیر

بیشتر

آشنایی با ضرب المثل ها

حکایتی از کلیله و دمنه

پیشخوان بیشتر