گوزن زرد ، گونه خاص ایرانی

سالها پیش 2 گونه باارزش از حیات وحش کشورمان را از دست دادیم. ببر مازندران و شیر ایرانی ، دو گونه زیبا و جذاب بودند که بر اثر بیتوجهی و ناآگاهی از میان رفتند و تنها نامی از آنها باقی ماند.

کد خبر: ۱۲۷۹۸۵

حال نیز پس از گذشت سالها، دیگر گونههای خاص و منحصر به فرد ایرانی در معرض خطر انقراض قرار گرفتهاند. از میان اینگونهها سراغ گوزن زرد ایرانی رفتیم ؛ گونهای جالب توجه که خیلی خوب توانسته خود را با محیطهای مختلف سازگار کند و تقریبا از انقراض نجات یابد.
گوزن زرد بدنی زرد مایل به قرمز با خالهای سفید دارد. عمر متوسط اینگونه 20 سال است. غذای اصلی آن ذرت ، جو و بلوط است. گوزنهای زرد گروهی زندگی میکنند و در فاصله نیمه شب تا سحر بیشترین فعالیت را دارند. نوزاد آنها بلافاصله پس از تولد میتواند راه برود و حتی بدود. این نوزادها بیبو هستند و این ویژگی آنها را از خطر صید شدن نجات میدهد ؛ اما گوزن زرد زیبا هنوز نتوانسته از محیطهای مصنوعی مثل پارکها و پناهگاههای حیات وحش تحت حفاظت خارج شود و در دل طبیعت و حیات وحش زندگی طبیعی خود را ادامه دهد ، چون هنوز در معرض خطرهای بسیاری قرار دارد و به دلیل این خطرها هنوز نتوانسته به زیستگاه اصلیاش در جنگلهای دز و کرخه بازگردد و در مناطق مختلف کشور پراکنده است. اکنون پس از سالها قرار است اینگونه را به موطن اصلیاش بازگردانند. به همین دلیل گفتگویی با علیرضا جورابچیان ، کارشناس حیات وحش سازمان حفاظت از محیط زیست داشتیم.

آیا فقط در ایران گوزن زرد داریم؛
در دنیا به طور کل 2 گونه گوزن زرد داریم. یکی گوزن زرد ایرانی و یکی گوزن زرد اروپایی است. گوزن زرد ایرانی گونه خاصی است که فقط در ایران زندگی میکند. حدود سالهای 38-1337 به قبل فکر میکردند که کاملا منقرض شده و از میان رفته ، ولی بر اثر اتفاق ، چند نفر در دز و کرخه تعدادی گوزن زرد دیدند و به ماموران محیط زیست آن زمان اطلاع دادند. حافظان محیط زیست هم پیگیری کردند و فهمیدند که نسل گوزن زرد ایرانی منقرض نشده است.

در حال حاضر در ایران چند راس گوزن زرد داریم؛
تعداد کمی گوزن زرد در دز و کرخه داشتیم که از سال 37 به بعد در چند نوبت از آنجا زندهگیری شدند و از آنجا به دشت نازساری منتقل شدند. آن ابتدا فقط 5 راس گوزن زرد داشتیم. بعد اینها زاد و ولد کردند و تعدادشان زیاد شد. درواقع تمام گوزنهای زردی که الان داریم همگی از همان 5 راس گوزن اولیه هستند. تا سال 1365 جمعیتش متغیر بود و گاهی کم و گاهی زیاد شده است. در این سال اولین انتقال از دشت ناز به جزیره اشک دریاچه ارومیه صورت گرفت. فکر می کنم حدود 5 یا 6 گوزن زرد زندهگیری شد و به جزیره اشک برده شد. علت این انتقال هم این بود که میخواستیم ببینیم آیا میتوانیم اینگونه را در طبیعت رهاسازی کنیم؛ چون جزیره اشک دور از انسانها بود و طبیعت وحشیتری داشت. در حال حاضر هم جمعیتی حدود 300 راس گوزن زرد در جزیره اشک داریم که بیشترین جمعیت گوزن زرد را تشکیل میدهند. پس از آن زندهگیریهایی صورت گرفت و گوزنها به بخشهای مختلفی منتقل شدند ؛ مثلا در میان کتل شیراز در دشت ارژن ، محدوده محصوری درست شد و تعدادی گوزن زرد به آنجا برده شد. تعداد هم به جزیره کیش، سیری و لاوان برده شد.

علت این همه پراکندگی درباره گونه گوزن زرد ایرانی چه بوده است؛
ما میخواستیم امتحان کنیم که گوزن زرد چگونه میتواند خودش را با محیطهای متفاوت تطبیق بدهد و درواقع میخواستیم مطمئن شویم که آیا میتوانیم گوزن زرد را در طبیعت رهاسازی کنیم. به همین دلیل نقاطی را در کشور بررسی کردند که از لحاظ امنیت و شرایط زیستی با شرایط زیستی گوزن زرد مطابقت داشته باشد ؛ مثلا تعدادی از آنها را به کرمانشاه که از زیستگاههای قدیمیاش بوده ، منتقل کردیم. 2 نوبت هم آنها را به زیستگاه اصلیاش در دز و کرخه بردیم. متاسفانه به دلیل عدم حفاظت و مدیریت صحیح ، هیچکدام از آنها باقی نماندند و از میان رفتند.
متاسفانه در این برنامهها ، گوزنهای زرد فقط تا مرحله زندهگیری و رهاسازی در طبیعت مدیریت و بعد فراموش شدند و نتیجهای از آنها نگرفتیم. با بررسیهایمان فهمیدیم که قدرت سازگاری گوزن زرد با محیط خیلی بالاست و تنها به دلیل عدم حفاظت و حراست و در نتیجه شکار اینگونه ، دیگر گوزن زردی آزادی در این جنگلها وجود ندارد. در جزیره کیش هم همین مشکل را داشتیم. تا حدود 5 سال پس از رهاسازی ، همچنان گزارشهایی از مشاهده این گونه میرسید ، اما بعد دیگر مشاهده نشد و در آنجا هم از میان رفت.

دیگر گوزنهای زردی که رهاسازی میشوند در مناطق حفاظت شده نیستند ؛ پس چگونه شکارچیان وارد این مناطق میشوند و آنها را صید میکنند؛
بعضی از آنها در مناطق حفاظت شدهای مثل پناهگاه حیات وحش دز هستند که تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست هستند. در این منطقه از همه بیشتر رهاسازی شدهاند.
آنجا در 2 نوبت 34 راس گوزن زرد رهاسازی شد ، ولی پس از یکی دو سال دیگر مشاهده نشد. جسته گریخته گزارشهایی از حضور اینگونه میرسد ، ولی مستند نیستند. فعلا گزارشهایی از وجود گوزن زرد در دز رسیده است، ولی باز هم یقین نداریم.

در حال حاضر برنامه خاصی برای نجات و حفظ اینگونه در نظر گرفته نشده است؛
طی این دو سال اخیر تا الان ، ما روی برنامههای گوزن زرد، برخی برنامهریزیهای نسبتا منسجمی انجام دادهایم که با توجه به تجربیات گذشته به این نتیجه رسیدهایم که به جای پرداختن به نقل و انتقالات متعدد در نقاط مختلف کشور ؛ بیاییم و روی همان زیستگاه اصلیاش یعنی دز و کرخه متمرکز شویم که البته برای این کار نیاز به همکاری و کمک مدیریت استان مربوط داریم. در این زمینه هم عوامل تهدید آن زیستگاه را تا حدودی شناسایی کردهایم و باید آنها را تا جایی که میتوانیم حذف کنیم.

این عوامل تهدید شامل چه مواردی هستند؛
عوامل تهدید اینگونه متعدد هستند ؛ اما مثل بیشتر گونههای در خطر انقراض ، مهمترین این عوامل ، تخریب زیستگاه است. زیستگاهها برای گوزن زرد خیلی کوچک شده است. هماکنون جنگلهای دز و کرخه مرتب به اراضی زراعی تبدیل میشوند. برداشتهای بیرویه شن و ماسه و گاومیشدارهایی که در این مناطق به وسیله مجوزهایی که دارند یا ندارند ، در حال بهرهبرداری از جنگلها و مراتع هستند ؛ البته مساله شکار هم باید در نظر گرفت ، اما تخریب زیستگاه موثرتر است. ما برنامه 5 سالهای برای حفظ اینگونه داریم که از سال گذشته به طور جدی شروع کردهایم. امسال نیز اقدامات اجرایی آن را شروع کردهایم. قسمتهایی را داریم حصارکشی میکنیم و قرنطینههایی در دز و کرخه ایجاد کردهایم تا تمامی گوزنها را از نقاط مختلف کشور جمعآوری کنیم و به زیستگاه اصلیشان بازگردانیم. به طور عمده هم قرار است از جزیره اشک این انتقالات را صورت دهیم ؛ چون جمعیتش در آنجا قابل قبول است و در آنجا هر چقدر که از جمعیتش کم کنیم باز هم جمعیت خود را ترمیم میکند. این جزیره نشان داده که زیستگاه مناسبی برای گوزن زرد است. با توجه به تجربیاتی که کسب کردهایم سرما و گرما مساله حساس و نگرانکنندهای نیست. این گوزنها خیلی سازگارند. ممکن است کمی تغییر کند مثلا زمان شاخاندازی و زمان جفتگیریشان کمی تغییر کند ، ولی در کل از لحاظ زیستی خیلی مشکل خاصی ندارند. پس از انتقال آنها از جزیره اشک به زیستگاه کرخه قرار است که مدتی در قرنطینه بمانند تا عوامل تهدید خارجی حذف شوند. پیشبینی میکنیم که حداقل 2 سال طول بکشد تا بتوانیم عوامل تهدید را تا حدودی کاهش دهیم و بعد گوزن زرد را به صورت آزاد در دل طبیعت جنگلهای دزو کرخه ، همچون گذشتههای دور رهاسازی کنیم. اگر بتوانیم این کار را انجام دهیم و به موفقیت برسیم ، کار بسیار ارزشمندی انجام دادهایم. آن موقع است که میتوانیم ادعا کنیم گونه گوزن زرد ، گونه واقعا منحصر به فرد ایرانی است و واقعا حیف است که گونهای به این زیبایی را از دست بدهیم یا آن را همیشه در پناهگاهها و مناطق حفاظت شده نگهداری کنیم و از نعمت آزادی محرومش کنیم.

آیا در حال حاضر میتوان گفت که گوزن زرد از خطر انقراض نجات یافته است؛
ببینید ما تا وقتی گوزن زرد را در طبیعت نداشته باشیم ، نمیتوانیم بگوییم که از انقراض نجاتش دادهایم ، چونه به اعتقاد من که سالها در زمینه حیات وحش کار کردهام ، هر جانداری اسم خود را در شرایط زیستی طبیعی خود دارد. وقتی از آن محیط خارج شود دیگر آن حیوان طبیعی نیست و تغییر میکند. مگر آن که در طی چند نسل بتواند در زیستگاه اصلی خودش بماند و زندگی کند.
به طور قطع گوزنهایی که الان در دشت ناز ساری میانکتل شیراز و جزیره اشک ارومیه داریم تغییرات عمدهای یافتهاند و حداقل از لحاظ شکل ظاهری و بخصوص شکل شاخ تفاوتهایی با گوزن زرد خالص قدیمی ایرانی دارند ؛ البته این تغییرات بسیار ضعیف است چون این گونه به دلیل شرایط زیستی متفاوت ، شرایط تغذیهای متفاوتی هم دارند ، اما چون احتمالا از لحاظ ژنتیکی با گونه و زیرگونه آمیخته نشدهاند ، در نتیجه تغییر عمدهای نیافته است. پس اگر آنها را در زیستگاه اصلی خودشان رها کرده و چند نسل از آنها بگذرد ، همان گوزن زرد ایرانی اصیل و قدیمی خودمان را خواهیم داشت.

آخرین بار که گوزنهای زرد را به دز و کرخه منتقل کردید ، چه زمانی بوده است؛
سال 1367 که هنوز در جنگ تحمیلی بودیم ، این انتقال صورت گرفت. آن زمان گوزن زرد را با هواپیمای ارتش از دشت ناز وارد پایگاه وحدتی دزفول کردیم. از آنجا هم آنها را با کامیونهای ارتش بردیم به کرخه. کار بسیار سختی بود، اما واقعا این کار را دوست داشتیم. من خودم همراه گوزنهای زرد بودم. آن زمان این کار از نظر خیلیها ، عاقلانه و جالب توجه نبود. اما ما فکر کردیم با این کار گوزنها را نجات میدهیم ، چون در زمان جنگ زیستگاههای دز و کرخه از خیلی جهات امنیت بیشتری داشتند. این مناطق هم از لحاظ دام و هم از لحاظ اهالی خالی بودند ، چون این مناطق زیر موشکهای عراق بودند و زمان خوبی برای این انتقال بود. خوشبختانه بلافاصله چند ماه پس از انتقال، جنگ هم تمام شد و تا یکی دو سال بعد آثاری از رهاسازی گوزنهای زرد بود. بعد دیگر گزارشی دریافت نکردیم. فکر میکنیم گوزنی در آنجا نباشد ؛ ولی احتمال دارد که هنوز هم گوزنی در پناهگاه کرخه و بخصوص دز باشد.

چرا از آن زمان تاکنون دوباره به زیستگاه اصلیشان منتقل نشدهاند؛
چون کسی نبوده که دنبال این جریان باشد. عرض کردم که این کار شاید از دیدگاه خیلیها عاقلانه نباشد ، چون کار سخت و جسورانهای است و پر از دردسر. در حال حاضر هیچیک دنبال این قضیه را نگرفته و باز هم ما با این سن و سالمان بالاخره توانستیم توجه بعضیها را جلب کنیم و انشاءالله بتوانیم این کار را انجام بدهیم.

علت این کمکاریها درباره گونههای خاص مثل گوزن زرد چیست؛
ببینید این نقل و انتقالات هزینه چندانی ندارند. مساله اصلی ما مدیریت زیستگاه و مسائل حفاظتی آن مناطق است. اینهاست که بودجه و هزینه میخواهد، چون ما با مردم طرف هستیم. مردم در آن مناطق دارای کشت و کار ، خانه و صنعت هستند. باید روی اینها کار کرد. باید کار آموزشی و فرهنگی انجام داد ، و طرز تفکر آنها را نسبت به حفاظت از یک گونه ارزشمند مثل گوزن زرد تغییر داد. وقتی طرز فکر عوض و توجیه شدند ، دیگر این خود مردم هستند که میشوند حافظ جان گوزنهای زرد. در کل دنیا فقط در ایران گوزن زرد داریم؛ البته گوزن زرد اروپایی هم داریم که با این گونه تفاوتهایی دارد. به هر حال ما فقط همین تعداد را داریم. گفته میشود که جاهای دیگری هم گوزن زرد دارند ، ولی آنها از نژادهای خالص گوزن زرد ما نیستند.
من با قاطعیت عرض میکنم گوزنهای زردی که ما در حال حاضر در کشور داریم ، همگی نژاد خالص گوزن زرد ایرانی هستند و هیچگونه و زیرگونه دیگری همراه آنها نبوده است.

نام دیگر این گونه گوزن زرد بینالنهرین است. با توجه به این نام گوزن زرد در چه مناطقی زندگی میکرده است؛
در گذشتهها پراکندگی این گونه در تمام استانهای غربی کشور بوده است. تمام سلسله جبال زاگرس زیستگاه این گونه بود و در عراق هم پراکندگی داشته و در تمام غرب ایران میزیسته ، حتی پیکره گوزن زرد ایرانی روی بیستون حکاکی شده است ، وی عدم مدیریت صحیح و مناسب زیستگاه باعث از میان رفتن گونههایی شده که تا به حال نقل و انتقال پیدا کردند. اگر مراقبت و حفاظت و پیگیری میشد به احتمال زیاد میتوانست خود را در بعضی از این زیستگاهها حفظ کند ، چون گوزن زرد نشان داده که میتواند با شرایط آب و هوایی مختلف سازگار شود و این ما هستیم که باید به حفظ آن کمک کنیم.

شما گفتید که قرار است تمامی گوزنهای زرد پراکنده در کشور به دز و کرخه منتقل شوند ؛ اما خبر رسیده که گوزنهای زرد جزیره اشک ارومیه قرار است به استانهای مختلف کشور منتقل شوند.
آن نقل و انتقالات با این انتقالاتی که من گفتم متفاوت است. در حال حاضر گوزنهای زرد جزیره اشک به تعداد قابل توجهی رسیده و قابلیت انتقال پیدا کردهاند. در کل، جمعیت گوزن زرد آنقدر شده که بتوانیم از آن برای جاذبههای اکوتوریستی استفاد کنیم و آنها را به بعضی باغوحشها بدهیم. به هر حال وقتی کاملا بررسی شود و از هر لحاظ خاطر جمع شویم که مشکل خاصی وجود ندارد ، این انتقالات صورت میگیرد ؛ مثلا اگر گوزن زرد را به استانی مثل مازندران بردیم ، در آنجا ما گوزن را در یک منطقه حصارکشی شده 50 هکتاری داریم ، ما در هیچ استانی رهاسازی نخواهیم کرد ، مگر آن که زیستگاه اصلی خود گوزن باشد که آن هم با ترفندهای حفاظتی ویژهای صورت میگیرد. در غیر این صورت تجربه نشان داده به محض آزاد و رهاسازی گوزن زرد در دل طبیعت، خیلی سریع به وسیله شکارچیان صید شده و از میان رفته است. در واقع گونههایی که الان داریم طبیعی نیستند. حتی گوزنهای زردی که در جزیره اشک و دور از انسانها هستند هم نمیتوانند به این سرعت در طبیعت سازگار شوند. عوامل تهدید بسیار زیاد است و نمیتوان خطر کرد. پس میتوان آنها را منتقل کرد و در این مورد مشکلی وجود ندارد ، اما به طور مصنوعی، نه به صورت رهاسازی در طبیعت. در این زمینه هم استان گیلان ، خراسان شمالی ، یزد و چند استان دیگر تقاضاهایی دادهاند ، اما باید تمامی شرایط نگهداری رعایت شود.

آیا فصل انتقال گوزنهای زرد هم مهم است؛
بله به طور قطع همینطور است. گوزنهای زرد معمولا در اسفندماه و بسته به شرایط آب و هوایی شاخهایشان میافتد. از الان گرفتن مادهها خطرناک است چون تازه فصل جفتگیریشان تمام شده و ممکن است بچههایشان را سقط کنند. نرها هم که شاخهایشان میافتد و شاخهایی که بلافاصله درمیآید ، گوشتی ، خونی و بسیار آسیبپذیر است و نمیتوان انتقال را انجام داد.
بهترین زمان انتقال اواخر تابستان و فصل پاییز است که زاد و ولد تمام شده و بچهها کمی بزرگتر شدهاند.
امیدواریم با باز گرداندن و رهاسازی گوزن زرد ایرانی به زیستگاه اصلی خودش، یعنی جنگلهای دز و کرخه دوباره شاهد حضور اینگونه در دل طبیعت و دنیای وحش باشیم.