تعالی دوباره «جمعیت»

البته بسیار قبل تر ازاین تخمین زدن‌ها و نمودار رسم کردن‌ها وجدول کشیدن‌های خارجی، عده‌ای کارشناس در داخل کشورمان هشدار کاهش زاد و ولد و پیرشدن جمعیت را داده و گفته بودند که ایران تا دو سه دهه آینده ترکیب جمعیتی اش به هم می‌ریزد. حتی طرح این چالش و در میان گذاشتن آن با مردم به بالاترین مقامات کشور و حتی تریبون رهبری نیز رسید و موضوع آنچنان بالا گرفت که «طرح جامع جمعیت و تعالی خانواده» متولد شد.
این طرح البته بعد از تصویب درمجلس به سبب مخالفت‌هایی که با آن بود، نتوانست به قانون تبدیل شود و بنابراین عقیم و ابتر ماند ولی چالش پیرشدن جمعیت و افت جمعیت مولد در کشور همچنان دغدغه‌ای ملی باقی ماند.
این دغدغه آخرین بار پنج روز پیش مطرح شد، جایی لابه لای بیانات رهبری در دیدار با تولیدکنندگان، کارآفرینان و فعالان اقتصادی، وقتی که ایشان در کنار استفاده از واژه‌هایی همچون ثروت ملی، گسترش رفاه عمومی و مصون‌سازی اقتصاد از آسیب تحریم‌ها از پنجره جمعیتی نیز گفتند. ایشان پنجره جمعیتی را یک مزیت دانستند و گفتند امروز که در دل این فرصت قرار داریم باید قدر آن را بدانیم، زیرا این پنجره تا 20 سال دیگر باز است و اگر دراین ۲۰ سال غفلت شود، کشور وارد عرصه‌ سالمندی می‌شود و دیگر نمی‌توان کاری را پیش برد.

پنجره جمعیتی چیست؟
پنجره جمعیتی یک اصطلاح در جمعیت‌شناسی است که می‌خواهد یک موقعیت را نشان دهد. وقتی این پنجره باز است یعنی تعداد جمعیت جوان و میانسال کشور که نیروی کار کشورند، در وضعیت خوبی است ولی وقتی این پنجره بسته می‌شود معنی‌اش کم شدن زاد و ولدها، کاهش شدید جمعیت جوان و حرکت جمعیت به سمت پیری است.
در واقع پنجره جمعیتی سر و کارش با آدم‌های 15 تا 64 ساله است که هم نیروی کار مولدند و هم مستعد ازدیاد نسل. پنجره جمعیتی همچنین با مبحث ترکیب جمعیتی ارتباطی تنگاتنگ دارد؛ زیرا جمعیتی متوازن است و ساختاری درست دارد که در هر شرایطی سنین مختلف با درصدهای متعادل درجامعه حاضر باشند و بتوانند سنین قبل و بعد خود را پشتیبانی کنند، یعنی جوانان ضامن تولد نسل جدید باشند و سالمندان پشت گرم به وجود جمعیت جوان .
شش سال قبل که بحث پنجره جمعیتی درکشور داغ بود، علی‌اکبر محزون، مدیرکل وقت آمار جمعیتی سازمان ثبت‌احوال کشور به ما گفت که جمعیت جوان و میانسال در کشور سهم 71 درصدی از کل جمعیت دارد که بیشترین مقدار درطول تاریخ ایران است و این اتفاق شاید ۳۰۰ سال دیگر تکرار شود. در واقع طبق گفته این مقام وقت، شش سال قبل وضعیت جمعیت و پنجره جمعیتی کشورمان مطلوب بوده، ولی گویا هرچه زمان می‌گذرد زاد و ولد در تنگنا قرار می‌گیرد و جمعیت بیشتر به سمت پیری
میل می‌کند.

تشویق به فرزندآوری در مجلس
درباره این که فرصت کشورمان برای به تعادل رساندن جمعیت و تلاش برای باز نگه داشتن پنجره جمعیتی چه قدر است، اتفاق نظر وجود ندارد. عده‌ای گفته اند این فرصت ده سال دیگر تمام می‌شود، عده‌ای دیگر20 سال آینده را فرصت نهایی دانسته اند و برخی دیگر حرف از 30 سال دیگر می‌زنند. در کنار این عددهای متفاوت و نبود اتحاد کلامی، درباره نرخ باروری درکشور نیز تشکیک وجود دارد تا جایی که نمی‌دانیم نرخ تولد در کشور بالاخره 1/2درصد است یا 8/1درصد. کسی که این تشکیک را به وجود آورد نیز شخص وزیربهداشت است که در نامه اخیرش به رهبر انقلاب شرح داد که عده‌ای عدد1/2درصد را اعلام کرده اند درحالی که او و همکارانش نسبت به این آمار شک کرده‌ و آنقدر رویش بحث کرده‌اند که متفقا به عدد 8/1درصد رسیده‌اند که عددی کوچک‌تر از سطح جانشینی جمعیت است.
دیروز با مرکز آمار ایران تماس گرفتیم تا یکی از مسؤولانش عدد درست را به ما بدهد و به این جبهه‌بندی‌ها در موضوع فرزندآوری و نرخ باروری خاتمه دهد اما چون گفت‌وگو با هیچ مسؤولی میسر نشد تشکیک‌ها نیز به قوت خویش باقی ماند.
در میان این همه تشکیک اما مجلس شورای اسلامی این روزها نرخ باروری 5/2درصدی را پیگیری می‌کند و می‌خواهد با به جریان انداختن دوباره طرح جامع جمعیت و تعالی خانواده، زاد و ولد در کشور را رشد دهد. این طرح البته طرح تازه‌ای نیست و سابقه‌اش به سال 92 برمی‌گردد ولی چون به گفته فاطمه ذوالقدر، سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس، بار مالی داشته، پس از دوبار در دستور کار قرار گرفتن در مجالس نهم و دهم به تصویب نرسید و در نتیجه متوقف شد.
طرح جامع جمعیت و تعالی خانواده طرح مفصل 50 ماده‌ای است که مهم‌ترین هدفش رساندن نرخ باروری به عدد 5/2 درصد تا سال 1404 و ارتقای کیفی جمعیت تا سال 1430 است که این دو هدف کوتاه‌مدت و بلندمدت قرار است از طریق ارائه تسهیلات مالی به زوج‌ها محقق شود.
ذوالقدر به مهر گفته است برای رسیدن به این اهداف، آموزش سبک زندگی مناسب و انجام ازدواج سالم، تهیه خوابگاه به‌ویژه برای دانشجویان متأهل، اولویت استخدام برای مردان دارای فرزند و مردان متأهل و زنان دارای فرزند در بخش دولتی و غیردولتی و ارائه تسهیلات برای تهیه مسکن را دنبال خواهند کرد و تا آنجا که بتوانند طرح را اصلاح می‌کنند تا از بار مالی ناشی از آن کاسته شود و در نتیجه طرح به قانون تبدیل شود.
طبق این طرح وزارتخانه‌های بهداشت، علوم، فرهنگ و رفاه نقش‌های کلیدی دارند و از خوابگاه‌سازی برای دانشجویان متاهل دارای فرزند تا استخدام زنان صاحب فرزند تا معافیت بیمه‌ای کارفرمایانی که مادران شاغل را استخدام می‌کنند، باید پیگیری کنند. همچنین وام رفاه دانشجویان متاهل باید طبق این طرح دوبرابر شود و حتی شهرداری‌ها برای ساخت مسکن متاهلان باید عوارض پروانه ساختمانی را به حداقل ممکن برسانند.
9 ماهه شدن مرخصی زایمان و شیردهی کارکنان زن دستگاه‌های اجرایی، بخش‌های غیردولتی و مشمولان قانون کار با پرداخت حقوق و فوق‌العاده‌های مربوط نیز یکی از مواد همین طرح است که سال‌هاست بخش خصوصی به آن تمکین ندارد.
این‌که صندوق‌های بیمه و بازنشستگی نیز مکلفند درصورت تمایل مادران شاغل دارای فرزند با حداقل ده سال سابقه کار، آنها را بدون رعایت شرط سنوات بازنشسته کنند یکی دیگر از مشوق‌های این طرح برای فرزندآوری است که در عین حال بار مالی سنگینی به دولت، صندوق‌های بازنشستگی و حتی بخش خصوصی وارد می‌کند.
با وجود این بار مالی اما کمیسیون فرهنگی مجلس احیای این طرح را در دستور کار قرار داده و امیدوار است با تبدیل آن به قانون لازم‌الاجرا، راه زاد و ولد در کشور را هموار کند؛ راهی که مجلسیان خوب می‌دانند دست‌اندازهای متعددی همچون وضعیت اقتصادی، بیکاری و مشکلات معیشتی و چشم‌انداز مبهم جوان‌ها برای تشکیل خانواده بر سر راه آن ایستاده است.

مریم خباز

جامعه