jamejamnashriyat
کد خبر: ۱۲۲۳۷۸۵   ۲۷ مرداد ۱۳۹۸  |  ۰۰:۰۱

گفت‌وگوی جام‌جم با ناشر و نویسنده کتاب «گلستان امروز»؛ کتابی که مدعی است گلستان شیخ اجل را از لغات عربی زدوده است یک شب آتش در گلستانی فتاد!

یک شب آتش در گلستانی فتاد!

امروز دوست دارم با 12 نفر تماس بگیرم و از آنها بخواهم ابتدا وجدان‌شان را بگذارند روی میز گفت‌وگو و بعد جوابم را بدهند. دوست دارم زنگ بزنم به دفتر انتشارات «فرهنگ مردم» و بگویم گوشی را بدهند دست مرتضی ثابت قدم که مدیر این دفتر انتشاراتی در اصفهان است و بعد که همان ماجرای وجدان و اینها را پیش کشیدم شماره جمال صدری را از او بخواهم. بعد بگویم لطفا وصل کنید به منیژه صدری که ویراستار است، به مینا علی‌زاده و فهمیه خوارزمی که صفحه‌آرا هستند و آن اولی که طراح جلد هم بوده است، به معصومه جمالی مهر که مدیر تولید، به عباس نیکبخت که خطاط و به منیژه صفدری که ویراستار یارانه‌ای بوده. سپس شماره چاپخانه شهاب، لیتوگرافی آرمان و نیز صحافی دی را بخواهم و سر آخر بگویم آیا سراغ دارند کسی را که 15هزارتومان بابت نسخه جلد شومیز و 20هزارتومان بابت نسخه جلد سخت این کتاب پرداخته‌اند یا نه؟ اگر داشته باشند با او هم تماس بگیرم و بگویم دقیقا در این کتاب دنبال چه بوده‌اند؟ می‌خواهم با همه این 12نفر و آن چند نفر مخاطب احتمالی این کتاب پای میز گفت‌وگو بنشینم و برای این انحطاط با هم گریه کنیم. راستی، مهم‌تر از اینها کاش می‌توانستم بررس این کتاب در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را پیدا کنم و با او هم یک دل سیر گریه کنیم. به این‌که چطور دست‌اندرکار انتشار کتابی چنین منحط بوده‌اند؟ به این‌که چطور ممکن است چنین کتابی را برای خواندن تهیه کرده باشند؟ اگر پیگیری نکرده و مطمئن نشده باشید که واقعیت دارد لابد در نگاه نخست شما هم گمان برده‌اید که شوخی است. شاید شما هم در تلگرام و توییتر و اینها همین عکسی را دیده باشید که دست‌به‌دست می‌شود و مربوط است به جلد یک کتاب با عنوان «گلستان امروز» با این ادعا که گلستان سعدی است اما «پیراسته از واژه‌های تازی» و در وهله نخست فکر کرده باشید که آدم بامزه‌ای کاری کرده با شاعر بزرگ شیراز و در قالب یک تصویر سرگرم‌کننده آن را منتشر کرده است. اما نه! حقیقت دارد؛ این کتاب، با مجوز و به صورت رسمی از انتشارات «فرهنگ مردم» به بازار کتاب فرستاده شده است. کتابی 232صفحه‌ای که حدود دو سال پیش در شمارگانی 2000تایی درآمده و تا حالا صدایش را درنیاورده‌اند. البته کدام کتاب صدایش درمی‌آید که این کتابِ مهجور سر و صدا کرده باشد. این متن، عصبانی است؛ این گزارش، عصبی است از این‌که سنت واپسگرای عرب‌ستیزی و عربی‌زدایی همچنان در کار است و کار و بارش پررونق هم هست متاسفانه. حتی اگر خود مولف کتاب، یعنی جمال صدری با چنین نیتی، گلستان را از لغات عربی‌اش نزدوده باشد، هستند کسانی که این کتاب را می‌توانند به عنوان علمِ عربی‌ستیزی برافرازند. بر اینها حرجی نیست. ما تعصبی بر آثار سترگ ادبیات فارسی نداریم، اما بدیهی است از هر دستکاریِ واپسگرایانه ناراحت باشیم. با ناشر این کتاب و نیز با جمال صدری که کتاب به کوشش او فارسی شده، گفت‌وگو کرده‌ایم.

ناشر کتاب: 20 سال در حوزه بوده‌ام عرب‌ستیز نیستم

انتشارات «فرهنگ مردم» در اصفهان را بیشتر به کتاب‌هایی که در حوزه کودکان منتشر کرده می‌شناسیم، اما حالا مرتضی ثابت‌قدم که مدیر این انتشاراتی است به جام‌جم می‌گوید هم خودش علاقه‌مند به ادبیات فارسی است و هم چند تایی کتاب در این حوزه منتشر کرده است. با او درباره «گلستان امروز»، کتابی که دو سال پیش در انتشارات متبوع او منتشر شده و حالا سر و صدا به پا کرده حرف زده‌ایم.
شما را بیشتر به کتاب‌هایی که برای کودکان منتشر کرده‌اید می‌شناسیم، اما حالا کتاب «گلستان امروز»تان محل بحث شده است.
کدام بحث؟
شما خودتان گرایش و علاقه‌ای به ادبیات فارسی دارید و کتابی در این حوزه جز گلستان امروز منتشر کرده‌اید؟
بله، خودم علاقه‌مند هستم و در «فرهنگ مردم» هم چند تایی کتاب شعر و چند کتاب درباره ادبیات منتشر کرده‌ایم. علاوه بر این، کتابی مرجع هم منتشر کرده‌ایم که برای 12 هزار لغت غیرفارسی که استفاده می‌کنیم، معادل فارسی پیشنهاد کرده است. کتاب، حاصل سال‌ها تحقیق جواد دانشیار است و میرجلال‌الدین کزازی مقدمه آن را نوشته است.
شما خودتان کتاب گلستان امروز را کارشناسی و برای انتشار انتخاب کرده‌اید یا برای کتاب‌هایی از این دست کارشناس دارید؟
وقتی جناب صدری کتاب را برایم آورد، دیدم جالب است. واژه‌های قدیمی از ذهن مردم دور شده است و کسی آنها را به یاد نمی‌آورد. گلستان هم از این دست لغات دارد. دیدم استاد بدون لطمه‌زدن به ساختار نثر و حتی به وزن شعرها، معادل‌های فارسی را آورده است. آقای سامع هم که استاد زبان و ادبیات فارسی است و پیش از این سال‌ها ممیز اداره کل ارشاد اصفهان بوده آن را خواند و پیشنهاد کرد منتشرش کنیم.
حالا انتقادهایی را که در این چند روزه درباره کتاب منتشر شده، خوانده‌اید؟
نه. اتفاقا نویسنده کتاب همیشه به من می‌گوید چرا این کتاب هیچ بازتابی نداشته است!
انتقادها به این است که مگر سعدی خودش بلد نبوده متنش را کاملا به فارسی بنویسد که حالا یک محقق زبان فارسی بیاید و متنش را از لغات «تازی»، «بپیراید»؟
این حرف‌ها من را یاد قرآن فارسی می‌اندازد که چند سال پیش محل بحث بود. آن قرآن، آمده بود و فقط ترجمه را منتشر کرده بود.
خب این مقایسه درست به نظر نمی‌رسد. آن کتاب، ترجمه بود، نیامده بود متن را ویرایش کند.
قصدم مقایسه نیست. می‌خواهم هدف مترجم آن کتاب را بگویم. من با ایشان در این باره صحبت کردم و گفتند که می‌خواستند قرآن بیشتر خوانده شود و اگر هم خوانده می‌شود فهمیده شود. ادبیات کهن ما هم چنین ماجرایی دارد؛ واقعا فکر می‌کنید بین بچه‌های ما دیگر کسی پیدا می‌شود که حافظ‌پژوه یا مثنوی‌پژوه از آب دربیاید؟ در همه خانه‌های ما سعدی هست، اما آیا کسی آن را از طاقچه برمی‌دارد، بخواند؟ کتاب گلستان امروز هم سعی کرده، سعدی را نوجوان‌ها به‌راحتی بخوانند.
خب اگر نویسنده کتاب گلستان امروز مثل دیگر محققانی که نسخه‌هایی از متون کهن برای سهل‌خوانی نوجوانان فراهم می‌آورند و توضیحات و تعلیقات را در حواشی ذکر می‌کنند عمل می‌کرد، این هدف، کاملا دریافتنی بود. اما به نظر می‌رسد استفاده از واژه «پیراسته» در عبارت «پیراسته از واژه‌های تازی» در روی جلد، کمی توهین‌آمیز هم هست. انگار که زبان عربی، چیزی است که زبان فارسی باید از آن پیراسته شود.
قصد این کتاب، مطلقا عربی‌زدایی نبوده است.
آیا ممیزان وزارت فرهنگ و ارشاد به‌راحتی برای این کتاب مجوز انتشار صادر کردند؟
نه. اتفاقا آنها هم خواستند چند اصلاحیه اعمال شود.
اصلاحیه‌ها احتمالا ناظر بر احتمال این‌که این کتاب به عرب‌ستیزی و عربی‌زدایی بزند، نبود؟
نه! فهرستی در ده محور برای ما فرستادند که 9 محور آن ایرادهای فنی بود. چند اصلاحیه صورت گرفت و چند مورد هم حذف شد، اما آن آخری این بود که نگویید تازی. آقای صدری زیر بار این نرفت و در نهایت کتاب منتشر شد.
یعنی ارشادی‌ها می‌گفتند این توهین‌آمیز است یا فقط بر سر لغت «تازی» بحث داشتند؟
فقط می‌گفتند به جای تازی بنویسید عربی!
به نظر شما نویسنده این کتاب به دنباله‌روی از سنت عرب‌ستیزی و عرب‌زدایی از زبان فارسی می‌تواند متهم باشد؟
مطلقا. من خودم 20 سال در حوزه علمیه تحصیلات حوزوی داشته‌ام و کتابی را با این نیت منتشر نمی‌کردم. خود آقای صدری علاوه بر این‌که سال‌ها معلم و استاد دانشکده ادبیات فارسی بوده، عربی درس داده و به این زبان مسلط است.

نویسنده کتاب گلستان امروز از دلایل نوشتن این اثر می‌گوید
فقط خواستم جوان‌ها هم بخوانند

جمال صدری، از آن خاک‌خورده‌های ادبیات فارسی است؛ 76 سال دارد و سال‌ها در دبیرستان‌های اصفهان و دانشگاه‌ها ادبیات فارسی تدریس کرده است و از این رو، برای خیلی از اصفهانی‌های علاقه‌مند به کلمه، عزیز و شریف است. ما خلاف انتقادهایی که به شیوه فارسی‌سازی او از گلستان سعدی شده، معتقدیم فارسی او، از ساختار گلستان خارج نیست و اتفاقا درست و بجاست، اما خب در اساس کار او بحث داریم؛ بحثی که خواستیم با خود او هم در میان بگذاریم، اما استاد این روزها حال خوشی ندارد و به‌سختی حرکت و صحبت می‌کند. نخواستیم زیاد مزاحمشان شویم و به یکی دو سؤال اکتفا کردیم. از او پیش از تلاشی که برای فارسی‌سازی گلستان سعدی کرده، کتاب‌هایی چون «آهنگ‌شناسی و سنجش آن با عروض سنتی» و «آهنگ شناسی شعر فارسی» و نیز چند کتاب کمک‌آموزشی مثل «خودآزمون و خودآزمایی ادبیات عمومی کنکور سراسری دانشگاه‌ها با پاسخ تشریحی» و... منتشر شده است.

جناب صدری، شما انتقادهایی را که این روزها به شیوه کارتان در کتاب «گلستان امروز» وارد شده، شنیده‌اید؟
نه، اگر منتشر شد برای من بفرستید.
البته می‌دانید که این روزها کمتر انتقادی منتشر می‌شود؛ صرفا در فضای مجازی و در واقع در هوا رها می‌شود. اما بگذارید برایتان بگویم؛ می‌گویند شما چرا باید متنی را که جزو بدنه تاریخ ادبیات فارسی است دستکاری کنید و چرا عربی‌زدایی کرده‌اید؟
کاری که من کرده‌ام عرب‌ستیزی نیست. در پیشگفتار هم گفته‌ام که چرا این کار را کرده‌ام.
در پیشگفتار گفته‌اید برای نوجوان‌ها و جوان‌ها این کار را کرده‌ام تا به بهانه سخت‌بودن متن گلستان آن را کنار نگذارند و بخوانند.
قصدم همین بوده و نباید این را پای عربی‌زدایی گذاشت. اینها با هم فرق دارد.
[یکی از انتقادها را که ادبیات چندان محترمانه‌ای ندارد برایش می‌خوانم و می‌گوید:] لازمه نقد درست، ادب نقاد است و دیگر این‌که دلایل قوی باید و معنوی، نه شعاردادن و توهین‌کردن. به جای فحاشی دست کم پیشگفتار را دقیق بخوانند. این‌که گفته‌اند: «این کار نمونه نادانی و تعصب نسبت به میراث فرهنگی ایران و زبان و ادب فارسی است»، اولا هدف «گلستان امروز» به‌کارگرفتن زبان امروز است که دانشجو و دانش‌آموز و ... بفهمند و به نکته‌های پندآموز سعدی پی ببرند نه این که در «قاعی بسیط» یا «شعب جبل» سرگردان بمانند.
ثانیا در زمینه «دستکاری در نظم و نثر دل‌انگیز فارسی» باز هم سفارش می‌کنم پیشگفتار کتاب را بخوانید و سخنان سعدی را با دستکاری‌شده آن مقایسه کنید و ببینید سعی شده تا حد ممکن از شیوه گفتار سعدی دور نشویم و چنین نیز شده است. به امید نقد بی‌کینه و همراه با دلیل.

یک مخالف برای سنت عربی‌زدایی از فارسی

سنت عرب‌ستیزی و به فراخور آن دفاع کورکورانه از سره‌نویسی و عربی‌زدایی، قامت بلند و عرض قطوری دارد. بسیاری از روشنفکران عصر معاصر به‌خصوص پس از استقرار مشروطه بر هیزم این آتش دمیده‌اند. در عین حال هستند کسانی که این رویکرد افراطی را برنمی‌تابند و تلاش دارند تا نگاه‌شان به این مقوله، از منطق‌های درست‌تری برخوردار باشد. یکی از اهالی کلمه که با عربی‌زدایی از زبان فارسی موافق نیست، محمدرضا اصلانی است؛ یکی از اولین شاعران «موج نو»، فیلمسازی با ایده‌های خلاق و پژوهشگری دقیق در ادبیات و هنر.
او در این باره می‌گوید: «من هیچ مخالفتی با زبان عربی ندارم و اتفاقا مخالف مسأله عربی‌زدایی از زبان فارسی هستم. آن هم یک دستاورد برای زبان فارسی است. در ضمن این کلمات دیگر عربی نیستند؛ عرب نمی‌گوید استقبال. خیلی از کلماتی که امروز استفاده می‌کنیم ساخته خودمان است و اصلا مستعمل عرب‌زبان‌ها نیست. کلماتی است که ما با قواعد عربی ساختیم که آن قواعد هم ابونصر فراهی‌ها وضع کرده‌اند. از طرف دیگر خاصیت زبان ، گسترش یابی است، خاصیتش محدود شدن، عقب رفتن یا کم شدن نیست.»
البته شاید بگویید اصلانی درباره زبان فارسی امروز صحبت می‌کند و این چه ربطی به کاری دارد که جمال صدری با کتاب گلستان، به عنوان یکی از نماینده‌های فارسی دیروز صورت داده، اما در این باره به یک نکته می‌شود اشاره کرد. این‌که صدری ادعا کرده گلستانش، گلستان امروز است. بنابراین به باور اصلانی، فارسی امروز مخلوط به لغاتی از عربی است که عرب‌ها دیگر چندان از آنها بهره نمی‌برند، بنابراین عربی به نظر نمی‌رسند که نیازی به فارسی‌سازی‌اش باشد.
اصلانی همچنین می‌گوید: «ما با این گستره به امپراتوری زبانی خودمان اضافه کردیم و حالا آیا درست است که بخش‌هایی از این امپراتوری زبانی را از دست بدهیم؟»

صابر محمدی

ادبیات و هنر

ارسال نظر
* نظر:
نام:
ایمیل:

یادداشت

بیشتر
پایتخت ایران اسلامی و ضرورت توسعه فرهنگی و هنری

پایتخت ایران اسلامی و ضرورت توسعه فرهنگی و هنری

تهران به تعبیر بسیاری از اساتید و فعالان فرهنگی به عنوان پایتخت فرهنگی کشور محسوب می‌شود و بیشتر رویدادهای مهم فرهنگی و هنری و رسانه‌ای کشور در حوزه این کلانشهر روی می‌دهد و به نوعی جهتگیری و سمت و سوی فعالیت‌ های فرهنگی کشور در ارتباط با فعالیت‌ های انجام شده در این کلانشهر تعریف می‌شود.

گفتگو

بیشتر

پیشنهاد سردبیر

بیشتر
وضعیت قرمز گیشه

سینما سال جدید را هم با بحران شروع کرده و ظاهرا مردم هنوز رغبتی به فیلم دیدن ندارند

وضعیت قرمز گیشه

پیشخوان

بیشتر