نقش رنگی سوزنی دخترانه

لغت‌شناسی: در فرهنگ لغت‌نامه معین و عمید، پته‌دوزی با ریشه کلمه «پت» این گونه ترجمه شده است: «پشم نرمی که از بن موی بز روید و آن را به شانه برآورند و از آن شال بافند، بز پشم، بزوشم، کرک.» و همچنین: «کرک‌های ریز درهم تافته سطح بشره بعضی گیاهان، کرک‌ها و الیاف نرم سطح بعضی اندام‌های گیاهی، پرز، هر چیز نرم.» با این معانی، پته‌دوزی، نوعی سوزن‌دوزی ایرانی است که از دوخت ریسه‌ای پشمی رنگین، بر روی عریض یا شال، در طرح‌های زیبایی مانند بوته، سرو و ترنج ایجاد می‌شود. عموما نمای پته، منظره‌ای از گل و بوته‌های رنگین است.
جغرافیا: پته‌دوزی هنر دست زنان کرمانی است، بنابراین نباید انتظار داشت که پته‌دوزی را در جای دیگری جز کرمان پیدا کنیم. کرمان، زرند و رفسنجان و سیرجان از شهرهایی هستند که زنان هنوز در آنجا، سوزن به دست می‌گیرند و پته‌دوزی می‌کنند.
تاریخ: تاریخ دقیقی از تولد پته‌دوزی وجود ندارد؛ ولی اولین نشانه‌های پته‌دوزی را می‌توان در قرن دوازدهم پیدا کرد. پته‌دوزی پیدا شده از آن دوران، به صورت سوزنی است و تمام نقش و نگارهایش بر روی پارچه‌های ابریشمی دوخته شده است. این اما تنها پته‌دوزی مشهور نیست. اتفاقا پته‌دوزی‌های مشهور زیادند. پته‌دوزی فرج‌ا... کرمانی، هنرمند مشهور که از قرن سیزدهم مانده است، یکی دیگر از این پته‌دوزی‌هاست؛ پته‌دوزی که از قرن سیزدهم هجری قمری به جا مانده است. این پته‌دوزی در بین سال‌های 1278 تا 1280 بافته شده است. امروز این پته در موزه هنرهای تزئینی به عنوان یک اثر هنری برای عهد باستان نگهداری می‌شود. یکی دیگر از پته‌های مشهور نیز، پته مقبره شاه نعمت‌ا... است. پته به دست آمده روی مقبره او قرار داشت و در سال 1294 توسط 12 هنرمند همزمان کار کرده‌اند. پته‌ای که سه سال برای دوخت آن زمان برد. امروز این پته در موزه نعمت‌ا... کرمان نگهداری می‌شود.
وسایل مورد نیاز:
عریض: عریض درواقع، پارچه پشمی دستبافی است که در روزگار گذشته، با دستگاه‌های بافندگی چوبی تولید می‌شد و از آن برای دوخت کت، دامن و پالتو استفاده می‌کردند. عریض دستباف بود. امروز پارچه‌های صنعتی جای عریض را گرفته‌اند.
ریس: ریس نوعی نخ پشمی دست ریسی شده یا ریسیده شده با ماشین ریسندگی است. عموما رنگ‌های ریس، عنابی، مشکی، سبز روشن، سبز تیره، زرد، نارنجی، قرمز، آبی‌تیره، سبز ماشی و لاکی است؛ رنگ‌هایی که برای پته‌دوزی هم استفاده می‌شوند. ضخامت ریس در پته‌دوزی متفاوت است و میزان ریس مصرف شده هم به نقش و ضخامت یا نازکی نخ بستگی دارد. به ط‌ور متوسط رودوزی هر متر پته به حدود ۴۰۰ گرم نخ احتیاج دارد.
گرته‌زنی: پته‌دوز ابتدا عریض را به ابعاد موردنظرش می‌برد. بعد طرح مورد نظرش را روی عریض پیاده می‌کند. در مرحله طراحی، طرح روی کاغذ کالک ترسیم می‌شود، بعد خطوط طرح به طور متناسب با سوزن سوراخ شده و روی عریض منطبق می‌شود و روی آن گچ یا خاکه زغال ریخته می‌شود. به این کار گرته‌زنی می‌گویند. در گرته‌زنی برای پارچه‌های تیره از خاک گچ و برای پارچه‌های روشن از خاک زغال استفاده می‌شود. بعد از این که نقاط گرته‌زنی مشخص شد، طرح باید با قلم و مرکب روی پارچه مشخص شود.
ساقه‌دوزی: پس از انتخاب و تهیه نخ، پته‌دوز ابتدا جای خطوط اصلی را سوزن می‌زند. این مرحله به دلیل آن‌که نقش‌ها به طور خطی دوخته می‌شود، به عنوان ساقه‌دوزی معروف است.
آب‌دوزی یا متن‌دوزی: بعد از ساقه‌دوزی حالا باید داخل نقش‌ها و متن‌ها با اسلوب خاصی سوزن‌دوزی و پر شود. به این مرحله، آب‌دوزی و یا متن‌دوزی می‌گویند.
برگ‌دوزی: مرحله بعد، سایه‌زدن در اطراف گل‌ها و نقش‌هاست. این مرحله از مهم‌ترین مراحل پته‌دوزی است. برگ دوزی معمولا در اطراف حاشیه و به صورت زیگزاک انجام می‌شود و آن را پتک‌دوزی یا جوانه‌دوزی هم می‌گویند.
اتو زدن: بعد از تمام شدن، دوخت، پته با دستگاه مخصوصی به نام «نورد» اتو می‌شود. پس از آن کار، آماده فروش است.
دوخت در پته‌دوزی: آنچه که پته‌دوزی را از دیگر دوخت‌ها متمایز می‌کند، شکل دوخت زدن است.
رودوزی: به تمام بخش‌های ساقه‌دوزی، بخش‌های طرح و پر کردن فواصل خالی بین پتک‌هاست. دوخت به صورت بخیه بلند و بست‌زدن است.
پتک‌دوزی: این مدل دوخت به دو نوع پتک مورب و مربع تقسیم می‌شود. از پتک مورب برای دوخت متن پته و از پتک مربع برای دوخت خطوط حاشیه استفاده می‌شود. نحوه دوخت پتک مربع به این صورت است که ابتدا سوزن را از یک گوشه مربع بیرون آورده و یک زاویه ۹۰ درجه با سوزن ایجاد کرده سپس با استفاده از بخیه رومانی، زاویه دوخت را ثابت می‌کنند. برای کامل شدن مربع، همین کار را رو به روی زاویه تکرار می‌کنند.
برگ‌دوزی: شامل بخیه‌های مورب و شویدی به صورت کوتاه و بلند است.

لیلا شوقی
خبرنگار