پیام سفر «عمران‌خان»

عمران خان حدود هشت ماه قبل، رسما به عنوان نخست‌وزیر کار خود را آغاز کرد. همواره از او به عنوان چهره‌ای که سیاست‌های متمایل به ایران دارد، یاد می‌شود. با وجود چنین سابقه‌ای آیا برگزاری اولین سفر، هشت ماه بعد از شروع نخست‌وزیری دیر نیست؟
ابتدا باید شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی پاکستان در انتخابات اخیر این کشور را که به پیروزی عمران خان منجر شد در نظر بگیریم. زیرا بی‌توجهی به این واقعیت‌ها موجب می‌شود به نتایج درستی از تحلیل‌های خود درباره پاکستان نرسیم. پیروزی عمران خان در انتخابات پاکستان یک تحول جدید اجتماعی در این کشور است و نباید آن را امری عادی و در چارچوب رفتارهای سیاسی سنتی پاکستان دانست. واقعیت آن است که عمران‌خان نماد جریان جدیدی در عرصه سیاسی پاکستان است که موفق شده احزاب سنتی و ریشه‌دار پاکستان را شکست دهد و با شعارها، رویکردها و نظرات سیاسی و اقتصادی جدید پای به عرصه سیاست پاکستان بگذارد.
تحلیل نتایج انتخاباتی که به پیروزی عمران خان منجر شده است این واقعیت را نشان می‌دهد که ایشان بر پایگاه اجتماعی متفاوتی تکیه کرده است. اگر به ترکیب جمعیتی پاکستان نگاه کنیم متوجه این حقیقت خواهیم شد که بیش از ۶۰درصد جمعیت ۲۱۲ میلیون نفری پاکستان بین سنین ۱۵ و ۶۰، یعنی جمعیتی فعال به لحاظ اقتصادی و اجتماعی است و در این جمعیت فعال وجه غالب را جوانان تشکیل می‌دهند. معنی سیاسی این تحلیل جمعیتی این است که آینده سیاسی پاکستان متعلق به چهره‌هایی خواهد بود که برای نیازها و خواسته‌های این جمعیت انبوه پاسخ داشته باشند و مسلم است در پاسخگویی به نیازها توجه به اقتصاد و آینده اقتصادی پاکستان اولویت پیدا می‌کند.
در تحلیل تحولات سیاسی کشورها حتما باید دو رکن اساسی تعیین‌کننده را در نظر گرفت؛ اول ساختارهای واقعی که قوام سیاسی یک کشور بر آن استوار است و دوم تحولات عینی اجتماعی و اقتصادی آن کشور. اگر به تاریخ تحولات سیاسی پاکستان از ابتدای استقلال این کشور از سال ۱۹۴۷ تا امروز نگاه کنیم این حقیقت را درخواهیم یافت که ارتش پاکستان رکن اول استقلال و قوام سیاسی پاکستان است و رکن دوم تحولات سیاسی آن را واقعیت‌های اجتماعی و اقتصادی تشکیل می‌دهد، بنابراین با پوزش از این که در پاسخ سؤال شما کمی مباحث نظری را مطرح کردم باید بگویم سفر آقای عمران‌خان در زمان مناسب خود به ایران انجام می‌شود زیرا بر بنیان‌های واقعی تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی استوار است نه بر فضای برخاسته از تبلیغات انتخاباتی و یک نکته را هم اضافه کنم که هرچه روابط کشورها بر واقعیت‌های عینی استوار شود آن روابط پایدارتر و مستحکم‌تر خواهد بود و روابط ایران و پاکستان باید چنین روابطی باشد.
عمران خان در اولین سفر خود پس از نخست‌وزیری به عربستان رفت. این سفر و همین‌طور سفر اخیر بن سلمان به پاکستان را چطور تحلیل می‌کنید؟
اگر شما به تاریخ روابط خارجی پاکستان مراجعه کنید می‌بینید عمران خان درست بر بستر رویه‌های پایدار حاکم بر روابط خارجی پاکستان حرکت کرده و استثنایی بر این روابط عمومی در سیاست خارجی پاکستان نیست. پاکستان همیشه با عربستان روابط خوب داشته است و ضمن آن همیشه با ایران هم روابط بسیار خوب خود را حفظ کرده است. پاکستان این ظرفیت را در سیاست خارجی خود به‌خوبی تقویت کرده است که می‌تواند همزمان با کشورهای مختلف که بعضا آن کشورها ممکن است مشکلاتی با هم داشته باشند روابط خوب و مستحکمی داشته باشد.
ایران و پاکستان مانند همه کشورها در روابط خارجی خود بر اساس منافع ملی خود حرکت می‌کنند، ولی همزمان این واقعیت را در نظر دارند که در روابط دو کشور همسایه مساله اصلی امنیت ملی است که منافع ملی بر آن استوار می‌شود. ایران و پاکستان به‌خوبی به این حقیقت واقفند و می‌دانند چگونه سیاست خارجی را بر اساس منافع ملی و بر بستر امنیت ملی پیش ببرند.
در سال‌های گذشته، اخباری درباره پیشنهادهای مقامات عالی پاکستان برای میانجیگری میان تهران و ریاض منتشر شده بود. آیا احتمال دارد در این سفر پیشنهادی در این زمینه مطرح شود.
جمهوری اسلامی ایران همیشه از حسن نیت تمام کشورها برای بهبود روابط خود با دیگر کشورها استقبال کرده و پاکستان هم همیشه در این خصوص حسن نیت خود را نشان داده است، ولی به نظر می‌رسد متاسفانه مشکل در عربستان است که حسن نیت پاکستان را به نتیجه نمی‌رساند.
با توجه به تلاش آمریکا برای تشدید تحریم‌های اقتصادی علیه ایران، ایران چگونه می‌تواند از طریق گسترش ارتباط با پاکستان، تحریم‌های آمریکا را بی‌اثر کند؟
نمی‌خواهم واژه بی‌اثر را به‌کار ببرم، زیرا که این کار نشدنی است. نمی‌شود تحریم‌ها را بی‌اثر کرد، ولی می‌شود آنها را مدیریت کرد و اجازه نداد بر مردم و توسعه کشور اثر مخرب بگذارند. واقعیت آن است که خود پاکستان سال‌ها تحریم‌های مختلف از جمله تحریم‌های آمریکایی را تجربه کرده است و در حال حاضر هم با شرایط سختی روبه‌روست. من فکر می‌کنم انتقال تجربیات و تلاش برای گسترش همکاری‌های اقتصادی برای هر دو کشور همسایه منافع زیادی دارد.
همواره با معضل حضور گروه‌های تروریستی در خاک پاکستان و اقدامات ایذایی آنها در مناطق مرزی کشورمان روبه‌رو هستیم. در این ارتباط چه باید کرد؟
خود پاکستان هم از تروریسم در رنج است. همین هفته گذشته در کویته پاکستان عملیات تروریستی سنگینی اتفاق افتاد. امروز تروریسم فراسرزمینی مشکل خیلی از کشورهاست. من فکر می‌کنم ایران و پاکستان بتوانند درخصوص مبارزه با تروریسم با یکدیگر همکاری‌های خوبی داشته باشند. توافق‌های بسیار خوبی میان نهادهای امنیتی و نظامی دو کشور وجود دارد که در صورت دقت در عملیاتی شدن آنها بسیاری از مشکلات قابل حل است.
در سال گذشته شاهد حجم عظیم قاچاق سوخت به پاکستان بودیم. با توجه به ظرفیت مازاد تولید بنزین ایران، چرا برای صادرات رسمی بنزین و گازوئیل به پاکستان مذاکره نمی‌کنیم؟
مشکل قاچاق، هم برای ما وجود دارد و هم برای پاکستان. قاچاق پدیده‌ای است که در بسترهای مختلف اقتصادی و اجتماعی اتفاق می‌افتد. حتما همکاری‌های دو کشور و گسترش روابط اقتصادی و مبادلات رسمی در کاهش قاچاق اثر تعیین‌کننده دارد ولی باید در کنار توجه به روابط خارجی هر دو کشور ایران و پاکستان به توسعه ملی خود و استان‌های مرزی توجه ویژه‌ای داشته باشند. در یک سیستان و بلوچستان توسعه یافته و دارای اقتصاد تولیدی، قاچاق به حداقل می‌رسد.
طرح صادرات گاز به پاکستان چرا متوقف شده است؟ آیا طرف پاکستانی به خاطر کمبود بودجه این طرح را متوقف کرده یا بحث فشارهای آمریکا تاثیرگذار بوده است؟
این سؤال را فکر می‌کنم خوب است از مهمانان پاکستانی‌مان بپرسید. من می‌توانم از طرف ایران بگویم که در ایران هیچ مانعی برای به اتمام رساندن این طرح که قطعا به سود مردم دو کشور است وجود ندارد، ولی این که در پاکستان چه مشکلی هست فکر می‌کنم دوستان پاکستانی ما بهتر بتوانند به آن پاسخ دهند.

ورود آمریکا به عرصه‌ای بسیار خطرناک

در شرایطی که آمریکا با فشار علیه سپاه تلاش دارد حضور ایران را در منطقه محدود کند، گسترش روابط ایران با کشورهای منطقه چه نقشی در مقابله با تحریم‌ها دارد؟
آمریکا وارد عرصه بسیار خطرناکی شده است. این خطر به ایران و آمریکا محدود نمی‌شود، بلکه کل منطقه را در‌بر‌می‌گیرد. ببینید وقتی آمریکا یک بخش از نیروهای نظامی رسمی جمهوری اسلامی را تروریست اعلام می‌کند، بلافاصله ایران هم نیروهای نظامی آمریکا مستقر در خلیج فارس را تروریست اعلام می‌کند و مجلس شورای اسلامی هم در طرح قانونی که این روزها به تصویب می‌رسد ابعاد مختلف تروریستی اعلام شدن سنتکام (نیروهای آمریکایی مستقر در خلیج فارس) را تبیین می‌کند. آنچه در حال شکل‌گیری است نمی‌تواند به موضوعی که آمریکا مایل است محدود شود و قطعا جمهوری اسلامی از استقلال، تمامیت ارضی، امنیت ملی و ارکان حاکمیتی خود به شیوه‌های موثر دفاع خواهد کرد و این دفاع محدود نخواهد بود، بنابراین فکر می‌کنم تمامی همسایگان متوجه شرایط خطیر کنونی هستند و به هر شیوه‌ای که ممکن باشند در کنار ایران از ثبات و امنیت منطقه دفاع خواهند کرد.

اهمیت رابطه با همسایگان

نخست‌وزیر پاکستان در حالی فردا به تهران می‌آید که این روزها بازار رفت‌وآمد میان مقامات ایرانی و همسایگان داغ است و وزیر خارجه کشورمان هم در روزهای اخیر به دو کشور همسایه یعنی سوریه و ترکیه، سفر کرده بود. در مورد اهمیت روابط با همسایگان و جایگاه آن در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران توضیح می‌دهید؟
من فکر می‌کنم باید بازه زمانی بیشتری را مورد توجه قرار داد و در ماه‌های گذشته به سفر برهم صالح، رئیس‌جمهور عراق به تهران و سفر اخیر دکتر روحانی به عراق و امضای قراردادهای بسیار مهم اشاره کرد؛ همچنین سفر اخیر نخست‌وزیر ارمنستان به تهران و سفرهای دکتر جهانگیری به عراق و سوریه و سفر چند روز پیش نخست وزیر عراق به تهران و سفرهای متعدد وزیر خارجه به کشورهای همسایه تماما نشان از توجه ویژه جمهوری اسلامی ایران به عملیاتی شدن سیاست همسایگی است. ضمنا باید توجه داشت که سیاست خارجی سفر نیست، بلکه سفر نشانه است و بخشی از آنچه را از مجاری خاص درباره‌اش کشورها به توافق می‌رسند علنی می‌سازد و مسلما برخی موضوعات هم وجود دارند که ممکن است در آینده علنی شوند. بنابراین مجموعه اقدامات آشکار شده و نشده جمهوری اسلامی ایران نشان از توجه جدی ایران به سیاست همسایگی دارد.
برخی معتقدند وزارت خارجه در حوزه منطقه‌ای در سال‌های اخیر چندان فعال نبود و اخیرا و بعد از بحرانی شدن شرایط برجام، دیپلماسی منطقه‌ای را شدت بخشیده است. حتی اولین سفری که وزیر خارجه کشورمان پس از نخست‌وزیر شدن عمران خان به پاکستان داشت پس از دستور رهبر انقلاب انجام شد. توضیح شما در این زمینه چیست؟
هر اظهارنظری باید بر آمار و اطلاعات واقعی استوار باشد. اگر از برخی اولویت‌های مقطعی در روابط خارجی کشور صرف نظر کنیم، باید بگویم هیچ‌وقت اولویت توجه به همسایگان و گسترش روابط با آنان از دستور کار سیاست و روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران کنار گذاشته نشده و همیشه اولین توجه به همسایگان بوده است. رهبر معظم انقلاب به عنوان سکاندار اصلی سیاست خارجی کشور همواره بر توجه به ضرورت تحسین روابط با همسایگان تاکید نموده و بر روندهای سیاست خارجی کشور که توسعه روابط با همسایگان بوده است، نظارت کرده‌اند. در اینجا نمی‌خواهم وارد بحث سیاست همسایگی ایران بشوم، ولی یک نکته را اشاره می‌کنم که همیشه توجه به تحسین روابط با همسایگان در دستور کار کشور بوده، اما امروزه این توجه بیش از هر زمان دیگری عملیاتی شده است.

مریم شریف‌زاده

سیاسی