یک گام عملی به سمت اخلاق نبوی

این مهم درباره آن دسته از دستورات اخلاقی که در فقه و احکام نیز مورد بحث قرار گرفته‌اند و به لحاظ شرعی نیز واجب یا حرام یا حتی مستحب و مکروه دانسته شده‌اند، اهمیت مضاعف می‌یابد.(رابطه علم اخلاق و علم فقه از مباحثی است که در فلسفه علم و مباحث حکمت عملی به تفصیل مورد توجه قرار گرفته و استادان فقه و اخلاق نیز درباره آن زیاد گفته و نوشته‌اند.)
از جمله موضوعاتی که سری در اخلاق و سری در فقه دارد و امروز بشدت مورد نیاز جامعه ماست، پرهیز از «قول به غیر علم» است.
بخصوص با گسترش شبکه های اجتماعی و با توجه به کمبود سواد رسانه ای و بی‌توجهی به اصالت و اعتبار منبع،هر روز و به دفعات مطالبی را به عنوان خبر موثق از زبان افراد می شنویم یا با بازنشر آنها مواجه می شویم که یا هیچ نسبتی با حقیقت ندارند یا به شکل حرفه ای راست و دروغ ممزوج شده اند.
شیوع این گناه و رفتار غیر اخلاقی در حالی است که دستور صریح قرآن در سوره مبارکه اسراء پرهیز از آن است:
وَلا تَقفُ ما لَیسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ إِنَّ السَّمعَ وَالبَصَرَ وَالفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنهُ مَسؤولًا
از آنچه به آن آگاهی نداری، پیروی مکن، چرا که گوش و چشم و دل، همه مسؤولند.
از فراگیری این آفت در اقشار مختلف و توده مردم که بگذریم، متأسفانه میان سیاست ورزان و به اصطلاح نخبگان نیز این خلاف شرع و خلاف اخلاق کم مصداق ندارد.
آن سیاست ورز تندمزاج سرشار از کینه که اجازه به‌کارگیری تعداد محدودی بازنشسته را -که دستگاه اجرایی بیشترین سهم یا سهم قابل توجهی در آن دارد- بلافاصله با نهاد انتصابی و انتخابی نسبت می دهد،اگر از سر نادانی است که مصداق همین آفت است و اگر عامدانه و از روی غرض ورزی است به آفت های بدتری مبتلاست.
در هر صورت، اگر با آگاهی بخشی های اخلاقی،شرعی و مهارتی بتوانیم همین یک آفت را از جامعه خود بزداییم گامی ارزشمند به سمت اخلاق و منش نبوی خواهیم برداشت.
این یادداشت را با جملاتی از رهبر حکیم انقلاب اسلامی به پایان می برم.
«در مساله‌ اخلاق، این نکته را هم عرض بکنم - این را بعداً می‌خواستم عرض کنم؛ چون می‌ترسم وقت بگذرد، جلوتر عرض می‌کنم؛ زیرا جزو اساسی‌ترین مسائل است - پرهیز از قول به غیر علم، از غیبت، از تهمت. من خواهش می‌کنم شما جوان‌های عزیز به این مساله اهتمام بورزید. همین طور که در زمینه‌های مختلف اهتمام به طهارت عملی دارید - به نماز اهتمام دارید، به روزه اهتمام دارید، به پرهیز از تعرض‌های جنسی اهتمام دارید - به این مساله هم اهتمام داشته باشید. اگر چنانچه ما چیزی را به کسی نسبت بدهیم که در او نیست، خب این می‌شود تهمت. اگر چنانچه چیزی را بگوییم که به آن علم نداریم؛ مثلاً یک شایعه است - یک نفری یک حرفی را از قول یکی نقل می‌کند، ما هم همان را دوباره تکرار می‌کنیم - خب، این کمک کردن به شایعه است، این شایعه‌پردازی است؛ قول به غیر علم است. قول به غیر علم، خود قولش هم اشکال دارد، عمل کردن به آن امر غیر معلوم و بدون علم هم اشکال دارد؛ «و لا تقف ما لیس لک به علم». «لا تقف»، یعنی چیزی را که علم به آن نداری، دنبال نکن، دنبال نرو. دنبال کردن، هم در زمینه‌ عمل هست، هم در زمینه‌ گفتار هست. وقتی شما یک چیزی را گفتید که به آن علم ندارید، این هم اختفاء امری است که انسان به آن علم ندارد. لذا دنبالش می‌فرماید: «انّ السّمع و البصر و الفؤاد کلّ اولئک کان عنه مسؤولا».(۱۶/۵/۹۱)

مهدی فضائلی

کارشناس ارشد رسانه