آسمانی شدن در دل کویر

قدمتی به عمر اسلام در کویر
درباره قدمت مسجدجامع نظرات مختلفی داده شده. براساس تحقیقات و آثار باقیمانده، مسجد باید در دوران سلجوقی پایه‌گذاری شده و سپس در دوره‌های ایلخانان به ویژه در زمان سلطان ابوسعید بازسازی شده باشد. محققان محلی ابرکوه اما نظر دیگری دارند و ساخت اولیه مسجد را متعلق به قرن‌های اول و دوم هجری و مقارن با پذیرفتن اسلام توسط اهالی شهر می‌دانند.
آندره گدار، معمار و باستان‌شناس فرانسوی مسجدجامع ابرکوه را از نظر سبک ساختمانی، جزو مساجد چهار ایوانی دانسته که حیاطی مستطیل‌شکل در وسط آن قرار دارد و دارای دهلیزها و شبستان‌ها و متعلقات دیگر است.وی معتقد است که همه قسمت‌های این بنا از آثار دوره مغول است، اما آثار قدیمی‌تری را هم می‌توان در مسجد دید. به‌خصوص شبستان ستون‌داری که در میان ایوان‌های جنوبی و شرقی و ملحقات جدیدتر واقع شده و در پایان سلطنت سلطان ابوسعید ایلخانی، مرمت‌های مفصلی در آن انجام شده، به‌ویژه محراب بسیار عالی و گچبری شده موجود در ایوان شرقی که تاریخ آن ۷۳۸ هجری قمری است.
مصالح اصلی مسجد از خشت خام است و مدخل ورودی آن رو به سمت شمال باز می‌شود که به وسیله یک هشتی وسیع به حیاط راه دارد.
معماری متمایز مسجد
وجود یک زیرزمین بزرگ در وسط صحن مسجد، از ویژگی‌های جالب آن است. تالار بالایی این زیرزمین، که در اطراف آن رواق‌هایی در دو طبقه وجود دارد، مخصوص انجام فریضه نماز در تابستان است.
شبستان اصلی در ضلع جنوب شرقی قرار دارد بر اساس نوشته بالای محراب آن، فردی به نام حسن‌بن حاجی محمد بن محمد؛ مشهور به فراش و ملقب به حاجی امین ابرقوهی بانی ساختمان این قسمت بوده و آن را به مسجد قدیم متصل کرده است.
در سمت غربی هم شبستان دیگری دیده می‌شود که شامل یک ایوان در جلو و یک شبستان بزرگ در پشت است. در ایوان شرقی این شبستان محراب گچبری بسیار زیبایی وجود دارد. وجود یک سردابه به ابعاد 10 در 10 در میان صحن، که در دل سنگ‌های رسوبی به شکل صلیب حفر شده، از ویژگی‌های معماری عهد ایلخانان بوده که یک فضای زیرزمینی برای نمازگزاران محسوب می‌شده؛ لذا نمای حجره‌های سنگی را با آجر پوشانده و روی صحن مرکزی آن، سقفی هلالی شکل از آجر برپا داشته‌اند. در یک حجره با چیدن آجر سکویی ساخته شده که نحوه کاربندی طاق، قوس حجرات، لچکی‌ها و دیگر ویژگی‌های معماری شباهت بسیار با برج مقبره‌ای ری دارد.
یک مسجد و 5 محراب
در این مسجد پنج محراب وجود دارد که نفیس‌ترین آنها محراب ایوان شرقی است که ساخت سال 738 هجری و عرض آن 4/24 متر است. سنگ اصلی محراب با شماره ۳۶۶۱ به موزه ایران باستان انتقال داده شده، این سنگ، سنگی مرمری با تراش بسیار عالی و نقش‌های گل و بوته در وسط و حاشیه‌ای از کتیبه قرآنی به خط نسخ و کوفی تزئین شده و قسمت پیشانی آن دارای طرح مقرنس کاری است. محراب اصلی مسجد دارای دو ستون تزئینی از جنس مرمر است.
محراب دیگر شبستان که کجی قبله را اصلاح کرده، کاشیکاری و در غرفه‌های مجاور ایوان اصلی است. در داخل یک محراب هم سنگی خوش نقش و طرح سه تکه‌ای از نوع سنگ‌های آهکی نصب کرده‌اند و در اطراف آن اسامی پیامبر(ص) و دوازده امام(ع) به خط نسخ و کوفی حجاری شده است.
در این مسجد همچنین تعدادی الواح سنگی وجود داشته که سال ۱۳۱۶ همراه محراب اصلی مسجد توسط آندره گدار به موزه تهران منتقل شده است. در محوطه مسجد، سنگ قبرهایی به تاریخ‌های ۸۱۹ هجری و ۱۰۰۷ هجری هم کشف شده است.با وجود آن‌که متخصصان مسجدجامع ابرکوه را برابر با مسجدجامع یزد دانسته‌اند، اما به علت عدم توجه نسبت به مرمت و بازسازی آن بخش‌هایی از دیوارها و سقف مسجد دچار ترک‌خوردگی شده و در حال تخریب است.

نازیلا ناظمی

ایران