نجومی‌های واقعی

اگر بخواهید در المپیاد نجوم شرکت کنید، باید بدانید شیوه‌ای مشابه المپیاد دانش‌آموزی سایر رشته‌ها دارد؛ به این صورت است که دانش‌آموزان علاقه‌مند (که معمولا بین 3500 تا 4000 نفر هستند) پس از شرکت در آزمون تستی مرحله اول و قبولی در آن به مرحله دوم که دارای سوالات تشریحی است راه پیدا می‌کنند. سپس 40 نفر برگزیده آزمون مرحله دوم وارد اردوی تابستانی آمادگی المپیاد در باشگاه دانش‌پژوهان جوان می‌شوند.
در پایان اردوی تابستانی، المپیاد کشوری نجوم برگزار می‌شود که ده نفر برگزیده آن برنده مدال طلای کشوری خواهند بود. از آنجا که آمادگی برای عبور از این مراحل و دستیابی به مدال طلا در سال آخر دبیرستان - که بیشتر دانش‌آموزان در حال آماده‌سازی خود برای شرکت در کنکور هستند- آن هم در رشته‌ای که حتی جایی در میان دروس کنکور ندارد، به صرف زمان و انرژی مضاعفی از دانش‌آموزان نیاز خواهد داشت. به همین علت مرکز استعدادهای درخشان برای ایجاد انگیزه در دانش‌آموزان المپیادی این امکان را برای دارندگان مدال طلای کشوری فراهم کرده که بتوانند بدون شرکت در کنکور در رشته مورد علاقه خود در دانشگاه‌های کشور ادامه تحصیل دهند. وقتی این دانش‌آموزان خیالشان بابت آینده تحصیلی راحت می‌شود، می‌توانند خود را در سال آخر دبیرستان برای شرکت در المپیاد جهانی آماده‌تر کنند.
کشورهای مختلف در المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک در قالب گروه‌های پنج نفره شرکت می‌کنند. ایران در چند سال گذشته علاوه بر اعزام تیم اصلی پنج نفره خود، پنج طلاآور دیگر ملی را نیز با هزینه شخصی به عنوان تیم دوم به این مسابقات اعزام می‌کند. هرچند امسال یکی از اعضای گروه دوم به نام پارسا افتاده به دلیل مهاجرت خانوادگی از ایران بر خلاف میل شخصی خودش از آنجا که ساز و کاری در باشگاه دانش‌پژوهان جوان برای چنین مواردی تعریف نشده، نتوانست به عنوان عضوی از تیم ایران به مسابقات جهانی راه پیدا کند. او به‌عنوان تیم دوم یک نفره از کانادا در المپیاد جهانی شرکت کرد و اتفاقا یک مدال طلای جهانی هم گرفت که قاعدتا افتخارش برای تیم کانادا خواهد بود!
با توجه به عملکرد درخشان امسال تیم ملی المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک در چین، چند روز پس از بازگشتشان به کشور، میزبان اعضای گروه اعزامی در دفتر روزنامه جام‌جم بودیم تا از شیرینی‌ها و تلخی‌های راهی که طی کرده‌اند بیشتر بشنویم.
طلاآور، اما کمتر دیده شده!
دکتر مهدی خاکیان، رئیس کمیته نجوم باشگاه دانش‌پژوهان جوان درخصوص ویژگی‌های المپیاد جهانی نجوم و اخترفیزیک امسال توضیح می‌دهد: «عملکرد تیم ما امسال بسیار تحسین‌برانگیز بود. به‌طوری‌که از مجموع 26مدال طلایی که اهدا شد، شش مدال طلا به دانش‌آموزان ایرانی تعلق گرفت و در کنار چهار مدال نقره توانستیم در جایگاه نخست مسابقات قرار بگیریم. این میزان از افتخار و تداوم آن طی سال‌های متوالی موجب شده سایر کشورها نیز برای نام ایران بیش از پیش احترام قائل باشند.» وی می‌افزاید: «گرچه کمیته المپیاد نجوم توانسته طی چند سال فعالیت خود نتایج بسیار قابل توجهی به دست آورد، اما هنوز این المپیاد از اقبال زیادی مانند سایر رشته‌های المپیادی برخوردار نیست.»
دکتر خاکیان با تاکید بر نبود درس نجوم در میان دروس دبیرستان و همچنین کاستی‌های تبلیغاتی درخصوص معرفی این المپیاد در میان مدارس شهرستان‌های مختلف کشور، خاطر نشان می‌کند: «ما به همکاری رسانه‌ها، خصوصا برنامه‌های پرمخاطب صداوسیما برای رساندن پیام خود به گوش دانش‌آموزان و خانواده‌های شهرستان‌ها نیاز داریم.»
محمدهادی ستوده از مربیان کمیته نجوم باشگاه دانش‌پژوهان جوان در تکمیل صحبت‌های دکتر خاکیان توضیح می‌دهد: «اطلاع‌رسانی‌های اینترنتی از طریق وبگاه باشگاه دانش‌پژوهان جوان نیاز به بهبود جدی دارد. شاید حتی بهتر باشد که این وظیفه به کمیته‌ها محول شود تا اطلاع‌رسانی‌ها با کیفیت بهتر و در زمان مناسب صورت بگیرد.
البته در این راستا خود مدال‌آوران نیز فعالیت زیادی دارند و معمولا پس از پایان مسابقات جهانی با ایجاد وبلاگ‌های شخصی تجربیاتشان و منابع مورد استفاده را در اختیار دانش‌آموزان علاقه‌مند قرار می‌دهند. اما متاسفانه انسجامی وجود ندارد و همچنان در بسیاری از شهرستان‌ها، خصوصا شهرستان‌های محروم‌تر دانش‌آموزان اطلاعی از سازوکار المپیاد نجوم ندارند.»
بسیاری از مدارس از ماهیت المپیاد نجوم بی‌اطلاعند!
از نحوه پراکندگی همین مدال‌آوران هم می‌توان پی برد که دغدغه دبیر کمیته علمی نجوم بی‌علت نیست؛ از جمع هفت نفری که به دفتر روزنامه آمده‌اند پنج نفر از مدارس باسابقه و شناخته شده تهران هستند و فقط نوید اکبری از اصفهان و محمدصدرا حیدری از یزد به این مرحله رسیده‌اند. وقتی از آنها درخصوص نحوه آشنایی‌شان با المپیاد نجوم می‌پرسم اکثرا می‌گویند در مدرسه به آنها درخصوص المپیادهای مختلف توضیح داده شده و دانش‌آموزان براساس علاقه‌مندی‌های شخصی به سمت شرکت در المپیادهای مختلف تشویق می‌شده‌اند. در این مدارس معمولا علاوه بر همکاری مدرسه با دانش‌آموزان برای شرکت در دوره‌های آموزشی المپیادی که باشگاه دانش‌پژوهان جوان برگزار می‌کند، دوره‌های پیش‌آمادگی نیز برای المپیادی‌ها تشکیل می‌شود؛ زیرا افتخارآفرینی دانش‌آموزان در رشته‌های مختلف المپیاد و مدال‌آوری آنها از نشانه‌های عملکرد خوب مدرسه تلقی خواهد شد.
اما در این میان محمدصدرا که از دانش‌آموزان دبیرستان شهید صدوقی یزد (از مدارس استعدادهای درخشان کشور) بوده، شرایط متفاوتی برای شرکت در المپیاد نجوم داشته است؛ در مدرسه او هیچ صحبتی از المپیاد نجوم نبوده و محمدصدرا فقط به واسطه آشنایی پدرش با این المپیاد، توانسته در المپیاد نجوم ثبت‌نام کند. او در میان صحبت‌هایش اشاره می‌کند حتی زمانی که اقدام به ثبت‌نام کرده بود، در ابتدا مسؤولان مدرسه نه تنها از وجود چنین المپیادی مطلع نبودند، برای حضور نداشتنش در برخی کلاس‌های درسی و اختصاص زمان بیشتر برای آمادگی شرکت در المپیاد با او همکاری نمی‌کردند. حتی برخی اولیای مدرسه به او می‌گفتند با هدر دادن وقتت برای کارهای غیردرسی، به آینده‌ات لطمه خواهی زد!
ستوده در ادامه صحبت‌های بچه‌های تیم اضافه می‌کند: در حال حاضر که دوره دبیرستان به دوره‌ای سه ساله تبدیل شده، حتی بسیاری از مدارس خوب نیز از شرکت در المپیاد صرف نظر می‌کنند؛ زیرا زمان کمی برای آماده‌سازی دانش‌آموزان تا کنکور در اختیار دارند.
تجربه المپیاد جهانی را با هیچ‌چیز عوض نمی‌کنم!
از بچه‌ها پرسیدم اگر به سه سال پیش بازگردید و امتیاز معافیت از کنکور و طرح سربازی برای برگزیدگان المپیاد کشوری وجود نداشت، باز هم این مسیر را انتخاب می‌کردید؟ سکوت بر فضای اتاق مصاحبه حاکم شد! مربی تیم پاسخ داد: با این حجم از دروسی که دانش‌آموزان باید برای شرکت در المپیاد ملی و جهانی فرا بگیرند، نمی‌توان انتظار داشت که دانش‌آموزان در صورت نبودن شرط معافیت از کنکور نیز در المپیاد نجوم که حتی از موارد درسی مصوب دوره دبیرستان نیست، شرکت کنند.» رئیس کمیته نجوم باشگاه نیز می‌افزاید: «در شرایط فعلی که برای قبولی در کنکور فشار زیادی به دانش‌آموزان وارد می‌شود، امکان‌پذیر نیست که دانش‌آموزی بخواهد بیشتر تمرکز و انرژی‌اش را در سال‌های طلایی دبیرستان صرف موضوعی کند که صرفا یک علاقه‌مندی شخصی است.»
اما بیشتر بچه‌ها نظر متفاوتی دارند. آنها می‌گویند حالا که این مسیر را آمده‌ایم و طعم شرکت در المپیاد جهانی را نیز چشیده‌ایم اگر به گذشته برگردیم و امتیاز معافیت از کنکور را هم نداشته باشیم باز هم در المپیاد شرکت می‌کردیم؛ زیرا اوقات بسیار خوبی را در این مدت سپری کردیم. هدی پورغلامی می‌گوید: «تجربه شرکت در المپیاد جهانی به‌قدری دلپذیر است که ارزش تحمل هر سختی را دارد.» علی یونسی اما همچنان با مربی
تیم هم نظر است و از حس و حال همکلاسی‌هایش می‌گوید که آنها نیز در المپیاد شرکت کرده بودند اما به دلیل این که نتوانسته بودند به مدال طلای کشوری دست پیدا کنند در سال آخر با فشار زیادی برای جبران عقب‌افتادگی از دروس کنکور مواجه شده بودند.
او می‌گوید: اگر شرط معافیت کنکور نبود، مطمئنم باز هم به دلیل علاقه‌ام به نجوم در المپیاد شرکت می‌کردم، اما قطعا تمام انرژی و زمانم را معطوف آن نمی‌کردم.

مصائب راه المپیاد

از امیر پویا معینی می‌پرسم با چه دغدغه‌هایی در این مدت روبه‌رو بوده است؟ او که در دبیرستان انرژی اتمی تهران تحصیل کرده، می‌گوید: من به دلیل حمایتی که از سمت مدرسه و خانواده‌ام داشتم، هیچ مشکلی از لحاظ امکانات، منابع و استادان خوب نداشتم. اما با این که امتیاز معافیت از کنکور وجود داشت، در تمام این مدت نگران بودم که اگر نتوانم به مدال طلا دست پیدا کنم آیا می‌توانم در یک سال خودم را به حد کافی برای کنکور آماده کنم؟ او ادامه می‌دهد: «این فشار درخصوص برخی دوستانم حتی بیشتر بود، زیرا خانواده من کاملا در این مسیر همراهم بودند، اما بسیاری از دانش‌آموزان از سوی خانواده‌هایشان تحت فشارند، زیرا خانواده‌ها در مقابل سرمایه‌گذاری که روی فرزند خود می‌کنند، توقع دارند فرزندشان به بهترین نتیجه دست یابد.»
نوید اما از مشکلات دانش‌آموزان شهرستانی برای شرکت در برنامه‌های رصدی می‌گوید. او توضیح می‌دهد در اغلب مدارس استعداد درخشان شهرستان‌ها امکاناتی مانند تلسکوپ وجود ندارد و با توجه به این که برنامه‌های رصدی در خارج از شهرها و مناطق دور انجام می‌شود، اگر برنامه‌ها از سمت مدارس نباشد، بسیاری از خانواده‌ها به دانش‌آموزان اجازه شرکت در این برنامه‌ها را نمی‌دهند. محمدصدرا به نقشی که مدرسه می‌تواند در ترغیب یا نگرانی خانواده دانش‌آموزانی که در المپیاد نجوم ایفا کرده اشاره و بیان می‌کند: «مرجع خانواده‌ها برای بررسی وضع تحصیلی و علمی فرزندانشان مدارس هستند. در شهرستان‌ها که مدارس آگاهی کافی و همکاری لازم را برای شرکت دانش‌آموزان در المپیاد نجوم ندارند، دانش‌آموزان مجبور می‌شوند برای پوشش دادن دروس المپیاد در برخی کلاس‌های مدرسه شرکت نکنند و حتی ممکن است دچار افت نمرات نیز بشوند. در چنین شرایطی مدارس با دادن هشدارهایی به خانواده‌ها در خصوص افت تحصیلی فرزندشان می‌توانند باعث شوند آنها با ادامه آماده شدن دانش‌آموز در مسیر المپیاد نجوم مخالفت کند. این شرایط در ابتدا برای من و شش نفر دیگری که از مدرسه ما در المپیاد نجوم شرکت کردند نیز وجود داشت، اما در ادامه مسیر که نتایج خوبی در مراحل اول و دوم به‌دست آمد، همکاری مدرسه بسیار بیشتر شد.»
محمدهادی ستوده، مربی کمیته نجوم نیز در خصوص علت این عدم همکاری حتی در مدارس استعداد درخشان که انتظار می‌رود آگاهی کافی از المپیادهای کشوری و شرایط آن داشته باشند، می‌گوید: «مدارس معمولا روی المپیادهایی سرمایه‌گذاری می‌کنند که تجربه مدال‌آوری در آن را در سال‌های گذشته داشته باشند. با توجه به این که المپیاد نجوم سابقه کمتری میان رشته‌های المپیادی دارد و همان‌طور که اشاره شد اطلاع‌رسانی مناسبی برای آن وجود ندارد، تنها مدارسی که در سال‌های پیش موفق به کسب مدال شده‌اند برای سال‌های بعد با دانش‌آموزان خود برای شرکت در المپیاد نجوم همکاری می‌کنند. این موضوع باعث شده بسیاری از دانش‌آموزان شهرستانی حتی پس از ثبت‌نام در مرحله اول، در روز آزمون در جلسه حاضر نشوند و حضور کمرنگ‌تری نسبت به دانش‌آموزان تهرانی داشته باشند.»

طلایی‌ترین دختر جهان
از هدی پورغلامی که تک‌دختر تیم ملی المپیاد نجوم بوده، در مورد تجربه شرکت در المپیاد جهانی و تفاوتی که میان تیم اعزامی ایران و سایر کشورها مشاهده کرده می‌پرسم. به عقیده او، تفاوت اصلی میان تیم‌های آسیایی و اروپایی در نوع نگاهشان به المپیاد و برنامه‌ریزی است که برای آماده‌سازی دانش‌آموزان انجام می‌شود. او بیان می‌کند: «اعضای تیم‌های اروپایی اکثرا با یک آزمون و در فاصله کوتاهی با المپیاد جهانی انتخاب می‌شوند. این در حالی است که ما پس از گذراندن چند مرحله و یک‌سال پیش از المپیاد جهانی انتخاب شده بودیم. به نظر می‌رسد موفقیت در المپیاد و مدال‌آوری از اهمیت بیشتری برای کشورهای آسیایی برخوردار است.»
علت کمرنگ بودن حضور دختران را در تیم ملی جویا شدم. دکتر خاکیان این گونه توضیح داد: «متاسفانه هر سال دخترها بسیار کمتر از پسرها به سمت شرکت در المپیاد سوق پیدا می‌کنند. اما معنایش این نیست که توانایی کمتری از پسرها دارند. برای مثال هدی امسال توانست بهترین نتیجه تیم ملی را کسب کند و تنها برنده دختر مدال طلا در المپیاد 2018 بود. به نظر می‌رسد دختران به توانمندی‌های خود به اندازه پسرها باور ندارند. ما در کمیته نجوم تلاش می‌کنیم این خودباوری را در میان دختران افزایش دهیم. هر سال از دخترهای طلاآور سال‌های پیش دعوت می‌کنیم حتما در اردوهای تابستانی برای تدریس مشارکت داشته باشند تا انگیزه و اعتماد به نفس دانش‌پژوهان دختر شرکت‌کننده بالا برود.» وی در ادامه تصریح کرد: «البته این معضل بیشتر کشورهاست و فقط به ایران محدود نمی‌شود.» هدی به فضای فکری میان دانش‌آموزان دختر نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: «بیشتر دخترها برای کنکور هدف‌گذاری می‌کنند و حتی برای شرکت در المپیاد هم ترجیح می‌دهند در المپیادهایی شرکت کنند که در کنکور درس آن وجود داشته باشد مانند ریاضی و فیزیک!»

عسل اخویان‌طهرانی

دانش