jamejamnashriyat
کد خبر: ۱۱۸۹۰۳۲   ۲۱ آذر ۱۳۹۷  |  ۰۰:۰۱

به دنبال اعلام خبر انتقال آب دریای خزر به استان سمنان، متخصصان در گفت‌وگو با جام‌جم از نگرانی‌ها و قطعیت در شکست این طرح خبر دادند

سراب خزر در سمنان

در شرایطی که چند سالی است قریب به اتفاق متخصصان توانمند و بی‌طرف با اقامه ادله علمی، مخالف اجرای طرح انتقال آب دریاچه خزر به دشت سمنان هستند، رئیس‌جمهور در سفر هفته گذشته به سمنان و در اجتماع مردم اعلام کرد کار کارشناسی طرح انتقال آب دریای خزر به استان سمنان نهایی شده و بزودی انتقال آب انجام خواهد شد. طرح انتقال آب خزر به سمنان در کارگروه بررسی تامین آب استان سمنان در هشتم تیر 84 با حضور معاون اول رئیس‌جمهور وقت و وزیر نیرو به تصویب رسید. سپس با مصوبه هیات دولت در سفر استانی سمنان در 14دی89 به وزارت نیرو، ابلاغ و سرانجام این طرح در سی‌ام خرداد 91 به شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران به‌عنوان مجری ابلاغ شد. قرار است این طرح به‌ صورت دو خط لوله به طول 160 کیلومتر از سواحل دریای خزر در مجاورت نیروگاه نکا آغاز شده، و پس از عبور از شالیزارها و مناطق جنگلی در استان مازندران در مسیر خط لوله نکا- ری، امتداد و از منطقه دوآب وارد منطقه خطیرکوه در استان سمنان ‌شود؛ خطوط لوله درنهایت با عبور از تونل چشمه روزبه در حوالی شهر شهمیرزاد به دو شاخه تبدیل می‌شود که یک خط لوله به سمت دامغان و شاهرود به طول 172 کیلومتر و دیگری به سمت سمنان به طول 132کیلومتر کشیده خواهد شد. شرکت آب نیرو هدف از اجرای این طرح را نمک‌زدایی و تصفیه 200 میلیون مترمکعب آب از دریای خزر در سال و انتقال آن به شهرهای فلات مرکزی در استان سمنان اعلام کرده که قرار است صرفا به مصرف شرب و صنعت برسد. به نظر می‌رسد دولت حسن روحانی با آن‌که با برچسب امیدوارکننده «دولت محیط‌زیستی» کار خود را آغاز کرد، در ماه‌های اخیر مسیر ضدمحیط‌زیستی و مغایر با رویکرد علمی در پیش گرفته است. اکنون به نظر می‌رسد رئیس‌جمهور به‌عنوان رئیس شورای عالی امنیت ملی و دولتمردان او از پروژه‌ای حمایت می‌کنند که در صورت پیشرفت و آشکار شدن عواقب آن به گفته کارشناسان می‌تواند امنیت کشور را به خطر بیندازد. آیا تنها راه تأمین آب شرب سمنان انتقال آب از دریاچه خزر به این استان است؟ نگرانی متخصصان دقیقا چیست؟

دانشجویان رشته‌هایی مانند مهندسی منابع طبیعی و محیط‌زیست در سال اول تحصیل در دانشگاه می‌آموزند که دستکاری‌های بدون حساب و کتاب طبیعت، عواقب سنگین و در برخی موارد جبران‌ناپذیری برای بشریت به همراه دارد. از اصول اولیه علوم منابع‌طبیعی است که به جای نبرد با ویژگی‌های اقلیمی باید ماهیتشان را پذیرفت، سبک زندگی را با آنها سازگار کرد و در عوض از مزیت‌های اقلیمی برای غلبه بر محدودیت‌ها بهره برد. معروف است می‌گویند «یادمان باشد کاری نکنیم که به قانون زمین بربخورد.» امروز سرنوشت سدسازی‌های فراتر از ظرفیت اکولوژیک و سیمای کنونی دریاچه ارومیه بسان آینه‌ای پیش چشم ماست. در چنین شرایطی انتقال مصنوعی آب دریاچه خزر به کویر در سمنان چه توجیه منطقی می‌تواند داشته باشد؟ آیا مشکلات آبی کشورهای دیگر با انجام طرح‌های انتقال آب برطرف شده است؟

«شکست» تجربه مشترک کشورهای جهان در انتقال آب است
دکتر حجت میان‌آبادی، استادیار گروه مهندسی آب دانشکده کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس در خصوص تجارب دیگر کشورهای جهان در زمینه انتقال آب بین حوضه‌ای به جام‌جم می‌گوید: بررسی‌های جامعی در این زمینه توسط همکاران ما در دانشگاه تربیت مدرس در کشور انجام شده است. آنها حدود 170 طرح انتقال آب بین حوضه‌ای را در کشورهای مختلف اعم از توسعه‌یافته و در حال توسعه مورد بررسی قرار داده‌اند. در جریان این مطالعه چیزی که مشخص شد این بود که اوج طرح‌های اجرایی در این حوزه و به طور کلی این رویکرد نسبت به تأمین آب مربوط به قرن نوزدهم است. بررسی طرح‌های مشابه در کشورهایی نظیر کانادا، مصر، ترکیه، روسیه، آمریکا، اسپانیا و ... بیانگر تجربه شکست طرح‌های متعدد انتقال آب بین حوضه‌ای در این کشورها بوده یا در میانه کار به علت عیان بودن به‌نتیجه نرسیدن آن، نیمه‌کاره رها شده است.
این متخصص حوزه منابع آب می‌افزاید: باید توجه داشته باشیم طرح‌های انتقال آب همواره به عنوان آخرین راهکار و در شرایطی مطرح می‌شود که هیچ راه حل دیگری جواب نمی‌دهد که البته اثبات این قضیه بسیار مشکل است. متاسفانه ما در کشورمان در خصوص اجرای طرح‌های علمی با تأخیر دوره‌ای نسبت به دیگر نقاط جهان وارد می‌شویم. به این ترتیب وقتی جهان در اندیشه ملاحظات زیست‌محیطی بود، ما به فکر سازه‌ها و توجه صرف به ملاحظات فنی و مهندسی در طرح‌هایمان بودیم. حالا وقتی دنیا به این نتیجه رسیده است که بجز ملاحظات اقتصادی، مهندسی و زیست‌محیطی در طرح‌های مربوط به منابع آب باید ابعاد گسترده اجتماعی، سیاسی و هیدروپولیتیک آن را هم مد نظر داشت، در صحبت‌های رئیس‌جمهور در بحث انتقال آب خزر می‌بینیم جوانب طرح تنها از جهت اقتصادی و نهایتا زیست‌محیطی مد نظر قرار می‌گیرد. این در حالی است که اصلی‌ترین ایراد ما این است که این طرح از منظر حقوقی، اجتماعی و هیدروپلیتیک، چالش‌ها و ابهامات بسیاری دارد.

طرحی که ابهامات جدی دارد
استادیار گروه مهندسی آب دانشکده کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس با اشاره به این‌که در هر طرح انتقال آب باید شش اصل اساسی در قالب ملاحظات اقتصادی، اجتماعی، آبی (اقلیمی)، محیط‌زیستی، سیاسی (هیدروپلیتیک) و در نهایت ملاحظات فناوری مدنظر قرار گیرد، تصریح می‌کند: متاسفانه شواهد متعدد در خصوص طرح انتقال آب دریاچه خزر به سمنان نشان می‌دهد در هر شش اصل مورد اشاره اشکالات و ابهامات جدی وجود دارد. این ابهامات مکررا مطرح شده است اما متاسفانه از جانب مشاور طرح و کارفرما مورد توجه قرار نگرفته است. آنها باید حداقل پاسخ دهند با اجرای این پروژه چه مسائلی از ابعاد اجتماعی، سیاسی و حقوقی و نیز مطالعات و نگرانی‌های جدی آن دیده شده است. این‌که آقای‌رئیس‌جمهور می‌گوید مطالعات کارشناسی انجام و مسائل این طرح حل شده است، بنده از دیدگاه تخصصی با اطمینان می‌گویم این ادعا صحیح نیست.

چه بر سر سمنان، مازندران و دریای خزر خواهد آمد؟
وقتی از دکتر میان‌آبادی می‌پرسم فکر می‌کنید با اجرای این طرح چه اتفاقی برای مردم دو استان سمنان و مازندران می‌افتد، در جواب می‌گوید: من بیشتر از این‌که نگران مردم و منطقه مازندران باشم نگران مردم و منطقه سمنان هستم. زیرا مطالعات بین‌المللی مکررا نشان داده طرح‌های انتقال آب مقصد را تشنه‌تر کرده. آیا طرح انتقال آب ورزنه اصفهان به یزد مشکل منطقه مقصد را حل کرده است یا به جای درست کردن مشکل آب یزد، مشکلی به مسائل و چالش‌های منطقه کویری یزد اضافه کرده است و متأسفانه اکنون مسائل آبی آن منطقه را در شورای‌عالی امنیت ملی حل‌وفصل می‌کنیم؟ مطالعات علمی برآمده از تجارب قبلی انتقال بین حوضه‌ای آب در جهان نشان می‌دهد اجرای طرح انتقال آب دریاچه خزر به سمنان می‌تواند موجب افزایش مهاجرت، بیکاری، حاشیه‌نشینی و تبعات اجتماعی، سیاسی و زیست‌محیطی در منطقه شده و این مسائل را در سمنان تشدید خواهد کرد.
دکتر مجید مخدوم، استاد پیشکسوت محیط‌زیست دانشگاه تهران و از بنیانگذاران گروه محیط‌زیست این دانشگاه که سال‌ها در زمینه ارزیابی محیط‌زیست به پژوهش و مطالعه پرداخته است درباره طرح انتقال آب خزر به سمنان به جام‌جم می‌گوید: به طور کلی این طرح با هدف تأمین نیاز صنعت و به اسم تأمین آب شرب انجام می‌شود. اصل موضوعی که در این طرح مورد توجه قرار نگرفته این است که میزان تبخیر آب در دشت سمنان بیش از مقدار آب دریایی است که قرار است شیرینش کنند. ما هزینه فایده این طرح را حساب کرده‌ایم و متاسفانه می‌بینیم ضررهایش خیلی بیشتر از مزایای آن است. هزینه انرژی و انتقال این آب بسیار بالاست. آبزیان زیادی در جریان این طرح تلف خواهند شد و لطمات جدی به محیط‌زیست وارد می‌شود. برای من مسجل است که در صورت اجرای این طرح سرنوشت دریاچه ارومیه را در سطحی بزرگ‌تر در قالب فاجعه دریاچه خزر تکرار خواهیم کرد.

موضع سازمان محیط‌زیست چیست؟
عیسی کلانتری، رئیس سازمان محیط زیست در مهر96 و در گفت‌وگو با ایرنا گفت: «کشور در زمینه منابع آبی به جایی رسیده که برای نجات آن باید تصمیم‌های سختی گرفت و اگر طرح انتقال آب بین‌حوضه‌ای ضروری تشخیص داده شود، سازمان محیط زیست با رعایت ملاحظات زیست محیطی با اجرای آن موافق است.» وی در همان گفت‌وگو اشاره کرده است: «اگر آب نداشته باشیم، در صورت نیاز باید از آب دریا استفاده کنیم. اما تاکید ما بر رعایت ضوابط زیست محیطی است. موافق نیستم در شمال کشور آب دریا را برای انتقال به نقطه دیگر، در کنار ساحل شیرین کرده و نمک آن در همان‌جا رها شود. ما می‌گوییم اگر قرار است آبی از دریای خزر منتقل شود، آب را ببرند و در مقصد نمک‌زدایی شود.» این در حالی است که کارشناسان می‌گویند سازمان محیط‌زیست با ارائه مجوزی با شرایط خاص به این طرح بدعتی را پایه‌گذاری کرده است. در حالی که مطالعات آکادمیک نشان می‌دهد مساله شیرین‌سازی در مقصد از نظر اقتصادی، فنی و زیست‌محیطی دارای اشکالات بسیار جدی است. همچنین ادعاهای مربوط به دفع نمک آب و بهره‌گیری از آن نمک در مصارف صنعتی در این طرح با حقایق منطبق نیست. چه آن‌که درجه شوری و نوع املاحی که در دریاچه خزر داریم با املاح منابع آبی دیگر جهان متفاوت است. از طرفی کارکرد و هزینه اقتصادی نمک‌زدایی در مقصد با شیرین‌سازی در مبدأ قابل مقایسه نیست.
دکتر مجید مخدوم می‌گوید: «در حال حاضر در سمنان افراد محلی از خود سمنان نمک استحصال می‌کنند و می‌خواهند نمک را به صنایع بفروشند و دچار مشکل هستند. حالا ما می‌خواهیم نمک بیشتری از آب دریا در سمنان استحصال کنیم و به چه کسی بفروشیم؟ اصلا کدام صنعت است که این حجم نمک نیاز داشته باشد؟»
بررسی‌ها نشان می‌دهد در این خصوص فقط یک طرح کوچک در جهان وجود دارد که شیوه شیرین‌سازی مشابهی را انجام داده است. حال آن‌که خود طرح شیرین‌سازی در مقصد در حال حاضر اشکالات فنی، اقتصادی و زیست‌محیطی بسیار جدی دارد. اینها در حالی است که سازمان محیط‌زیست به جای این‌که حافظ محیط‌زیست باشد شرطی را مطرح می‌کند و به جای ایستادگی در برابر اجرای طرح، از پذیرش مسؤولیت و تبعات آن شانه خالی می‌کند.

آیا واقعا استان سمنان مساله کمبود آب شرب دارد؟
دکتر میان‌آبادی در این باره می‌گوید: وقتی بحث انتقال آب و شیرین‌سازی مطرح می‌شود، باید ببینیم قرار است با این آب چه کار کنیم. آن چیزی که شرکت‌های پیمانکار و شرکت‌های مشاور به اسم نیاز آبی به رؤسای جمهور و سیاستگذاران کشور تلقین می‌کنند، بیشتر تقاضای کاذب آبی و از جنس تقاضای صنایع بشدت آب بر در دل مناطق کویری است. چرا باید در استان سمنان این حجم از کارخانجات بشدت آب‌بر ساخته شود و بعد رفع نیاز آبی این کارخانجات محتاج آب در دل کویر را به مهاجرت از روستاها و لزوم رونق کشاورزی در روستاها پیوند بزنند؟ در حالی که توجیه اقتصادی ندارد که آب دریای خزر را با هزینه سنگین و صرف انرژی زیاد تا ارتفاع 2300 متر بالاتر از سطح دریا پمپ کنیم و بعد هزینه سنگینی را برای شیرین‌سازی آن در مقصد متحمل شویم تا کشاورزی در سمنان را رونق دهیم. این حجم آب برای کشاورزی و آب شرب مصرف نخواهد شد و یقینا برای رونق صنایعی آب‌بری مورد استفاده قرار می‌گیرد که در کویر احداث شده‌اند. چرا صنایع آب‌بر فولاد و مانند آن را در استان‌هایی که ظرفیت لازم برای این کار را دارند احداث نکردیم؟ استادیار گروه مهندسی آب دانشکده کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس می‌افزاید: اگر بحران آب در خراسان جنوبی جدی است، چرا باید برای این استان مجوز احداث چهار کارخانه فولاد (که نیاز آبی زیادی دارند) صادر شود؟ آیا این مجوز را برای سواحل دریای عمان در سیستان و بلوچستان نمی‌توانستند صادر کنند؟ این سوال‌های ساده را شرکت‌های پیمانکار و شرکت‌های مشاور و افرادی که پشت این طرح‌ها هستند پاسخ نمی‌دهند. ما مطمئنیم مشاوره‌هایی که در این زمینه به رئیس‌جمهور داده می‌شود مشورت‌های صحیحی نیست و امیدواریم بازنگری‌هایی در این زمینه صورت بگیرد و آینده ایران را به خطر نیندازند.
دکتر مخدوم، رئیس هیات‌مدیره انجمن ارزیابی محیط زیست ایران می‌گوید: مشکل آب سمنان را با مدیریت منابع آب باید حل کرد. ما آب را با سامانه فرسوده لوله‌های آبرسانی و همین‌طور با شیوه کشاورزی غرقآبی و تبخیر آب هدر می‌دهیم. منابع آب را با آبیاری تحت فشار و شیوه‌های نوین آبیاری می‌توان مدیریت کرد. من همیشه گفته‌ام ما مشکل تأمین آب در کشور داریم، اما از آن مهم‌تر این است که در مدیریت منابع آب مشکل جدی داریم.

چند نمونه از مهم‌ترین طرح‌های انتقال آب بین‌حوضه‌ای شکست‌خورده یا متوقف‌شده در جهان (برگرفته از مقاله صادقی و همکاران، 1395)

کشور

خلاصه طرح

پیامدها،علل توقف و شکست طرح

کانادا

Grand Channel: با هدف ایجاد یک مخزن آب شیرین برای هدایت آب به مناطق شمال غرب آمریکا

NAWAPA: طرح انحراف آب رودخانهها در آلاسکا و بریتیش کلمبیا با هدف تأمین نیازهای منطقه غرب و جنوب غرب آمریکا

اگرچه ایالات متحده سعی در تأمین و ذخیره آب در کشور خود دارد، ولی احتمال موفقیت در تجارت آب به شرایط، منافع طرح و نگرش سیاسی دو کشور کانادا و آمریکا بستگی خواهد داشت.

مصر

طرح Jonglei: با هدف انتقال 20 میلیون مترمکعب در روز از رود نیل طرحریزی شد. قرار بود با احداث آبراههای به طول 360 کیلومتر، افزایش سطح کشاورزی، ایجاد امنیت غذایی و بهبود سطح زندگی مردم اتفاق بیفتد. مصر و سودان قرار بود هزینهها را به طور مشترک بپردازند و از منافعش سود ببرند.

با توجه به نگرانیهای زیستمحیطی، گروههای مخالف در مناطق جنوبی اعتصاب کردند. وقتی ساخت آبراهه تا 250 کیلومتر پیش رفت، اعتراضها به کشتهشدن جمعی از معترضین و نهایتا لغو فوری طرح انجامید.

روسیه

طرح انحراف رودخانههای سیبری: قرار بود حجم آبی به میزان 25 تا 27 میلیارد مترمکعب به آسیای مرکزی و قزاقستان برای آبیاری و کشاورزی منتقل شود. اما خشکشدن دریاچه بستری از نمک به وسعت 36هزار کیلومتر مربع برجا گذاشت. نمک آب چهار برابر شد و بیشتر موجودات زنده در آن از بین رفتند.

ملاحظات زیستمحیطی موجب توقف طرح شد. املاح و سموم کشاورزی با باد به مناطق دورتر منتقل شد و سلامت جوامع محلی را به خطر انداخت. نمک برخاسته از دریاچه باعث ذوب سریعتر برف کوههای اطراف شد و همین موضوع ظرفیتهای کشاورزی آن منطقه را نابود کرد. توفانهای شن و نمک موجب بیماری مردم محلی شد.

ترکیه

طرح صلح ترکیه: با هدف انتقال آب از رودخانههای سیحون و جیحون در آسیای مرکزی به کشورهای عربی

طرح از نظر اقتصادی توجیهپذیر نبود

اسپانیا

هدف اصلی از طرح ملی هیدرولوژیک اسپانیا، اجرای طرح انتقال آب بینحوضهای از رودخانه Ebru به مناطق ساحلی مدیترانه بود

اجرای این طرح موجب تغییر در مورفولوژی رودخانه، کاهش بهرهوری زیستی، افزایش شوری و کاهش مواد مغذی شد

آمریکا

با هدف تأمین آب سانفرانسیسکو در سال 1990 طرح آبراهه Hetch Hetchy آغاز شدو اختلاف بر سر اثرات آن تا امروز ادامه دارد

تخریب دره Hetch Hetchy و احداث سد به نابودی حیات وحش و گونههای آبزی، بیکاری و از بین رفتن زمینهای کشاورزی منجر خواهد شد

آمریکا

پیشنهاد اولیه طرح انتقال آب تگزاس در سال 1968 براساس انحراف از رودخانه میسیسیپی به ایالت تگزاس مطرح شد. در سال 1969 مردم تگزاس در رفراندومی برای اخذ مجوز تأمین مالی طرح، پاسخ منفی دادند.

این طرح نشاندهنده برخورد ناموزون و توجه بیش از حد به ملاحظات مهندسی و اقتصادی بدون لحاظکردن جوانب زیستمحیطی بود. مقاومت حوضههای مبدأ، افزایش هزینهها و ملاحظات زیستمحیطی علل اصلی توقف طرح بود.

هزینه‌های بالای شیرین‌سازی آب خزر به چه قیمت؟

دکتر سیروس ارشادی، استادیار گروه مهندسی عمران دانشگاه هرمزگان در خصوص مشکلات استفاده از آب‌شیرین‌کن‌ها می‌گوید: در چنین مباحثی یکی از مسائل عمده این است که آب‌شیرین‌کن‌ها چون باعث بالارفتن شوری در منطقه می‌شوند، معضل پسابی که تولید می‌کنند بسیار جدی است. در این زمینه از سیستم‌های اسمزمعکوس (RO) یا سامانه‌های حرارتی استفاده می‌شود. در مورد سامانه‌های حرارتی برای این‌که بازدهی‌اش بالا برود سعی می‌کنند در کنار یک نیروگاه تعبیه شده تا آب هم برای کندانسورهای نیروگاه استفاده شود و پس از گرم‌شدن برای شیرین‌شدن مورد استفاده قرار بگیرد. در سامانه‌های اسمز معکوس، آب با اختلاف دمای کمتری اما با پساب غلیظ وارد محیط‌زیست می‌شود و می‌تواند به برخی گونه‌های دریایی آسیب وارد کند. پساب نمک حاصل از شیرین‌سازی آب باعث شورشدن خاک می‌شود. وی در مورد ارزیابی اقتصادی‌بودن چنین طرح‌هایی می‌افزاید: باید به بحث ارزش آب توجه کنیم و ببینیم منابع آب موجود ما در منطقه چیست و ارزش آبی که از طریق انتقال و شیرین‌سازی می‌خواهیم تأمین کنیم با توجه به هزینه‌های تاسیسات و مصرف انرژی چقدر توجیه اقتصادی دارد. در حال حاضر سامانه اسمز معکوس که در بندرعباس یک پیمانکار روی آن کار می‌کند برای شیرین سازی هر متر مکعب آب حدود 9/0 یورو (نزدیک به یک دلار) هزینه می‌برد. بعلاوه هزینه نگهداری فیلترهای این سامانه‌ها فوق‌العاده بالاست. مساله بعدی، انرژی زیادی است که این پمپ‌ها مصرف می‌کنند. در نهایت این‌که اقتصادی بودن چنین طرح‌هایی صرف‌نظر از تبعات زیست‌محیطی و اجتماعی آنها جای بحث بسیار دارد.

کاظم کوکرم

دبیر گروه دانش

ارسال نظر
* نظر:
نام:
ایمیل:

یادداشت

بیشتر
فرق است بین خر و گورخر

فرق است بین خر و گورخر

گورخر آفریقایی درون جوی آبی افتاده است و به دلیل استرس زیاد قادر به حرکت نیست، کمی آن طرف‌تر مردی تقریبا تنومند با چیزی شبیه افسار که در دست دارد به حیوان ضربه می‌زند تا از جوی آب بیرون بیاید.

تهران سینوسی

تهران سینوسی

آمار مبتلایان روز گذشته در تهران نشان می‌دهد با این‌که تعداد بستری‌ها همچنان بالاست اما تهران روزهای تقریبا آرام‌تری را نسبت به چند روز گذشته می‌گذراند؛ البته آرام نه به معنای این‌که سیر نزولی داشته باشیم بلکه این روند کاملا سینوسی است؛ یعنی مدام در حال بالا و پایین‌شدن است و به هیچ‌کدام از موج‌های نزولی‌اش نمی‌شود اطمینان کرد.

چرا طالبان با مذاکرات صلح بازی می‌کند؟

چرا طالبان با مذاکرات صلح بازی می‌کند؟

در افغانستان همه مشتاق شروع مجدد گفتگوهای صلحند. اما فرجام این مذاکرات بنفع کیست؟ بی‌رغبتی طالبان برای شرکت در محفل استانبول سبب شده برخی گمان کنند آنها از گفتگو فراریند.

گفتگو

بیشتر

پیشنهاد سردبیر

بیشتر
وضعیت قرمز گیشه

سینما سال جدید را هم با بحران شروع کرده و ظاهرا مردم هنوز رغبتی به فیلم دیدن ندارند

وضعیت قرمز گیشه

پیشخوان

بیشتر