شگفتی‌های روستای 2000ساله در آفریقای ایران

قلعه‌بالا در منطقه‌ای کوهستانی قرار دارد، از این‌رو خانه‌هایش به‌صورت پلکانی ساخته شده‌اند. بافت تاریخی این روستا ثبت ملی شده و همسایگی‌اش با منطقه حفاظت‌شده توران که زیستگاه گونه‌های کمیاب گورخر ایرانی و یوز ایرانی است، موقعیتی ویژه‌ به آن بخشیده و بر زیبایی و جدابیت آن افزوده. جز این باید نزدیکی‌اش به روستای کویری رضاآباد و جنگل ابر را هم در نظر داشت؛‌ مجموعه عواملی که قلعه‌بالا را به یک روستای هدف گردشگری تماشایی بدل کرده است. برای رفتن به این روستای دیدنی، باید از شاهرود در جاده تهران - مشهد به سمت «میامی» حرکت کنید. بعد از میامی و ابراهیم‌آباد به سمت راست تغییر مسیر داده و از آنجا تا بیارجمند و خانخودی برانید. از خانخودی است که باید از جاده اصلی جدا شوید تا به روستای قلعه بالا برسید. به محض رسیدنتان به روستا، از اولین فرد رهگذر، سراغ یکی از اقامتگاه‌های بوم‌گردی را بگیرید.

رضاآباد؛ هم فال و هم تماشا
در نزدیکی قلعه بالا، روستای کویری رضاآباد قرار گرفته. این روستا همچنین در 240 کیلومتری شاهرود و از توابع بخش بیارجمند و در شمال منطقه توران است. علاوه بر خانوارهای ساکن، این روستا منطقه قشلاقی عشایری است که هر ساله برای چند ماه، چادرهای خود را در این روستا علم می‌کنند. ورود گردشگران به این بخش از استان سمنان در چند سال اخیر،‌ حال و هوای آن را تغییر داده و حالا اقتصاد مردمان این روستا با ورود گردشگران و مسافران گره خورده است؛ گردشگرانی که عاشق کویرند و برای دیدن رمل‌های ماسه‌ای به رضاآباد می‌روند و خواهان پروپاقرص تولیدات عشایری و روستایی از جمله غذاهای محلی و صنایع‌دستی تولید شده توسط زنان عشایر و روستایی‌اند. زنان هنرمند این دیار، با استفاده از نخ‌های پشمی و رنگ‌های طبیعی، گلیم‌هایی می‌بافند که چشم هر بیننده را خیره می‌کند و غذاهایی طبخ می‌کنند که مزه‌اش تا همیشه در خاطر می‌ماند. اگر به رضاآباد رفتید، حتما شتر سواری را تجربه کنید و کویرنوردی و رالی کویری را هم از دست ندهید. گفتنی است کویر دوشاخ عباس‌آباد و کویر مزینان هم در همسایگی این روستا بوده و از آنجا قابل رویت‌اند؛ پس در صورتی که فرصتش را داشتید، سری هم به آنها بزنید و اما اگر رد ستارگان را در آسمان شب دنبال می‌کنید و دوستدار پدیده‌های سماوی هستید، باز هم رضاآباد انتخاب مناسبی است و امکان سیر در صور فلکی را به شما می‌دهد. برای شب ماندن در روستا هم نگران نباشید؛‌ چرا که اقامتگاه بوم‌گردی‌ در این روستا وجود دارد که با مهمان نوازی هر چه تمام‌تر پذیرای شما خواهد بود.

ورود به عرصه گردشگری زندگی‌مان را زیرو رو کرد
اقامتگاه زیبا و سنتی قلعه بالا، آن‌طور که حسین کیقبادی یا همان عمو حسین می‌گوید،‌ اولین خانه‌ای بوده که پروانه بوم‌گردی در استان سمنان گرفته و سرمنشأ تحولات بسیاری در منطقه و این روستا بوده است. در گفت‌وگویی که با این مرد مهربان روستایی داشتیم،‌ او از ایده اولیه راه‌اندازی این کسب و کار برایمان گفت؛ از این‌که آمدن عده‌ای از فعالان محیط‌زیستی به پارک ملی توران و رفت و آمد آنها به روستا، چگونه سرنوشت آن را تغییر داد: یک روز یکی از همین فعالان محیط‌زیستی که کلی هم با هم دوست شده بودیم،‌ به من گفت دلش می‌خواهد خانه‌ای در قلعه‌بالا داشته باشد تا هر وقت به اینجا می‌آید، در آن اقامت و از دوستان و مهمانانش در این خانه پذیرایی کند. سال 88 بود که او، یکی از خانه‌های قدیمی روستا را برای این منظور از یکی از اهالی کهنسال کرایه کرد و با هم شروع کردیم به مرمت آن؛ با همان مصالح و شیوه قدیمی و سنتی مرسوم در خانه‌سازی‌های روستا. خانه مرمت شد و رونق گرفت و کم‌کم پای غریبه‌ها به روستا باز شد. اما پس از چند وقت، خانواده مرد کهنسال خواستند خانه را پس بگیرند و خانه به صاحبش واگذار شد. آن دوست به من پیشنهاد داد خانه قدیمی خودم را مرمت کنم تا الگویی باشد برای دیگر ساکنان روستا و به این ترتیب توجه آنها به حفظ بافت تاریخی جلب شود و ببینند می‌شود در همین روستا ماند و با حفظ شیوه زندگی روستایی کسب درآمد کرد. در نهایت خانه مرمت شد و سال 89 به بهره‌برداری رسید.

تعامل پایدار با محیط‌زیست و مهاجرت معکوس
این‌گونه می‌شود که عمو حسین اقامتگاهش را دایر می‌کند و با همه آنچه از دوستی با دوستان فعالش در حوزه محیط‌زیست و گردشگری می‌آموزد، آن را به نمونه‌ای موفق میان خانه‌های بوم‌گردی بدل می‌کند. او مفهوم گردشگری پایدار را بخوبی می‌داند؛ حتی بسیار بهتر از برخی افرادی که به صورت آکادمیک در این زمینه کسب تخصص کرده‌اند. عمو حسین در این‌باره می‌گوید: من تا پیش از راه‌اندازی این اقامتگاه، کشاورزی می‌کردم. هر سال وامی می‌گرفتم و پس از برداشت محصول و بعد از تسویه آن وام، تنها درآمدی معمولی برای گذران زندگی داشتم. حالا اما کارم آنچنان رونق گرفته که پس‌انداز می‌کنم و زندگی راحتی دارم و اینها را همه از طبیعت می‌دانم. من تا پیش از ورود انجمن‌های محیط‌زیستی به منطقه، به شکار می‌رفتم؛ اما پس از آن دریافتم تعامل پایدار و سازنده با محیط‌زیست، فرهنگ و تاریخ روستا، ضامن بقای زندگی در آن و مهاجرت معکوس است. این‌که حیات تمامی این مجموعه‌ها در گرو حفظ یک چرخه تعاملی است و آسیب به هر بخش آن، کل چرخه و سیستم را از کار انداخته و زندگی ما انسان‌ها را هم با دشواری مواجه کرده است.

گردشگران فراوان و درآمدزایی بسیار
حسین کیقبادی ـ که زبان آب و خاک و گیاه را خوب فهمیده ـ حالا جز آن اقامتگاه اول، دو اقامتگاه دیگر هم در قلعه بالا دارد و سالانه میزبان 1500 گردشگر داخلی و نزدیک به 300 گردشگر خارجی است و با ورود هر تور برای هفت نفر به‌صورت مستقیم ایجاد اشتغال می‌کند و از آنجا که همه مواد مورد نیاز برای پذیرایی از این گردشگران را از همان جامعه محلی تامین می‌کند، حداقل 20 نفر را هم به‌شکل غیرمستقیم صاحب شغل و درآمد کرده است.

روستایمان دوباره زنده شد
او اما این کسب و کار پررونق را تنها برای خود نخواسته و به تأسی از او، خانواده‌های دیگری هم بوده‌اند که با مرمت خانه‌های قدیمی خود، آنها را به اقامتگاه بوم‌گردی تبدیل کرده‌اند. عمو حسین از این اتفاق بسیار خوشحال است و در این‌باره می‌گوید: روستا حالا زنده و امیدوار است و برای فرهنگ مردم اتفاقات بسیار خوبی افتاده. او البته تاکید می‌کند مقصودش از این سخن، تغییر فرهنگ روستا نیست؛ چرا که اتفاقا هدف حفظ و گسترش فرهنگ روستایی است و منظورش را این چنین توضیح می‌دهد: اشاره من به فرآیند یادگیری‌ای است که در برخورد با افراد گوناگونی که به روستا می‌آیند برای ما شکل می‌گیرد و این موضوعی است که جامعه روستایی را از حالت ایستا خارج می‌کند و سبب رشد آن می‌شود.
عمو حسین در پایان گفت‌وگویمان با روی گشاده همه را به قلعه بالا دعوت می‌کند و می‌گوید: اگر از شاهرود و دیدنی‌هایش بگذریم، گشت و گذار در روستای قلعه بالا با تاریخ بیش از 2000 ساله و روستاهای همجوارش، پارک ملی توران یا خارتوران و روستای کویری رضاآباد، سفری به یادماندنی را برای شما رقم خواهد زد. همچنین در نیمه‌های بهار و پاییز، جنگل ابر و آبشار موجن را هم نباید از دست داد.

گشتی در آفریقای ایران؛ خارتوران
منطقه حفاظت‌شده توران که به خارتوران نیز می‌شناسندش، دومین منطقه حفاظت شده و علاوه بر این، بزرگ‌ترین ذخیره‌گاه زیست‌کره کشور است. خارتوران که به آفریقای ایران معروف است، بعد از سرنگتی در کشور تانزانیا، دومین منطقه زیست‌کره در جهان نیز به شمار می‌رود که از سه منطقه حفاظت‌شده، پناهگاه حیات‌وحش و پارک ملی تشکیل شده است. این منطقه سال ۱۳۵۱ به عنوان منطقه حفاظت‌شده، سال ۱۳۵۵ به عنوان پناهگاه حیات‌وحش ‌و در همان سال از طرف یونسکو به‌عنوان ذخیرگاه زیست کره انتخاب شد. سپس سال 1381، قسمت‌های مرکزی این مجموعه به پارک ملی ارتقا یافت. در توران گونه‌های گیاهی و جانوری زیادی وجود دارد که برخی آنها با خطر انقراض مواجه‌اند؛ از جمله گورخر ایرانی، یوز ایرانی و جبیر که از خانواده آهو است. عمو حسین که با حساسیت هر چه تمام‌تر وضعیت حیات وحش این پارک را دنبال می‌کند و مهمانانش را به بازدید از این منطقه حفاظت‌شده می‌برد، تعداد گورخرهای ایرانی را براساس آماری که از محیط‌بانان آنجا دریافت می‌کند،‌200 راس اعلام می‌کند. تعداد یوزهای ایرانی هم در مجموع 20 قلاده است که 12تای آنها در این منطقه حضور دارند. جبیرها هم که خوراک اصلی یوز‌اند، در حال حاضر 50 تا 60 راس بیشتر نیستند. زاغ بور هم یکی دیگر از گونه‌های نادر در این محوطه طبیعی است که اتفاقا اوایل آذر، جشنواره‌ای با موضوع پرداختن به آن، در استان سمنان برگزار شد. در سفر به قلعه بالا، شما می‌توانید با همراهی اهالی مطلع روستا،‌ به پارک ملی توران رفته و با دوربین‌های شکاری، این گونه‌های کمیاب را در حالی که در زیستگاه طبیعی خود حضور دارند مشاهده کنید. البته برای دیدن یوز ایرانی باید خیلی خوش‌شانس باشید و صبر و حوصله بسیار به خرج دهید.

شیما رئیسی

ایران