نبــرد بـاغ و بتــن

شورای انقلاب در همال سال‌های ابتدایی پیروزی انقلاب اسلامی یعنی سال 1359، قانون حفظ و گسترش فضای سبز در شهرها را به تصویب رساند. قانون حفظ و گسترش فضای سبز جزو اولین قوانینی محسوب می‌شود که در حوزه مدیریت شهری به تصویب رسیده است.
مهران عزتی، کارشناس معماری درباره این قانون به ما می‌گوید: در قانون حفظ و گسترش فضای سبز هیچ تبصره‌ای را برای نحوه ساخت و ساز در نظر نگرفته بودند، حفظ درختان در میادین یا پلاک‌های شخصی موضوعی بود که در این قانون به آن توجه شده بود و نحوه برخورد با متخلفانی را که به قطع درختان می‌پرداختند، معین می‌کرد. البته با پیش‌روی ساخت و ساز در پایتخت و با توجه به نیاز روز در سال 88 مجددا روی این قانون از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام تجدیدنظری صورت می‌گیرد و پس از آن در سال 89 آیین‌نامه‌ای از سوی شورای عالی استان‌ها در همین خصوص تهیه شد.

پاک کردن باغ‌ها
یکی از اولین قوانین نوشته شده درباره میزان ساخت و ساز در باغات، دستورالعمل ماده 14 قانون زمین شهری است. عزتی دراین باره می‌گوید: در این دستورالعمل نحوه ساخت و ساز باغ‌ها براساس متراژ مطرح شده است. این دستورالعمل اعلام می‌کند در باغات بین یک تا دو طبقه با تراکم 20 تا 45 درصد اجازه ساخت و ساز وجود دارد. اما در واقعیت مالک به هیچ‌وجه براساس این قانون از ملک خود منتفع نمی‌شد؛ پس تخریب باغ خود را به شیوه‌های مختلف آغاز می‌کرد. در آن برهه عده‌ای زیادی از مالکان برای خشک کردن درختان باغ‌های خود از گازوئیل استفاده می‌کردند تا زمین از شرایط باغ خارج شود.وقتی زمین از شرایط باغ خارج می‌شد، قانون زمین‌های عادی شامل حال مالکان می‌شد و میزان تراکم ساخت و ساز افزایش پیدا می‌کرد.
او با بیان این‌که در اسفند 1382 شورای شهر تهران مصوبه‌ای را در همین باره به تصویب رساند که اوایل سال 83 مجددا مورد بازنگری قرار گرفت و پس آن تحت عنوان قانون برج باغ شناخته شد، عنوان می‌کند: در این قانون آمده است مالک می‌تواند براساس ضوابط زیر پهنه مطرح شده در طرح جامع با حداکثر سطح اشغال 30 درصد با همان میزان تراکم در باغ خود ساخت و ساز انجام دهد و این درحالی است که اگر براساس ضوابط عمل کند، اجازه ساخت یک طبقه تشویقی هم به او داده می‌شود.

قانون برج دوست
قبل از طرح تفصیلی سال 91 براساس دستورالعمل‌های موجود فقط اجازه ساخت ساختمان‌های سه یا چهار طبقه به مالکان داده می‌شد، اما در باغات این امکان بود که ساختمان‌ها براساس این قانون تا بیش از شش طبقه هم ساخته شوند. بعد از ابلاغ طرح تفصیلی با توجه به زیرپهنه‌های عنوان شده تعداد طبقات ساخته شده بعضا تا 12 طبقه می‌رسید. گرچه در این مصوبه سطح اشغال کمی را در نظر گرفته بودند اما چندین اشکال عمده هم وجود داشت. اصلی‌ترین مشکل این بود در 30 درصد مشخص شده امکان تامین پارکینگ به ازای هر واحد وجود نداشت. بنابراین باید اجازه می‌دادند مالک برای تامین واحدها تا 70 درصد زیر زمین را استفاده کند و این‌گونه بود که نمی‌توانستند روی زمین را حفظ کنند و متاسفانه با توجه به مسائل فنی گودبرداری زمین‌های بودند که صددرصدشان تحت عملیات قرار می‌گرفتند و همه درختان باغ از بین می‌رفتند و هدف مصوبه که حفظ باغات بود به هیچ وجه محقق نشد.
اصرار بر اجرای طرح تفصیلی در کشور ما در حالی صورت می‌گیرد که یکی از طرح‌های منسوخ شده در دنیاست و از سال 1960 به بعد هیچ یک از کشورهای پیش رفته دنیا به طرح‌های تفصیلی و جامع استناد نمی‌کنند چون به این نتیجه رسیدند که تمام این طرح‌ها با واقعیت همخوانی ندارد. کشورهای پیشرفته به سمت برنامه‌ریزی‌های مشارکتی حرکت کردند، اما در تمام این سال‌ها اصرار بر اجرای طرح تفصیلی وجود دارد که اشتباهات زیادی در آن نهفته است.
به گفته رحمت‌ا... حافظی، عضو شورای شهر تهران در دوره چهارم «مصوبه برج‌باغ» 4000 هکتار از باغ‌های تهران را در ده سال گذشته نابود کرده است، حالا هم آمار دقیقی درباره تعداد باغات باقیمانده در تهران وجود ندارد. عزتی در این باره می‌گوید:آمار دقیقی از باغات تهران وجود ندارد؛ یکی از مشاوران در طرحی به این نتیجه رسیده که تهران 6000 قطعه اراضی مشجر دارد که بسیاری از آنها باغ نیستند.

با لغو یک مصوبه بهار نمی‌شود
شورای شهر تهران اسفند گذشته مصوبه موسوم به برج باغ را لغو کرد، اما لغو این مصوبه به تنهایی کاربرد خاصی ندارد، چراکه در پایتخت مالکان باغ‌ها اگر از شهرداری تهران در دیوان عدالت اداری شکایت کنند؛ دیوان به نفع آنها رای می‌دهد و اجازه ساخت و ساز در باغ را پیدا می‌کنند.
عزتی ادامه می‌دهد: مصوبه برج باغ پس از مدتی به‌عنوان پیوست سوم طرح جامع شهر تهران مورد استفاده قرار گرفت؛ این در حالی است که طرح جامع تهران تنها می‌تواند از سوی شورای عالی معماری و شهرسازی ایران تغییر کند و مالکان براساس همین پیوست می‌توانند از دیوان عدالت اداری دستور ساخت و ساز بگیرند. شورای عالی معماری و شهرسازی در سال 93 مصوبه را در راستای تغییر دستورالعمل ساخت و ساز در باغات ارائه کرد که براساس آن دبیرخانه شورای عالی با همکاری شورای شهر تهران موظف شدند تا دستورالعمل را تغییر دهند.
مدیر فنی طرح توسعه دانشگاه صنعتی امیرکبیربا تاکید بر این‌که تصمیم بر این است تا شورای شهر تهران با همکاری شورای عالی معماری و شهرسازی جایگزین لایحه برج باغ را که از سوی شهرداری تهران به شورا ارائه شده، جایگزین پیوست شماره 3 در طرح جامع کند و بندهایی از طرح تفصیلی هم بر همین اساس باید تغییر یابد، می‌گوید: پس از ارسال لایحه جایگزین، شورای عالی معماری و شهرسازی آن را به صورت فوری مورد بررسی قرار می‌دهد و اگر مشکل قانونی خاصی به وجود نیاید تا آخر امسال جایگزین پیوست فعلی می‌شود و پرونده برج باغ‌ها برای همیشه بسته خواهد شد. گر چه با لغو مصوبه برج باغ، جان تک باغات شهر نجات یافته است اما براساس اعلام معاونت معماری و شهرسازی شهرداری تهران پرونده برای ساخت و ساز در باغات قبل از لغو مصوبه برج باغ تشکیل شده است، در واقع مالکان تعدادی از باغات برای گرفتن پروانه ساخت و ساز پولی را به شهرداری تهران پرداخت کرده بودند؛ در مورد 50 درصد این پرونده‌ها عوارض کامل پرداخت شده و در 50 درصد دیگر مالکان به عنوان علی‌الحساب مبلغی را پرداخت کرده‌اند.
عزتی درهمین خصوص توضیح می‌دهد: البته به لحاظ حقوقی وقتی مالک، پولی را به عنوان علی‌الحساب پرداخت می‌کند هیچ حقی برایش وجود ندارد؛ صرفا برای 70 پرونده‌ای که مراحل قانونی آنها طی شده است شورای شهر تهران باید تصمیم‌گیری کند که البته نسبت به این موضوع اختلاف‌نظرهایی هم وجود دارد؛ ازجمله این‌که مطابق قانون گذشته به مالکان اجازه ساخت وساز داده شود یا پول آنها برگردانده شود تا بتوانند براساس ضوابط جدید پروانه دریافت کنند.

صاحبان باغ امتیاز می‌گیرند

باغ‌های زیادی در تهران از بین رفته اند و اثرات مخرب آن به خوبی در چهره شهر نمایان است، عزتی با تاکید براین نکته می‌گوید: وقتی در محدوده‌ای که زیر پهنه آن اجازه ساخت چهار تا شش طبقه را می‌دهد، یک برج 12 طبقه ساخته می‌شود؛ منظر شهری و خط آسمان را تغییر می‌دهد. برج‌هایی که در این سبک ساخته شدند دید و منظر سایر ساختمان‌های همجوارشان را مختل کرده‌اند. برج‌های مذکور روی ساختمان‌های دیگر سایه‌اندازی می‌کنند و البته بحث اشراف را هم نباید نادیده بگیریم. اکثریت این برج‌ها به دلیل اصطلاح نامناسب لاکچری‌سازی نماهایی دارند که دارای هویت نیست.
نهم دی بود که در جلسه علنی شورای شهر تصویب لایحه استفساریه برج ـ‌باغ به تعویق افتاد. علی اعطا درباره مصوبه جدید به ما می‌گوید: در مصوبه جدید باید شرایطی فراهم می‌شد که علاوه بر حفظ باغات مالکان بتوانند از ملک خود، با لحاظ شرایط حفظ باغ، حداکثر بهره‌برداری را ببرند.
سخنگوی شورای شهرتهران با بیان این‌که در لایحه جدید حفاظت از باغ و انجام فعالیت‌های سازگار با آن مورد توجه قرار گرفته است، عنوان می‌کند: براساس همین رویکرد پیشنهاد شد مالکان باغات بتوانند از امتیازاتی نظیر کاربری‌های سودآوربرخوردار شوند تا هم مالکان و همین طور شهر از حفظ باغات منتفع شوند.

الهه خانی
جامعه