جام‌جم به مناسبت «روز ملی کودک و محیط‌زیست» از یک مدرسه طبیعت در حاشیه تهران گزارش می‌دهد
سرمشق طبیعت
هیاهوی بچه‌ها از فاصله دور به گوش می‌رسد ، بالای سراشیبی، مدیر مدرسه به انتظار ایستاده و وقتی می‌رسیم با لبخند از ما استقبال می‌کند. با او از کنار حوض آب می‌گذریم، از راه‌پله پایین می‌رویم و وارد محوطه مدرسه طبیعت می‌شویم. امروز، «روز ملی کودک و محیط‌زیست» است و ما به این مناسبت، به یکی از مدارس طبیعت حاشیه تهران آمده‌ایم تا ببینیم مسؤولان این مدارس چطور میان کودکان و طبیعت ارتباط برقرار می‌کنند. اولین چیزهایی که در این مدرسه جلب توجه می‌کنند، وسایل آموزشی فراوانی هستند که همه جای مدرسه را پر کرده‌اند. مثلا در گوشه‌ای از مدرسه، میز و ابزار نجاری گذاشته‌اند تا بچه‌ها بتوانند با کمک مسؤول بخش نجاری، برای خود اسباب‌بازی‌های چوبی بسازند. در گوشه دیگری نیز وسایل سفالگری قرار داده‌اند تا بچه‌ها با آن ظروف سفالی درست کنند. البته اینجا به جز ابزار آموزشی، وسایل بازی نیز فراوان است و بچه‌ها با امکانات مختلفی سرگرم شده‌اند، از خانه درختی گرفته تا وسایل شن‌بازی و رنگ‌آمیزی.
در این مدرسه اختیار با بچه‌هاست، آنها می‌توانند به گوشه و کنار مدرسه سرک بکشند و هرجایی که خواستند، بازی کنند. مدیر مدرسه در این باره می‌گوید: ما فضاهای گوناگون را به بچه‌ها نشان می‌دهیم، اما اینجا خود بچه‌ها انتخاب می‌کنند که کجا باشند و چه کاری انجام دهند. البته در بخش‌های مختلف مدرسه، همیشه تسهیلگرانی حضور دارند که از بچه‌ها مراقبت می‌کنند تا آسیبی به آنها نرسد. منظور او از تسهیلگران، افراد آموزش‌دیده‌ای هستند که قرار است ارتباط بین یک کودک با طبیعت و دیگر کودکان را تسهیل کنند. وظیفه تسهیلگران آموزش بچه‌ها نیست، بلکه آنها موظفند کودکان را برای رسیدن به پاسخ سؤال‌هایشان راهنمایی کنند. البته آنها مستقیم به سؤال‌های بچه‌ها پاسخ نمی‌دهند، بلکه فقط مسیر کشف موضوعات مختلف را برای کودکان هموار می‌کنند.
با مدیر مدرسه همگام می‌شویم و به قسمت‌های مختلف آن سر می‌زنیم. در یک بخش کودکانی را می‌بینیم که سر طناب‌های گره‌خورده‌ای را گرفته‌اند و برای بالا رفتن از شیب یک سراشیبی تند با یکدیگر مسابقه می‌دهند. بعضی از آنها قبل از این که به بالای سراشیبی برسند، زمین می‌خورند، اما بازهم از جا بلند می‌شوند و با شوق مسابقه را ادامه می‌دهند.
مدیر مدرسه توضیح می‌دهد که در این مدرسه هر چقدر کودکان جنب و جوش کنند، زمین بخورند یا در خاک غلت بزنند، کسی از آنها ایراد نمی‌گیرد. زیرا از نظر او، این کارهای بچه‌ها کاملا طبیعی است و آنها حق دارند هر جور که خواستند، کودکی کنند و از این جهت مسؤولان مدرسه کودکان را برای هر کاری آزاد می‌گذارند، به شرط این که مخالف 3 قانون اصلی مدرسه نباشد. براساس قوانین این مدرسه، بچه‌ها نباید چیزهایی را که دیگران می‌سازند، خراب کنند، همچنین باید از آسیب زدن به بچه‌های دیگر و محیط‌زیست دوری کنند.
رشد خلاقیت با کسب مهارت
قسمت دیگری از مدرسه، بچه‌های زیادی دور میز نجاری جمع شده و با استفاده از ابزارهای مخصوص کودکان، وسایل مورد نظرشان را می‌سازند. تسهیلگری که در این قسمت حضور دارد، توضیح می‌دهد: من همیشه مراقب بچه‌ها هستم تا به خودشان آسیب نزنند، اما تا حد امکان در کار آنها دخالت نمی‌کنم، چراکه می‌خواهم بچه‌ها با دست خودشان وسایل مختلف را بسازند. به نظرم، اگر من در ساخت و ساز بچه‌ها دخالت کنم، جلوی خلاقیتشان را می‌گیرم، که این مخالف اهداف مدارس طبیعت است. آن‌طور که این تسهیلگر می‌گوید کسب مهارت‌های مختلف و رشد خلاقیت کودکان سبب می‌شود آنها با گذر زمان عزت نفس پیدا کنند. ضمن این که در مدارس طبیعت کودکان در تعامل با یکدیگر روابط اجتماعی را نیز یاد می‌گیرند. او همچنین تاکید می‌کند بچه‌ها در این مدرسه می‌آموزند باید به خود، دیگران و طبیعت احترام بگذارند و این مسائل را مهم‌ترین آموزش‌های مدارس طبیعت برای کودکان می‌داند.
مبهم مثل شهریه
بیشتر مدارس طبیعت مانند این مدرسه، کودکان سه تا 12 ساله را پذیرش می‌کنند. اما چون این مدارس معمولا از ساعت 9 تا 13 باز هستند و این زمان با ساعت کار مدارس عادی تداخل دارد، کودکان بالای 6 سال عمدتا نمی‌توانند در طول سال تحصیلی از مدارس طبیعت استفاده کنند. البته بعضی از این مدارس روزهای پنجشنبه و جمعه هم باز هستند، اما در هر صورت از اول مهر به بعد فقط کودکان زیر شش سال در مدارس طبیعت پیدا می‌شوند. ثبت‌نام کودکان در این مدارس روال مشخصی ندارد و خانواده‌ها می‌توانند کودک خود را هم به‌صورت جلسه‌ای و هم به‌صورت ماهانه یا فصلی در مدارس طبیعت نام‌نویسی کنند. در ثبت‌نام بلندمدت نیز دست خانواده‌ها کاملا باز است و آنها می‌توانند انتخاب کنند که کودکشان بین یک تا پنج روز در هفته به مدرسه طبیعت بیاید. مدیر مدرسه توضیح می‌دهد شهریه مدارس طبیعت براساس تعداد روزهای حضور کودکان در آن تعیین می‌شود، اما هر چقدر که خانواده‌ها روزهای بیشتری کودکانشان را در این مدارس طبیعت ثبت‌نام کنند، تخفیف بیشتری می‌گیرند. با این حال، وقتی از مدیر مدرسه درباره مبلغ شهریه سؤال می‌کنیم از پاسخ دادن طفره می‌رود و می‌گوید شهریه مدارس طبیعت هرچقدر باشد، از شهریه مدارس و مهدکودک‌های غیر انتفاعی کمتر است.
وابستگی زمینی
در دسترس نبودن زمین مناسب، مهم‌ترین مساله‌ای است که این روزها مدارس طبیعت با آن درگیر هستند. یک مدرسه طبیعت به زمینی احتیاج دارد که مساحت آن به اندازه کافی بزرگ باشد، تا هم کودکان فضای بازی وسیعی در اختیار داشته باشند و هم در صورت امکان بتوان در آن از حیوانات نگهداری کرد.
پیدا کردن زمینی با این ویژگی، بخصوص در کلانشهری مثل تهران دشوار است. اگر هم چنین زمینی پیدا شود، هزینه آن بسیار بالاست و مؤسسان مدارس طبیعت پولی برای خرید آن ندارند. بنابراین این افراد یا باید برای گرفتن زمین به نهادهای عمومی یا دولتی وابسته شوند و مدرسه طبیعت ثابت دایر کنند یا هر جلسه برای چند ساعت زمینی را از یک نهاد اجاره کنند و مدرسه طبیعت خود را به صورت سیار بگردانند.
مدیران مدرسه طبیعت سوژه گزارش ما، کمتر از شش ماه است که توانسته‌اند زمین مناسبی پیدا کنند. آنها سال گذشته هفته‌ای یک بار اردوهای سیار برگزار می‌کردند. در آن شرایط، عوامل این مدرسه ناچار بودند برای هر جلسه، همه وسایل را همراه خود به زمین مشخص‌شده ببرند و به سرعت فضا را فقط برای چند ساعت تجهیز کنند.
خوب، ولی شک‌برانگیز
طفره رفتن مدیر مدرسه از پاسخ به سؤالات مختلف درباره مسائل مالی، ما را مشکوک می‌کند که شاید خدایی ناکرده، عده‌ای با اسم طبیعت و با تبلیغ اهدافی انسانی، در پس پرده از تاسیس مدارس طبیعت نیت سوئی داشته باشند و بخواهند با سوار شدن بر موج ترویج فعالیت‌های زیست‌محیطی، جیب خود را پر کنند. اما اگر شک ما نا درست باشد و مدیران مدارس طبیعت با دید تجارت و درآمدزایی به این مدارس نگاه نکنند، به نظر می‌آید در این محیط کودکانی رشد می‌کنند که دوستدار محیط زیستند، خلاقیت دارند، مهارت‌های مختلفی را یاد گرفته‌اند، قانونمند و اجتماعی هستند و حس استقلال و اعتماد به نفس در آنها تقویت شده است. بنابراین لازم است که نهادهای آموزشی و زیست‌محیطی کشور، بر این مدارس نظارت کنند تا کسی راه خطا نرود و همچنین از این مدارس حمایت کنند تا آنها بتوانند با فراغ بال بیشتری کار کنند و با هزینه کمتری به اداره امورات مدرسه‌شان بپردازند. اگر هزینه اداره مدارس طبیعت پایین بیاید و مدیران آن انسان‌های سالمی باشند، بدون شک شهریه این مدارس نیز پایین خواهد آمد. در نتیجه، خانواده‌هایی از قشر متوسط و ضعیف جامعه نیز می‌توانند کودکان خود را در مدارس طبیعت ثبت‌نام کنند.
امن، اما بی‌برنامه
بیشتر مادرانی که کودکانشان را به مدرسه طبیعت می‌آورند، از این که بچه‌ها می‌توانند در این محیط چند ساعتی از هیاهوی شهر دور شوند و در کنار بچه‌های همسن خود در دامان طبیعت بازی کنند، راضی به نظر می‌رسند. خانم شمس از جمله این مادران است و کودکش را به‌طور پیوسته به مدرسه طبیعت می‌آورد. او می‌گوید دلیل اصلی‌اش برای این کار، حضور تسهیلگران آموزش‌دیده در این مدرسه است و این موضوع خیالش را راحت می‌کند که وقتی کودکش را اینجا می‌گذارد، افردی هستند که بدون امر و نهی کردن، از فرزند او مراقبت می‌کنند. شمس همچنین تاکید می‌کند: چون کودکان در این مدرسه برای انجام کارهای مختلف آزاد گذاشته می‌شوند، می‌توانند با بازی کردن در دل طبیعت، خودشان را پیدا کنند و در نتیجه، مهارت‌های بسیاری را از این طریق کسب خواهند کرد. با این حال، در مقابل خانم شمس، مادران دیگری قرار گرفته‌اند که از خدمات مدارس طبیعت راضی نیستند. خانم یوسفی جزو این دسته از مادران است. او با این که کودکش را گاهی به مدرسه طبیعت می‌آورد، معتقد است: محیط این مدرسه تا حدودی غیربهداشتی است و برای کودکان خردسال مناسب نیست. البته این تنها انتقاد یوسفی به مدارس طبیعت نیست. او همچنین از نبود برنامه مشخص برای آموزش و سرگرمی بچه‌ها در این مدرسه گلایه می‌کند و می‌گوید: این مدرسه بیشتر شبیه پارک است تا محیط آموزشی. به نظرم مسؤولان اینجا می‌خواهند بچه‌ها فقط وقت خود را با بازی کردن پر کنند و هیچ برنامه مشخصی برای یاد دادن درست مهارت‌ها به بچه‌ها ندارند.
محمدحسین خودکار
جامعه
گفت و گو
