نخستین شاعر عاشورا

او روز چهارشنبه، بیست و هفتم شوال سال 341 هجری در مرو به دنیا آمد و 18 شوال 394 هجری درگذشت. کسایی مروزی از شاعران بزرگ نخستین دوره شعر فارسی و از معاصران فردوسی است. آثارش افزون بر اهمیتی که از نظر شعر، ادب و زبان فارسی دارد، نکته‌های ارزنده‌ای را هم از وضع اجتماعی و فرهنگی فراموش شده آن دوره بیان می‌کند.

ترویج مذهب تشیع، ظلم ستیزی، مداحی و مرثیه سرایی اهل‌بیت(ع)، پند و اندرزهای حکیمانه، نگرشی متعالی به جهان هستی و زبان شیوا و شیرین او، مهم‌ترین ویژگی‌های ماندگاری شعر اوست. محققان، علت تخلص او را به کسایی، برگرفته از مذهب شیعی او و برداشتی از حدیث شریف کسا می‌دانند. از وضعیت زندگانی این شاعر حکیم، نه تنها منابعی در دست نیست، بلکه از مجموعه دیوان اشعار او نیز تنها 300 بیت باقی مانده است.

فرهنگ‌ها و مکتب‌ها با نوشته‌های به جا مانده از بزرگان، پایدار و استوار می‌شوند. در این میان، شعر، ماندگارترین زبانی است که بیشترین تأثیر را در روان انسان‌ها به جای می‌گذارد. در قرن چهار و پنج هجری که تعصب‌های شدید مذهبی میان فرقه‌های گوناگون وجود داشت، سخن از مدح امیرمؤمنان علی(ع) و فرزندان او، کاری آسان به نظر نمی‌رسید. این کار، ایمانی راسخ و شهامتی کم نظیر می‌طلبید که کسایی از آن برخوردار بود.

او می‌سراید:

آن کیست بدین حال که بوده است و که باشد

جز شیر خداوند جهان، حیدر کرّار

علم همه عالم به علی داد پیمبر

چون ابر بهاری که دهد سیل به گلزار

کسایی مروزی، نخستین شاعری است که ادب پارسی را با درونمایه‌ای از غدیر زینت بخشیده است. وی رسالت خود را تا بدانجا ادامه می‌دهد که نخستین سوگ‌نامه کربلا به زبان فارسی را با نام خود ماندگار می‌سازد:

میراث مصطفی را، فرزند مرتضی را

مقتول کربلا را، تازه کنم تولا

دیوان کسایی مروزی، تا نیمه قرن ششم موجود و معروف بوده، ولی بعدها همانند هزاران گنج ادب و دانش به تاراج روزگار رفته است. آنچه اکنون از اشعار وی باقی مانده، شامل دو قصیده، چهار غزل و 25 قطعه چند بیتی است که مجموع آنها از 300 بیت نمی‌گذرد. درباره درونمایه اشعار دیوان او، گواهی نویسندگان و استادان کهن که دیوان کسایی را در اختیار داشته‌اند، شایان توجه است. عوفی می‌نویسد: «بیشتر اشعار او در زهد و وعظ است و در مناقب اهل بیت نبوت.» او در جای دیگری آورده است: «همه دیوان او، مدایح و مناقب حضرت مصطفی و آل اوست.»

از همین مایه اندک که از شعرهای او باقی است، وسعت فکر و حسن بلاغت او را می‌توان دریافت. تصویرسازی، احاطه بر قرآن و حدیث، توجه به طبیعت، دلسوختگی از ستم‌هایی که بر خاندان رسول شده است و بیزاری از دشمنان این خاندان، ویژگی‌هایی است که اشعار او را ممتاز می‌سازد.

همچنین نخستین سوگ‌نامه عاشورایی در زبان فارسی، به نام کسایی مروزی ثبت شده:

باد صبا درآمد، فردوس گشت صحرا

آراست بوستان را نیسان به فرش دیبا

میراث مصطفی را فرزند مرتضی را

مقتول کربلا را تازه کنم تولا

پاکیزه آل یاسین، گمراه و زار و مسکین

وان کینه‌های پیشین آن روز گشته پیدا

آن پنج ماهه کودک باری چه کرد ویحک!

کز پای تا به تارک مجروح شد مفاجا

آن زینب غریوان اندر میان دیوان

آل زیاد و مروان نظّاره گشته عمدا

زینب مرتضایی‌فرد

فرهنگ و هنر