حوض یا چوگان؛ مسأله این است!

به گزارش جام‌جم، میدان نقش جهان اصفهان ، معروف به امام پس از انقلاب، میدان مرکزی شهر اصفهان است که در قلب مجموعه تاریخی نقش جهان قرار دارد. عالی‌قاپو، مسجد امام، مسجد شیخ لطف‌ا... و سردر قیصریه، بناهای تاریخی موجود در چهار‌سوی میدان نقش جهان هستند که در کنار 200حجره دو طبقه پیرامون میدان که جایگاه عرضه صنایع‌دستی است، هویتی بسیار اصیل و تاریخی به مرکز شهر اصفهان بخشیده. همین اصالت و هویت و شکوه و زیبایی هم باعث شد این میدان سال 1358 به عنوان یکی از نخستین آثار ایرانی در فهرست جهانی یونسکو جاودانه شود.

اصیل و تاریخی و جهانی بودن این مجموعه به‌تنهایی کافی است هر تصمیم و تغییر جزئی در آن، برای همه اعم از مردم عادی و کارشناسان و متخصصان مربوط بسیار مهم و قابل رصد باشد، اما اتفاق دیگری در سال گذشته، ارزش و اهمیت این میدان را دو چندان کرد و شاخک‌ها را نسبت به آن حساس‌تر؛ آن رخداد هم چیزی نبود، جز ثبت جهانی چوگان بازی سوار بر اسب همراه با روایتگری و موسیقی در فهرست میراث ناملموس جهانی یونسکو. در ثبت این اثر ناملموس جهانی سخنی از اصفهان به میان نیامده، اما چه کسی است که نداند، میدان نقش جهان اصفهان یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های چوگان بازی جهان بوده است. از دوران صفوی، یعنی همان زمان که شاه‌عباس دوم صفوی، چوگان در اصفهان را بسیار رواج داد، آن‌قدر که جهانی شد و شهره آفاق. در آن روزگار دور میدان نهر بود و درخت داشت و همه زیر درختان می‌نشستند و در زمین چوگان هم تمرین سواری انجام می‌شد. حوضی اما در کار نبود و این مکان، میدان چوگان و میدان دفینه رفتن (یعنی سام و رژه رفتن) و محل طپق‌اندازی بود. روزهای عادی هفته هم میدان بازار روز بود و خلاصه این‌که میدان نقش‌جهان همیشه زنده بود و پر تردد و زندگی در هر حالتی در آن جریان داشت. حوض امروزی که وسط میدان جا خوش کرده، در زمان پهلوی به نقش جهان الحاق شد؛ یعنی سال‌ها و دهه‌ها پس از آن‌که چوگان بازی به فراموشی سپرده شده بود.

امروز اما دوباره با ثبت جهانی پرونده چوگان‌بازی ایران در میراث یونسکو، خاطرات چوگان‌بازی از دل تاریخ بیرون آمده و به ذهن مسئولان راه یافته تا شاید بتوان دوباره آن را احیا کرد و رونق داد و البته از قِبّلش درآمدزایی کرد و گردشگری اصفهان را که به سبب خشکی زاینده‌رود رو به افول است، بار دیگر زنده کرد و بر صدر نشاند. لازمه احیای چوگان بازی آن هم در سطح ملی و جهانی اما بازگرداندن میدان نقش جهان به اصالت اولیه و جمع کردن حوض میانی آن است.

قطره‌ای از همین افکار شاید چند روز پیش بر زبان مدیر کل میراث اصفهان جاری و جنجالی شد. اما کارشناسان چه می‌گویند و موافقان و مخالفان طرح چه نظری دارند؟ ایمنا با برخی از این کارشناسان درباره این موضوع گفت‌وگو کرده است.

فریبا خطابخش، مدیر پایگاه جهانی میدان نقش‌جهان در این باره می‌گوید: از آنجا که میدان نقش‌جهان در فهرست ثبت جهانی است، ایجاد هرگونه تغییری در مجموعه اول از همه باید در کمیته راهبردی مجموعه میدان بررسی و مصوب شود و بعد از تصویب در شورای میراث فرهنگی استان باید از شورای عالی میراث فرهنگی تهران مجوز بگیرد و از آنجا به کمیته میراث جهانی یونسکو ارسال شود و این کمیته مجوز هرگونه تغییراتی را صادر کند و سپس این تغییرات اعمال شود، یعنی باید این روند را طی کند و هیچ نوع تغییری به همین راحتی در مجموعه‌های ثبت جهانی امکان‌پذیر نیست.

وی می‌افزاید: حتی برنامه بازسازی ورودی‌های میدان نیز با مجوز کمیته میراث جهانی انجام‌شده است و تا زمانی که مجوز نگیرد و نظر کارشناسی ارائه نشود هیچ‌کدام از تغییرات چه حذف و چه الحاق اعمال نمی‌شود. ضمن این‌که ما در خصوص مرمت‌هایی هم که در میدان انجام می‌شود حتماً باید گزارش هرساله‌ای به یونسکو ارائه دهیم، اما درخصوص سرویس بهداشتی‌های موجود در مسجد جامع عباسی به دلیل سیستم فاضلاب موجودش، تخریب ایجاد کرده است چون سیستم فاضلاب آن واقعاً مشکل دارد و در حال تعمیر است و نه تغییر، هرچند الحاقی است.

حوض موجود در میدان نقش‌جهان هم آن‌طور که خطابخش می‌گوید هیچ‌گونه نشتی رطوبت ندارد و هیچ تأثیر مخربی روی گنبدهای مساجد میدان نداشته و کاملاً ایزوله است و مشکلی ندارد. در حال حاضر مشکل اصلی میدان نقش‌جهان نهری است که جلوی مغازه‌ها و دورادور میدان بوده و اکنون به باغچه تبدیل‌شده و این نهر باید احیا شود، درحالی‌که اینک چون باغچه است و مرتب آبیاری می‌شود به بدنه‌های میدان آسیب می‌زند.

نکته دیگر این‌که یک سال دیگر عمر مفید درخت‌هایی که در میدان کاشته شده تمام می‌شود، درختانی که البته کاج تزئینی و غیرایرانی است و باید مثل گذشته چنار جایگزینشان شود.

چوگان بیاید،پول های نجومی می آورد

احمد منتظر/مدیر سابق اداره میراث فرهنگی استان اصفهان

اگر میدان نقش‌جهان به میدانی برای چوگان تبدیل و حوض موجود برداشته بشود، خیلی خوب است. چوگانِ جهانی یعنی بودجه نجومی برای این شهر، اگر آقای استاندار بخواهد چوگان جهانی را که اکنون مرکز آن در لندن است به اصفهان بیاورد (که لندن هم با انتقال مرکز مسابقات جهانی چوگان به اصفهان موافق است) در این صورت این موضوع، رقم نجومی اقتصادی برای اصفهان خواهد داشت؛ وقتی یک گروه چوگان مثلا از آلمان به اصفهان بیاید برای نگهداری اسب‌هایش به‌اندازه یک سال برای اصفهان بودجه می‌آورد و در شهر شغل ایجاد می‌شود. اگر میدان نقش‌جهان به خاطره اصلی و وجودی خود برگردد خیلی خوب است و به‌این‌ترتیب خاطره تاریخ صفوی زنده می‌شود. درمورد میدان امام علی نتوانستند این کار بکنند هرچند موضوع خیلی خوب بود، اما در عمل کار خوبی انجام نشد، در چهارباغ هم موضوع خیلی خوب بود، اما خوب عمل نشد. باید به نظر چند کارشناس عمل و تخصصی کار می‌کردند. هرکسی نباید در مرمت شهری که یکی از پیچیده‌ترین مقوله‌های دنیاست، اظهارنظر کند، باید به تجربه‌های دنیا توجه کرد.

جایگزین حوض چیست؟

مرتضی افرشته‌نژاد/ پیشکسوت مرمت معماری

من امیدوارم اگر این حوض را برداشتند کل میدان را به همان صورت دوران صفویه و شاه‌عباس برگردانند. آن موقع در این میدان حوضی نبودو این مکان، میدان چوگان و میدان دفینه رفتن یعنی سام و رژه رفتن و محل طپق اندازی بوده است، یعنی میدان نقش‌جهان همیشه حالت زنده داشته و به صورتی بوده که همیشه جاذبه داشته و یک تقاطع استراتژیک بود و همیشه مردم از این‌طرف رفت‌وآمد می‌کردند. آن زمان یعنی زمان شاه‌عباس این حوض در میدان نقش‌جهان نبود، اما آب نمای یا درواقع نهر دور آن وجود داشته است، یعنی پیاده‌رو که اکنون هم اطراف وجود دارد و یک نهر هم وجود داشته که وقتی مثلا برنامه‌ای در وسط میدان برگزار می‌شد کسی از آن حد جلوتر نرود. الان هم این نهر وجود دارد اما آب در آن نیست، ضمن این‌که ردیفی درختان هم در کنار آن وجود داشته است. حالا اگر این حوض را بردارند باید کل میدان را به حالت اول برگردانند. اما یک مساله دیگری هم وجود دارد، این که زمانی صارم الدوله پسر ظل السلطان، میدان نقش جهان را که موقوفه شاه عباسی بوده به نام خودش ثبت کرده و خیابان‌کشی می‌کند، تفکیک هم کرده بود و می‌خواست آن را بفروشد که البته متفکران و دانشمندان اصفهان و افرادی که به فرهنگ و ادب اصفهان علاقه‌مندان بودند جلوی این کار را می‌گیرند و صارم الدوله دوباره آن را وقف می‌کند و اکنون موقوفه صارمیه شده است. حالا اگر بخواهند حوض را بردارند کلا باید تغییرات اساسی در میدان ایجاد کند. مثلا کف میدان را باید به حالت اولیه یعنی به همان زمانی که چوگان بازی می‌کردند، برگردانند و باید کاملا با مطالعه انجام شود، اما متأسفانه امروز همه چیز کنتراتی شده و میراث فرهنگی دیگر نقشی ندارد و با فوت مرحوم آیت‌ا... زاده شیرازی و بازنشسته شدن عده‌ای که می‌توانستند در این مورد نظر بدهند اکنون نظرات غیرکاشناسی درحال انجام است.

در هر روی، این خیلی مهم است اگر می‌خواهند حوض را بردارند به جای آن می‌خواهند چه کاری انجام دهند.

این حوض اصالت ندارد، اما در خاطره‌ها نشسته

بهنام پدرام/ استادیار دانشگاه هنر اصفهان

من درخصوص حذف حوض میدان نقش‌جهان و احیای چوگان به سه نکته اشاره می‌کنم، اما این تحلیل به‌هیچ‌وجه دلیل بر رد یا قبول موضوع حذف حوض میدان نقش‌جهان نیست. آن چیزی که به‌عنوان حوض یا آب‌نمای بزرگ در میدان نقش‌جهان می‌بینیم در حقیقت از الحاقات دوره پهلوی است و اصالت به مفهوم اصالت میدان نقش‌جهان ندارد و هیچ شکی در این نیست که این حوض از ابتدا وجود نداشته بلکه در زمان پهلوی اضافه‌شده و درنتیجه عمر چندانی ندارد و یک الحاق است. برخی کارشناسان به این موضوع می‌اندیشند که وجود این الحاق چه ضرورتی دارد و این موضوع را مطرح می‌کنند که می‌توان آن را برداشت و به دوران اصلی بنا نزدیک‌تر شد.ا ز سال‌ها پیش این موضوع مطرح شد که به این سمت برویم که شرایط برای ایجاد میدان چوگان در میدان نقش‌جهان فراهم شود.از طرفی چندین دهه است این آب‌نما در میدان نقش‌جهان ایجادشده است و در بسیاری از تصاویر و نقاشی‌ها که عمری دارند آن را می‌بینیم و این آب‌نما بخشی از هستی میدان نقش‌جهان شده است، هرچند یک الحاق بوده است. بنابراین وقتی می‌گوییم بخشی از هستی میدان نقش‌جهان شده یعنی یک الحاق زشت یا یک الحاق بد نبوده است. یک اتفاقی افتاده و الحاق انجام‌شده است و بعد بتدریج این الحاق چون نازیبا نبوده توانسته است خودش را در فرهنگ میدان نقش‌جهان جاسازی کند و مردم هم با آن ارتباط برقرار کردند، درنتیجه به بخشی از خاطره نقش‌جهان تبدیل‌شده که در ذهن افراد شکل‌گرفته است. از این جنبه، به اعتقاد آنها که به خاطره شهری باور و به تعلق به عناصر و اجزای بافت تاریخی اعتقاددارند، این عنصر می‌تواند بخوبی باقی بماند و حذف نشود.

نکته سوم این‌که در شرایط گرمای شدیدی که زمین و ازجمله کشور ما و شهر ما و بخصوص پهنه میدان نقش‌جهان را فرامی‌گیرد، به نظر می‌رسد برای تعدیل گرما و بالا بردن سطح تحمل گردشگران در این میدان ضرورت وجود چنین آب‌نما و فواره‌هایی در این مقطع زمانی مهم است و به نظر می‌آید این آب‌نما می‌تواند کمی دامنه صبر و تحمل توقف در میدان برای گردشگر و برای اهالی شهر را بالا ببرد. باید روی این سه موضوع بحث شود، چیزی نیست که بگوییم یک اقدام ضربتی و فوری می‌تواند این مساله را حل کند، بلکه حتما باید در کمیته‌های فنی با حضور مرمتگرانی که در زمینه مرمت شهری و مباحث نظری مرمت از دانش لازم برخوردار هستند به بحث و گفت‌وگو گذاشته شود.

اما می‌دانیم اگر سیمای اصلی میدان نقش‌جهان در عصر صفوی را موردنظر قرار دهیم این‌گونه بوده نهری که انشعاب گرفته از یک مادی(نهر) است دورادور میدان می‌چرخیده است یعنی نهر از جلوی مغازه‌هایی که امروز وجود دارد، حرکت می‌کرد و در قسمت بیرونی این نهر نیز درختانی وجود داشته که در ساعات مختلف روز برای اهالی که در آنجا تردد و کسب‌وکار داشتند، سایه ایجاد می‌کردند.