تلویزیون؛ یاور «یار مهربان»

یار مهربانی که علاوه بر پر کردن اوقات فراغت می‌تواند نقش مهمی را در زندگی مخاطبان خود ایفا کند.

تلویزیون به عنوان یک رسانه فراگیر می‌تواند نقشی کلیدی در بالا بردن میزان مطالعه مخاطبان خود داشته و آنها را تشویق به کتابخوانی کند. به همین خاطر هم شبکه‌های مختلف، برنامه‌هایی در این رابطه تدارک دیده و روانه آنتن کرده‌اند که به آنها می‌پردازیم.

شبکه 4 و نگاهی جدی به مقوله کتاب

این شبکه که از همان بدو تاسیس مخاطبان نخبه جامعه را هدف قرار داده و به مرور جذب خویش کرده، در برنامه‌های مختلف خود بخشی را به معرفی کتاب اختصاص داده که کاری ارزشمند محسوب می‌شود. برنامه کتاب چهار که چندسالی روی آنتن این شبکه رفته، جدی‌ترین برنامه در این باب است که به معرفی تازه‌های نشر در زمینه‌های مختلف پرداخته و متخصصان و کارشناسان به بحث و گفت‌وگو راجع به آن می‌نشینند. کتاب چهار که ساختاری تحقیقی دارد از آیتم‌های مختلفی تشکیل شده که از آن میان تنها برخی ثابت بوده و الباقی فرم ثابتی ندارند. از آیتم‌های ثابت آن می‌توان به چراغ مطالعه با مضمون تازه‌های نشر و گزارش‌های برنامه یاد کرد که در فرم کلی کار بخوبی جا افتاده‌اند. کتابنامه، کتاب هدیه دهیم، کارنامه و چارکتاب از دیگر نمونه‌های مشابه کتاب چهار هستند که در شبکه چهار سیما با ساختاری نزدیک به آن و با هدف گسترش فرهنگ کتابخوانی در جامعه ساخته شده‌اند. برنامه مجله تئاتر هم که دوره‌ای به صورت هفتگی به نقد و بررسی نمایش‌های روی صحنه می‌پرداخت، در بخشی کوتاه به معرفی کتب تخصصی این رشته پرداخته و مخاطبان خود را به مطالعه آثار یاد شده تشویق می‌کرد. بخش مهمی از این کتب جنبه آموزشی داشته و برای دانشجویان رشته نمایش منبعی مناسب جهت یادگیری و تحقیق به حساب می‌آمد. منوچهر اکبرلو هم در مقام مجری برنامه با وجود ضیق وقت در این بخش تلاش زیادی برای معرفی تعداد بیشتری از این آثار به خرج می‌داد.

شبکه آموزش و نگاهی متفاوت به مقوله کتاب

این شبکه همان‌طور که از نامش پیداست اساسا مقوله‌ای به نام آموزش را محور خود قرار داده که مطالعه یکی از اجزای مهم آن به حساب می‌آید. برنامه مشاعره طنز قندپهلو با اجرای شهرام شکیبا و رضا رفیع که بسیار هم مورد توجه مخاطبان خود قرار گرفته، در بخشی کوتاه به معرفی آثار طنز مکتوب اقدام کرده و مخاطبان را با این آثار آشنا می‌سازد. اقدام شایسته‌ای که هم با محتوای برنامه سنخیت داشته و هم تبلیغی رایگان برای کتاب‌هایی است که بسیاری از علاقه‌مندان حوزه طنز حتی روحشان هم از چاپ این آثار خبر ندارد! منصور ضابطیان هم که سابقه روزنامه نگاری دارد در برنامه‌هایی همچون: رادیو هفت و رادیو شب گهگاه به معرفی کتب مختلف پرداخته و از این رهگذر کمکی ولو اندک به این صنعت کم درآمد کشورمان کرده است.

شبکه نسیم و برنامه‌ای موفق به نام کتاب‌باز

موفق‌ترین برنامه تلویزیون با محوریت کتاب تا به امروز که در دو سری ساخته و روانه آنتن شده است. در سری نخست امیرحسین صدیق با چهره‌ای متفاوت که بیش از هر چیز مربوط به نقش‌اش در یک مجموعه تلویزیونی بود، روبه‌روی مهمان برنامه نشسته و گپ‌و‌گفتی را در رابطه با کتاب و کتابخوانی شکل می‌داد. در فرم اجرای صدیق صمیمیتی موج می‌زد که به مرور به نقطه قوت برنامه تبدیل شده و به آن کیفیتی متمایز بخشید. از طرف دیگر باید به طراحی صحنه خوب کار اشاره کرد که شباهت‌های زیادی به یک کافه داشته و از طرف دیگر به خانه یک اهل فرهنگ شباهت دارد. استفاده از وسایل قدیمی همچون تلویزیون، گرامافون و دوربین در گوشه و کنار صحنه نیز جلوه بصری خاصی به کار بخشیده و به چشم‌نوازتر شدن آن کمک فراوانی کرده است. همچنین طراح صحنه از رنگ‌های شاد و بعضا تند در کنار رنگ قهوه‌ای صندلی‌های لهستانی و کتابخانه بهره گرفته تا از این طریق تعادلی میان آنها برقرار کرده و قاب‌های شکیل‌تری پیش روی مخاطبان خود قرار دهد. ساخت سردیس‌هایی از مشاهیر ادبیات ایران و هدیه یکی از آنها به مهمان برنامه، دیگر ایده جالب و جذاب سازندگان کتاب‌باز بود که هم مخاطبان کم‌سن و سال خود را با مشاهیر ادبیات کشور آشنا و هم مهمان‌های خود را غافلگیر می‌کرد. البته در این بین اندک ضعف‌هایی هم در سری نخست به چشم می‌خورد که مهم‌ترین آن دعوت از مهمان‌هایی است که با قالب برنامه جور درنیامده و تلاش صدیق هم برای شکستن یخ آنها مقابل دوربین بی‌ثمر می‌ماند. با همه اینها عوامل ذکر‌شده دست به‌دست هم داده تا مخاطب اهل کتاب پای سری نخست کتاب‌باز نشسته و با اشتیاق در انتظار سری دوم بماند. در سری دوم، امیرحسین صدیق جای خود را به سروش صحت داده که این جابه‌جایی کیفیت نهایی کار را ارتقا بخشیده است. بخصوص این‌که صحت خود از کتابخوان‌های قهار و حرفه‌ای است که دستی هم بر قلم در مقام فیلمنامه‌نویس و روزنامه‌نگار دارد. همین نکته هم به گفت‌وگوهای هر قسمت از کتاب‌باز به جز معدودی از آنها، کیفیت ویژه‌ای بخشیده که مخاطب را تا پایان با آن همراه می‌ساخت. برای مثال می‌توان از مهمان برنامه به کتاب‌های مورد علاقه‌اش نام برد که صحت آن کتاب‌ها را پیش از این خوانده و مصاحبه‌شونده را به این شکل سر ذوق می‌آورد تا بیشتر درباره کتاب‌های مورد علاقه‌اش حرف بزند. طیف متنوع مهمان‌های کتاب‌باز را می‌توان دیگر نقطه قوت آن قلمداد کرد که فقط منحصر به حوزه محدودی نبوده و حوزه‌های مختلف مرتبط با فرهنگ و هنر را در بر می‌گیرد. از بازیگر و کارگردان و کاریکاتوریست گرفته تا نویسندگان که خود به نوعی صاحبخانه این برنامه به حساب آمده و عموما گفت‌وگو را به دست گرفته و هدایت می‌کردند. برای مثال می‌توان به گفت‌وگوی صحت با احمد دهقان و حبیب احمدزاده، از نویسندگان مطرح حوزه ادبیات دفاع مقدس اشاره کرد. همین طور گفت‌وگوی شیرین وی با احمد عربانی که خاطرات جذابی از گذشته خود و چگونگی ورودش به عالم مطبوعات تعریف کرد. صمیمیت نهفته در کلام سروش صحت نیز مکمل بسیار خوبی برای سوالات بوده و غالبا گفت‌وگوهایی جالب و جذاب را شکل می‌دهد. برای نمونه می‌توان به گفت‌وگوی او با سارا بهرامی بازیگر فیلم ایتالیاایتالیا اشاره کرد که با تکیه بر همین عناصر ذکر شده عالی از کار درآمده است. از دیگر آیتم‌های جذاب کتاب‌باز، قرار دادن سه چهار شئ به عنوان موضوع برای نوشتن داستانی کوتاه است که گاه به نوشته‌های جالبی هم ختم شده است. فرم سوالات هم نقش مهمی در موفقیت کتاب‌باز داشته که مصاحبه شونده را سر ذوق آورده و گارد احتمالی‌اش را برای پاسخ دادن پایین می‌آورد. کتاب‌باز به عنوان برنامه‌ای کتاب‌محور مخاطبان وفاداری برای خود دست و پا کرده و لحظات دلنشین شبانه‌ای را برایشان رقم زده است.

محمد جلیلوند